شفقنا- دکتر علی یوسفی دانشیار جامعه شناسی دین در دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه دینداری با تقید بالا در مقیاس وسیع بویژه در بین نسل جوان جامعه ما رو به کاهش است گفت: نتایج تحقیقات مختلف نشان می دهد تقید غیر دائمی به دین در میان نسل جوان نسبت به نسل سالخورده خیلی بیشتر به چشم میخورد.
دکتر علی یوسفی در گفت و گو با خبرنگار شفقنا در خصوص روند دینداری جوانان اظهار کرد: تعبیراتی که در جامعه ما از دینداری می شود عموما معانی یکسانی ندارد. به عبارت دیگر تعریف واحدی از دینداری وجود ندارد اگرچه به ظاهر وقتی از دینداری صحبت می شود آنچه به ذهن عموم مردم تداعی می شود عمدتا پایبندی به اعمال و ظواهر مذهبی است؛ ولی بر اساس آنچه در تحقیقات و مطالعات تجربی دینداری یا بهتر بگوئیم دینورزی در ایران و دیگر کشورها انجام گرفته است، دین ورزی یک مفهوم چند بُعدی است و در اغلب دین پژوهیهای تجربی روی پنج بُعد دین ورزی تاکید می شود. نخست بُعد عقیدتی است که مسلمانان آنرا به عنوان اصول عقاید می شناسند مثل عقیده به توحید، نبوت ، قیامت، عدل و امامت در قرائت شیعی از اسلام ؛ بُعد دیگر دین ورزی، بعد عملی و عبادی است که از جمله مهمترین مصادیق آنها پای بندی به نماز و روزه است.
دین ورزی مفهوم چند بُعدی است
او ادامه داد: بُعد دیگر، بعد تجربی یا عاطفی دین ورزی است که حاکی از وجود احساسات و عواطف دینی در جامعه است که از مهمترین آنها احساس بندگی و عبودیت ، احساس سعادت و رستگاری و احساس گناه و توبه در نزد معتقدین است. یکی دیگر از ابعاد دین ورزی، بعد اخلاقی یا اصطلاحا پیامدی است و آن این است که اخلاقیات جاری اجتماعی تا چه اندازه منطبق با آموزه های دینی است. از مهمترین این اخلاقیات، وفای به عهد، صداقت ، درستکاری و مسئولیت پذیری اجتماعی است؛ و پنجمین و آخرین بعد دین ورزی ، بعد شناختی است و آن شناخت و فهم از دین (اسلام) است که شامل فهم های مختلف از دین می شود. مهمترین نکته در بعد شناختی دین ورزی این است که این شناخت یا فهم تا چه اندازه آگاهانه و استدلالی است؟
دانشیار جامعه شناسی دین در دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: به این ترتیب ما از روی مجموعه ای از نشانهها در هریک از ابعاد پنجگانه دین ورزی متوجه می شویم که اسلام تا چه اندازه در زندگی مردم از جمله در بین نسل جوان جریان دارد؟ شدت و ضعف و تنوع دین ورزی را نیز از روی همین نشانه ها می توانیم تشخیص دهیم. اغلب وقتی از دین ورزی صحبت می شود منظور جاری بودن دیانت در همه ابعاد مذکور با شدت و ضعف است ؛ اگرچه در عمل همه این ابعاد لزوما با هم ظاهر نمیشوند ؛ چرا که ممکن است شخصی با وجود اظهار عقیده ، پای بندی عملی چندانی به دین نداشته باشد . مثلا به خدا عقیده داشته باشد ولی نماز را گهگاه بخواند، یا مثلا شناخت مذهبی عمیق نداشته باشد ولی همه اعمال مذهبی را انجام دهد.
ممکن است شخصی با وجود اظهار عقیده ، پای بندی عملی چندانی به دین نداشته باشد
یوسفی بیان کرد: بنابراین وقتی از میزان دینداری صحبت میکنیم باید مشخص کنیم که منظور ما ناظر به کدام بخش است؟. اما آنچه بیشتر در نظر عامه و عموم مردم از دینداری به ذهن متبادر می شود رعایت برخی از اعمال واجب دینی است که کاملا به چشم می آیند همچون نماز خواندن ، روزه گرفتن و رعایت برخی از ظواهر و آراستگی های مذهبی است و اغلب نیز بر اساس همین دلالت های ظاهری گفته می شود که دین داری در جامعه ضعیف یا قوی گشته است.
دینداری در نظر بسیاری از عامه مردم رعایت برخی از اعمال واجب دینی مثل نماز و روزه است
او بیان کرد: سوال دیگری که در اینجا مطرح می شود این است که آیا صرفا یک نوع دین ورزی داریم؟ یعنی میتوان همه دینداران را در یک دسته قرار داد و گفت دینداری آنها مثلا قوی است یا ضعیف ؟، یا می توانیم انواع دین ورزی را از هم جدا کنیم؟ متناسب با فهم دینی ، دین ورزی نیز انواع مختلفی پیدا میکند . فهم های متفاوت از دین (اصول و فروع دین) به تنوع در اعمال و اخلاقیات مذهبی کشانده می شود و محتوای آنها را از هم متفاوت می سازد. لذا من فکر می کنم باید تفکیکی میان انواع دین ورزی قایل شویم و همه را در ذیل یک عنوان و دسته قرار ندهیم و ادعا نکنیم که دین ورزی در حال ضعیف شدن یا قوی شدن است بلکه به جای آن از این بحث کنیم که چه نوع دین ورزی در جامعه ما حال تقویت شدن و چه نوع دین ورزی در حال زوال است؟
فهم های متفاوت از اصول و فروع دین به تنوع در اعمال و اخلاقیات مذهبی کشانده می شود
یوسفی با بیان اینکه به نظر او بُعد عملی یا ظاهری دین در جامعهی ما بیشتر مورد توجه قرار میگیرد اظهار کرد: من فکر میکنم در ابعاد پنجگانهای که به آن اشاره کردم توجه به صورت های ظاهری و بیرونی دین ورزی در جامعه ما بیشتر است و بیشتر ملاک تشخیص قرار میگیرد. مثلا تعداد مراسم مذهبی و تعداد شرکت کنندگان در مراسم مذهبی شاخص های مهمی برای زنده بودن جریان دینی تلقی می شود. بنابراین این آمار وقتی کم و زیاد میشود این حس به وجود می آید که ضعف و زوالی در جریان دین ورزی در جامعه به وجود آمده است. البته منظور من این نیست که اعمال مذهبی کم اهمیت هستند بلکه تاکیدم بر این نکته است که واقعیت دیانت در جامعه تنها با اعمال ظاهری مذهبی قابل تشخیص نیست بلکه شاید بعد پیامدی و اخلاقی دین ورزی (اخلاقیات اجتماعی)، نشان مهمتری برای تشخیص قوت یا ضعف دیانت در جامعه ایران باشد.
بُعد عملی یا ظاهری دین در جامعهی ما بیشتر مورد توجه قرار میگیرد/ واقعیت دیانت در جامعه تنها با اعمال ظاهری مذهبی قابل تشخیص نیست
او ادامه داد: این نکته حائز اهمیت است که صرف نظر از هر نوع دسته بندی دینداران یا دین ورزان ، دیانت به شکل عمومی در جامعه ایران جریان دارد. در اولین موج پیمایش ارزشها و نگرش های ایرانیان که خود اینجانب گزارش ملی آن را تهیه کرده ام از میان بیش از ۱۶ هزار پاسخگو در سراسر کشور که به صورت کاملا تصادفی و ناشناخته برای مصاحبه انتخاب شده بود، درصد کسانی که فاقد هر گونه نشان دیانت بودند به کمتر از یک دهم درصد می رسید در عین حال که دین ورزی پاسخگویان در ابعاد مختلف ، شدت و ضعف زیادی را نشان می داد.
دیانت به شکل عمومی در جامعه ایران جریان دارد
یوسفی با اشاره به نتایج دین پژوهی های مختلف در کشور اظهار کرد: اعمال مذهبی فردی به مراتب بیش از اعمال جمعی در جامعه ایران جریان دارد. درصد کسانی که در نماز جماعت و دیگر مراسم جمعی شرکت میکنند ، نسبت به کسانی که همین اعمال را به صورت فردی انجام می دهند خیلی کمترند و این بدان معناست که صورت های فردی، شخصی شده و غیرقابل رویت مذهبی در زندگی افراد نسبت به جنبه بیرونی و ظاهری دین پررنگ تر است. بعلاوه درصد کسانی که بیشتر اوقات از خود پای بندی مذهبی نشان می دهند نسبت به کسانی که گاهی و یا به ندرت از خود پای بندی نشان می دهند ، بیشترند. در عین حال باید در نظر داشت چه کسانی که دائما به اعمال دینی پایبندی دارند و چه کسانی که گاهی اوقات و یا به ندرت پایبندی نشان میدهند، همه در صف دین ورزان هستند.
صورت های فردی، شخصی شده و غیرقابل رویت مذهبی در زندگی افراد نسبت به جنبه بیرونی و ظاهری دین پررنگ تر است
این استاد دانشگاه با بیان اینکه دینداری با تقید بالا در جامعه رو به کاهش است اظهار کرد: اگر بخواهیم دینداری با تقید بالا را در نظر بگیریم باید گفت که این نوع دین ورزی در مقیاس وسیع بویژه در بین نسل جوان جامعه ما رو به کاهش است. نتایج تحقیقات مختلف نشان می دهد تقید غیر دائمی به دین در میان نسل جوان نسبت به نسل سالخورده خیلی بیشتر به چشم میخورد.
دینداری با تقید بالا در میان بخش های مهمی از نسل جوان جامعه رو به کاهش است
یوسفی در خصوص خروج تدریجی نسل جوان از چارچوبهای مذهبی گفت: به نظر می آید ترک تدریجی چارچوب های دینی و خارج شدن از چارچوب های سنتی زندگی مذهبی در میان نسل جوان رو به افزایش است. هرچند این خروج لزوما به معنای رویگردانی از دین معنا نمی دهد بلکه بیشتر حاکی از جایگزین کردن فهم های جدید مذهبی است و یا به معنای به حاشیه روی هویت مذهبی در میان نسل جوان امروزی است.
جایگزین کردن فهم های جدید مذهبی در میان بخش های بزرگی از نسل جوان
او تصریح کرد: اگر همین روند با فرض ثابت بودن سایر شرایط ادامه پیدا کند می توانیم بگوییم در بخش هایی از یک یا دو نسل آینده، جریان دین ورزی و دیانت از متن، به حاشیه خواهد رفت؛ یعنی در بخش هایی مهم از جامعه به یک معنا از چارچوب زندگی مذهبیِ اجتماعی خارج می شود و احتمالا به یک چارچوب شخصی و درونی مذهبی سوق پیدا می کند؛ البته نمی توان گفت از چارچوب دین خارج می شود ولی صورت بیرونی دین با آن علائم و نمادهای بیرونی دین در حاشیه قرار می گیرد و زیست مذهبی بیشتر به درون میل پیدا میکند.
چه بسا در آینده زیست مذهبی بیشتر به درون میل پیدا میکند
دانشیار جامعه شناسی دین در دانشگاه فردوسی مشهد در خصوص جریان سنتی دینداری گفت: در کنار نسل جوان، جریان سنتی دینی وجود دارد که همچنان سعی در برجسته نشان دادن ظواهر دینی و حفظ مرزبندیهای دینی دارد و این جریان همچنان برای حفظ هویت خود تلاش خواهد کرد؛ لکن به نظر می آید جریان سنتی دینداری در مقابل جریان مدرنیته که نیروهای خود را بیشتر از میان نسل جوان انتخاب می کند تدریجا شرایط جدیدی پیدا خواهد کرد. شواهد نشان می دهد بخشی مهم از نسل جوان در حال خروج تدریجی و بعضا پرشتاب از چارچوب سبک های زندگی مذهبی سنتی هستند و یا اشکال کاملا متفاوتی از دین ورزی های مدرن را اختیار می کنند.
جریان سنتی دینی همچنان سعی در برجسته نشان دادن ظواهر دینی و حفظ مرزبندیهای دینی دارد
یوسفی در پاسخ به این سوال که دلیل این دگرگونی در روند مذهبی شدن یا تغییرات مذهبی چیست اظهار کرد: من فکر میکنم یک بخش آن به آمیختگی شدید دین با سیاست و حکومت در جامعه ما مربوط است. به عبارت دیگر بسیاری از ناکامی ها و مشکلاتی که در چارچوب های سیاسی و حاکمیتی وجود دارد به شکلی در عرصه حیات مذهبی هم تاثیر می گذارد و خود این سیاست زدگی و سایه سنگین سیاست بر حیات مذهبیِ جامعه، باعث شده که مذهبیون بسیاری مسیر خودشان را از این چارچوب جدا کنند و در یک مسیر که امن تر می دانند برای حفظ دیانت حرکت کنند؛ یعنی دینِ خود را، در چارچوب شخصی شده و خارج از چارچوب دین داری رسمی یا حکومتی جستجو کنند.
آمیختگی دین با سیاست یکی از عوامل دگرگونی در روند مذهبی شدن است
او در ادامه افزود: آمیختگی دین با حکومت باعث شده نقدی که متوجه عملکرد حاکمیتی میشود به نوعی متوجه عملکرد نهادهای مذهبی در جامعه هم شود و به یک معنا این ناکارمدی در عرصه سیاسی به ناکارامدی در عرصه نهادهای مذهبی هم کشیده شده و در نهایت بی اعتمادی در عرصه سیاسی دامنگیر نهادهای مذهبی هم شده است.
بی اعتمادی در عرصه سیاسی دامنگیر بسیاری از نهادهای مذهبی هم شده است
یوسفی به روز نشدن نهادهای مذهبی را از دیگر عوامل تغییر رویکرد مذهبی جامعه بویژه در بخش هایی از نسل جوان دانست و گفت: بخش دیگری از تغییر رویکرد یا رویگردانی مذهبی به مساله بهروز ناشدگی نهادهای مذهبی مربوط است. چه بسیار نهادهای مذهبی نتوانسته اند خودشان را متناسب با شرایط جدید و مطالبات و دغدغه های جامعه خصوصا نسل جوان ، نو و توانمند کنند. به نظر من ، تأخری جدی در این زمینه وجود دارد؛ یعنی وضع موجود نهادهای مذهبی با وضع جاری اجتماعی و فرهنگی در جامعه ما بسیار ناهمخوان است و دغدغه ها، ارزشها و باورهای نسل جدید با آنچه که در چارچوب نهادهای مذهبی تعریف و تفسیر می شود بسیار تفاوت دارد. این نابهنگامی، بین نهادهای مذهبی و نسل جوان فاصله عمیقی ایجاد کرده است.
نهادهای مذهبی نتوانسته اند خودشان را متناسب با شرایط جدید و مطالبات و دغدغه های جامعه خصوصا نسل جوان، نو و توانمند کنند
او با بیان اینکه بخش قابل توجهی از مطالبات نسل جدید اساسا در چارچوب نهادهای مذهبی قابل پاسخگویی نیست یا پاسخ مناسب را نمی توان برای آن پیدا کرد ادامه داد: به عنوان نمونه بخش های بزرگی از نسل جدید به دلایل گوناگونی به موسیقی و فعالیت های هنری علاقمند است اما نهادهای مذهبی کشور در قبال چنین خواسته و مطالبهای چگونه واکنش نشان میدهند و چقدر می توانند نقطه اتکایی برای نسل جدید باشند؟ لذا ضرورت دارد نهادهای مذهبی با همین سرعت و شتابی که در عرصه اجتماعی و فضای مجازی شاهد هستیم و نو شدن همه صورتهای مختلف زندگی، خودشان را به سرعت بازسازی کنند در حالی که این سرعت نو شدن نهادهای مذهبی با شرایط جدید اصلا انطباقی ندارد.
سرعت نو شدن نهادهای مذهبی با شرایط جدید اصلا انطباقی ندارد
یوسفی افزود: این تأخر باعث رویگردانی نسل جدید از نهادهای مذهبی و روی آوردن آنها به سمت نهادها و گروههای مرجع غیرمذهبی شده است که یک چالش جدی برای آینده دیانت در جامعه ما محسوب میشود. اگر مذهب و نهادهای مذهبی بخواهند معتقدین کنونی خود را حفظ کنند چاره ای جز به هنگام سازی خود ندارند و بایست ظرفیت های خود را متناسب با شرایط جدید ارتقاء دهند درحالی که چنین به نظر نمی آید و شواهد نشان می دهد اکثریت نسل جدید ، گروههای مرجع خود را خارج از چارچوب های مذهبی جستجو می کند.
بنابراین دو مساله جدی پیش روی جریان دیانت در جامعه ما وجود دارد : نخست آمیختگی بیش از اندازه دین و سیاست و در حقیقت انتقال مشکلات عرصه سیاستی و عملکردی حکومت به عرصه دینی و نهادهای مذهبی و دیگری مساله به روزنشدگی نهادهای مذهبی است.
بخش های مهمی از نسل جدید گروههای مرجع خود را خارج از چارچوب های مذهبی جستجو می کند
او تصریح کرد: وقتی نهادها به طور کلی و نهادهای مذهبی به طور خاص، به روز نمی شوند این یکنواختی با آن جریان منعطف و دائما متغیر و سیال اجتماعی هماهنگی نخواهد داشت. ما در دورانی زندگی می کنیم که همه چیز به سرعت در حال تغییر است که بخشی به مدد همین رسانه های جدید و دسترسی آسان به انواع و اقسام اطلاعات است. لذا افراد در معرض اطلاعات گوناگون قرار می گیرند و بسیاری از باورها و عقاید آنها تحت تاثیر همین اطلاعات، دگرگون میشود.
یوسفی در ادامه افزود: اغلب نهادهای مذهبی کنونی جامعه ما قدیمی و غیرمنعطف هستند و این انعطاف ناپذیری باعث رویگردانی بسیاری از جوانان از نهادهای مذهبی شده است. وقتی جوان در مسیر حرکت دیگرانی قرار می گیرد که غیر مذهبی اما پاسخگوی مطالبات نسل جدید هستند ، آنها هم تدریجا غیر مذهبی میشوند در نهایت مرجعیت اجتماعی نسل جوان از یک چهارچوب مذهبی به یک چهارچوبی غیر مذهبی انتقال پیدا میکند. بیشترین بروز این وضعیت را در اینستاگرام و شبکه های اجتماعی مجازی می توانیم بینیم؛ گروههای مرجع غیرمذهبی به مراتب بیش از گروههای مرجع مذهبی در میان نسل جوان فعال هستند یا فالور دارند.
وقتی جوان در مسیر حرکت دیگرانی قرار می گیرد که غیر مذهبی و در عین حال پاسخگوی مطالبات نسل جدید هستند ، چه بسا آنها هم تدریجا غیر مذهبی میشوند
دانشیار جامعه شناسی دین در دانشگاه فردوسی مشهد گفت: باید فهم های مختلف دینی را به رسمیت شناخت و به یک قرائت خاص رسمی بسنده نکرد. گویا نهادهایی دز جمهوری اسلامی تعریف مشخص و واحدی از جریان دیانت دارد و غیر از آن را ، انحراف از این قاعده تلقی میکند درحالی که محدود کردن فهم دینی به یک قرائت رسمی، چالش و محدودیتی بزرگ برای بالندگی مذهبی است. بسیاری از افراد ممکن است این باور و چهارچوب را نپذیرند ولی این مساله به معنای این نیست که از چارچوب دیانت خارج شده اند. اگر در ساختاری که فقط یک تعریف وجود دارد و همه بر اساس آن سنجیده میشوند طیف وسیعی از مردم منحرف از آن قاعده تلقی میشوند. بنابراین راهکار درست، تنوع بخشیدن به دین ورزی و خارج کردن جریان دیانت از یک چارچوب صرفا رسمی یا حکومتی است. باید چند گونه از فهم دینی ملاک قرار داده شود و این تنوع نیز توسط حکومت پذیرفته و محترم شمرده شود.
محدود کردن فهم دینی به یک قرائت رسمی، چالش و محدودیتی بزرگ برای بالندگی مذهبی است
یوسفی ادامه داد: پذیرش تنوع دینداری ، جریان دیانت را از محدودیتی اساسی خارج میکند و افراد با فهمها و دریافتهای مختلف در جای خود قرار می گیرند؛ لازمه اش این است که این تنوع در سطح نهادهای مذهبی نیز بوجود بیاید. به طور مثال گویا ما فقط یک نوع مسجد داریم و تمام مساجد بر اساس یک تعریف اداره می شوند. یک نهاد یا مرکز رسیدگی به امور مساجد در سراسر کشور وجود دارد که نسخه یکنواختی دارد؛ به عنوان مثال ائمه جماعت مساجد باید با این تعریف وارد شوند و افراد خارج از این تعریف نمی توانند وارد این منصب شوند. یا فقط یک تعریف از نهاد نماز جمعه وجود دارد و تنوع را کمتر بر می تابد و این تلقی وجود دارد کل نماز جمعه بر اساس سیاستی که کمتر در آن تنوع وجود دارد ، اداره میشود و هکذا سایر نهادهای مذهبی که تحت أراده سیاسی واحدی اداره می شوند.
پذیرش تنوع دینداری ، جریان دیانت را از محدودیتی اساسی خارج میکند/ تنوع در سطح نهادهای مذهبی نیز بوجود بیاید
او تصریح کرد: اگر تنوع ایجاد نشود چه بسا دین از چهارچوب اجتماعی سیاسی کنونی خارج و به چهارچوب های شخصی وارد میشود؛ این تجربه تا حدی در جوامع غربی هم رخ داده است. اما چون جریانات دینی، رسالت و عمقی فرهنگی دارند و تلاش می کنند خود را حفظ کنند، آنچه محتمل است رخ دهد قالب شدن ایده تنوع در فهم دینی و نهادهای مذهبی است. جامعه یکنواختی را تحمل نمی کند و آن را کنار می زند و ولو به شکلی غیر رسمی این تنوع را به رسمیت می شناسد.
جریانات دینی، رسالت و عمقی فرهنگی دارند و تلاش می کنند خود را حفظ کنند
یوسفی در پایان خاطر نشان کرد: از منظر جامعه شناسی دین نمی توانم ادعا کنم که جامعه ایران در مسیر غیر قابل اجتناب رویگردانی از دین (اسلام) قرار گرفته است بلکه به جای آن با توجه به ظرفیت های اجتماعی و اصلاحی جامعه ایران می توانم ادعا کنم که فشار اجتماعی برای تنوع بخشیدن به فهم های دینی و نهادهای مذهبی آنقدر نیرومند میشود که نگاههای رسمی نمیتواند در مقابل آنها تاب مقاومت داشته باشد و بسیاری نهادهای جمهوری اسلامی ایران نیز ناگزیر از تجدید نظر و بازسازی تعریف های مذهبی خود و پذیرش تنوع فهم ها و ایجاد تنوع در نهادهای مذهبی خواهند بود.
