شفقنا زندگی- یک پژوهشگر دینی معتقد است که نقش تعیین کننده زنان در واقعه عاشورا بسیار محرز است. او از سکینه دختر امام حسین، ام وهب، همسر زهیر بن قین، ام سلمه همسر پیامبر، لیلا و شهربانو همسران امام حسین (ع) و همچنین ام البنین مادر عباس بن علی (ع) به عنوان زنانی که در واقعه کربلا و پس از آن در بیان حق و حقانیت نقش بسزایی داشتند نام می برد و می گوید: بزرگترین کاروان جهان، پیاده روی اربعین است که برای زنده نگاه داشتن و تکرار بیان رشادت ها و دلیری های کاروان عاشوراییان که یکی از سردمداران شان همین بانوان مکتب و فرهنگ عاشورایی بودند و همچنین برای اینکه دوباره در روزگار معاصر، حادثه عاشورا تداعی شود، اتفاق می افتد.
حجت الاسلام یاسر موحدفرد درباره زنان عاشورایی در گفت وگو با خبرنگار شفقنا زندگی عنوان کرد: بسیاری از زنان مشهور صدر اسلام در حادثه عاشورا حضور داشتند و یا در ترویج فرهنگ عاشورایی اثرگذار بودند که برترین آنها زینب کبری است. از ایشان به نام عقیله بنی هاشم یاد شده است؛ به این معنا که مدرس و مرجع دینی به شمار می آمدند. هنگامی که خطبه حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت امام علی (ع)، پس از اینکه خلافت از ایشان سلب شد بیان شد، حضرت زینب (س) بیش از چهار یا پنج سال سن نداشتند اما با این وجود آن خطبه را از حفظ بیان می کردند، این اتفاق نشان از حافظه ایشان دارد. ایشان به قدری اندیشمند بودند که می توانستند همه مسائل اسلامی را به درستی و با همه ابعادش در زمینه تفسیر، فقه، اصول، علوم حدیث و علوم قرآنی تدریس کنند.
ویژگی ها ی زینب کبری مرجع تقلید بانوان
وی افزود: از دیگر ویژگی های حضرت زینب (س) این است که وقتی می خواستند ازدواج کنند، شرط ضمن عقد ازدواج ایشان این بود که همواره در کنار امامان هدایت قرار بگیرند و هیچ گاه آنها را ترک نکنند و این نیز نشان از امام شناسی ایشان دارد؛ زینب (س) در طول تاریخ صدر اسلام همیشه همراه امام و پیشوای خود بودند و این اندیشه ژرف ایشان را می رساند که هیچ گاه نباید امام و رهبر دینی جامعه اسلامی را تنها گذاشت حتی به بهانه همسرداری، فرزندپروری و فعالیتهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی؛ ایشان دارای منصب علمی والایی بودند و می توان گفت در جایگاه یک مرجع تقلید برای بانوان قرار داشتند و به عنوان یک مدرس دینی از ایشان یاد شده است. همسر حضرت زینب (س)، عبدالله فرزند جعفرطیار و پسر عموی ایشان، تاجر و همواره در سفر بوده است اما حضرت زینب (س) در هیچ سفری او را همراهی نکرده است، چونکه شرط ضمن عقد حضرت این بوده که حتما در کنار امامان شیعه، حضور داشته باشد و این امر در کنار چهار امام نخست شیعه رخ نمایی کرده است.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: نقل است که عبدالله به دلیل اینکه تاجر بوده، باغ بزرگی در منطقه شام داشته که اکنون آرامگاه حضرت زینب (س) در سوریه کنونی است و به زینبیه مشهور شده است؛ این باغ، ملک شخصی عبدالله بوده و زمانی که تجارت می کرده در آنجا سکونت داشته است. یکی از دلایل مهم همراهی کردن امام حسین (ع) توسط زینب کبری این بوده که او همیشه همراه بزرگان دینی که با ایشان نسبت داشته اند، بوده است. ایشان هنگامی رهبری کاروان عاشورایی را به دست می گیرند که ۱۸ نفر از نزدیکانش در یک نیم روز به شهادت رسیده اند. چنین شخصیت عظیمی شهادت ۱۸ تن از نزدیکانش که از بزرگان جهان اسلام بوده اند را می بیند و تحمل می کند؛ هنگامی که یزید به ایشان می گوید: دیدی ما خاندان شما را در کربلا خوار کردیم؛ زینب) س) با اقتدار پاسخ می دهد که: من جز زیبایی در کربلا چیزی ندیدم. بدین روی نقش تعیین کننده زنان به ویژه حضرت زینب (س) به عنوان رهبر کاروان عاشورایی پس از واقعه کربلا قابل انکار نیست.
این تاریخ پژوه عنوان کرد: نقل شده است که در دعای عرفه حج واجب تا شش هزار نفر با امام حسین (ع) از حج خارج شدند به دلیل اینکه یزید حاکم ستمگری است و قصد داشته همه اهل بیت عصمت و طهارت (ع) را در مناسک حج به شهادت برساند. به همین جهت زینب کبری و دیگر زنان کاروان با امام حسین (ع) از مدینه به عزم حج همراه شدند. در آن زمان رسمی ناجوانمردانه وجود داشت که دشمنان شیعیان برای تحت فشار قرار دادن مردان جنگاور پیش از آغاز جنگ، همسران آنان را اسیر می کردند و یا به شهادت می رساندند تا مردان سلحشور را به تسلیم وادار نمایند؛ چون این تجربه ناگوار وجود داشت، امام حسین (ع) نیز از احتمال وقوع حادثه کربلا خبر داشته اند و دشمنان با شمشیرهای زهرآگین به حریم امن الهی رفته بودند و می خواستند در آیین حج ایشان و یارانشان را به شهادت برسانند برای اینکه این اتفاق رخ ندهد و در واقع جلوی یک حادثه فجیع تر را بگیرند، خواستند که خانواده و زنان خویش را همراه شان داشته باشند تا یک هجرت اتفاق بیافتد.
کوفه چگونه شهری است؟
وی در ادامه درباره اینکه کوفه چگونه شهری است، تشریح کرد: این شهر به قدری مهم بوده که سران بسیاری از طایفه های جهان اسلام شامل ۱۸ هزار نفر در نامه هایی خواستار تغییر حاکمیت شده بودند و از امام حسین (ع) خواسته بودند که به رهبری ایشان یزید را از مسند خلافت عزل کند. در متن صلح نامه امام حسن (ع) اینگونه آمده بود که پس از معاویه و امام حسن، خلافت باید به حسین فرزند امام علی برسد. این دستاویزی بود برای اهل کوفه که پیش تر هم نزدیک پنج سال خلافت امام علی (ع) را تجربه کرده بودند و پس از ایشان، امام حسن نیز شش ماه خلافت جامعه اسلامی را بر عهده داشتند؛ بنابراین دلیل موجهی بوده است که امام حسین که مرجع دینی همه جهان اسلام بودند به خلافت جهان اسلام که شامل ۴۶ کشور کنونی بوده است به حق تکیه بزنند.
او افزود: البته در صلح امام حسن (ع) موضوعی که رخ نمایی کرد این بود که عرب های کوفه که شهری نظامی بوده و بیشترین ترکیب جمعیتی آن را مسلمانان جنگاور حجاز شامل می شده، مقهور نیرنگ های معاویه و عمرو عاص قرار گرفتند و لشکر امام حسن (ع) از هم پاشید و ایشان برای اینکه لشکرشان را کافی نمی دانستند برای نخستین بار از ایران خواستند که لشکری را گردآورند و هنگامی که به میدان مبارزه می روند، مشاهده می کنند که همه عرب های شیعه کنار کشیده اند لذا امام حسن (ع) برای اینکه ایرانی های شیعه و عرب های اندک باقی مانده قتل عام نشوند، تصمیم گرفتند برای نجات بسیاری از شیعیان صلح کنند؛ طبق همان صلح نامه، امام حسین (ع) باید خلیفه می شدند اما معاویه با دسیسه امام حسن (ع) را با زهر از طریق یکی از همسرانش که دختران یکی از دوستانش بود به شهادت می رساند و پس از آن نیز تفاهم نامه و قرارداد صلح با امام حسن را زیر پا می گذارد و می گوید که: پسرم یزید را خلیفه اعلام کنم، نه حسین فرزند علی را.
نقش موثر زینب (س) در کربلا
موحدفرد خاطر نشان کرد: در این اوضاع، شخصیتی مانند حضرت زینب (س) مشخص میشود. ایشان به قدری نقش موثری داشته است که به خیلی از شخصیت هایی که در کربلا جلوی امام حسین (ع) می ایستند، تذکر می دهد از جمله به عمربن سعد فرمانده لشر یزید یادآور می شود که خاندان عصمت چه جایگاهی دارد. این نکته ضروری است که عمر فرزند سعد ابی وقاص بوده که از یاران پیامبر اسلام و فرمانده لشکر مسلمانان در برابر ایرانیان بوده و پس از این پیروزی حاکم کوفه می شود که به خاطر شکایت در همان زمان خلیفه دوم برکنار می شود و جزو شورای ۶ نفره تعیین خلیفه سوم بوده که در کنار امام علی (ع) می بایست خلیفه سوم را تعیین می کردند، در آغاز به امام علی(ع) هم گرایش داشته است اما به دلیل نپذیرفتن شرط ادامه دادن سیره دو خلیفه پیشین در کنار سیره پیامبر اسلام در همان شورا با امام علی دچار اختلاف جدی شد.
وی عنوان کرد: عمر فرزند سعد ابی وقاص، مشهور است که همبازی کودکی امام حسن و امام حسین بوده و امام علی (ع) بارها به او محبت می کرده و در درون خانه از او پذیرایی می کرده است. بعدها در کنار امام حسن (ع) از فرماندهان لشکر مسلمانان در برابر ایرانیان بوده است که امام حسن و امام حسین جلوی بدرفتاری های او را با ایرانیان را می گیرند و همین برخورد موجب قطع رابطه عمر سعد با امامان شیعه می شود.
او معتقد است: باید در زمینه مردم شناسی هم، شهر کوفه مورد بررسی قرار گیرد تا دلیل ماجرای نیمروز عاشورا در دشت نینوا مشخص شود؛ موحدفرد در زمینه جغرافیای سیاسی منطقه عراق همزمان با برانگیخته شدن پیامبر اسلام (ص) بیان می کند: پایتخت ایرانیان، تیسفون در عراق کنونی بوده است، این بخش جزوی از عراق بوده که فارسی زبان بودند و بخشی از آنها که گرایش عربی داشتند و به حجاز نزدیک بودند نیز به عراق عرب تعبیر می شدند. در زمان خلیفه دوم پس از چیرگی مسلمانان بر ایران در همان منطقه عراق عرب، مسلمانان حجاز که با خانواده هجرت کرده بودند در کنار ایرانیان تازه مسلمان شده، شهری به نام کوفه را تاسیس می کنند.
کوفه پادگانی نظامی متشکل از جنگاوران عرب
وی افزود: کوفه عملا پادگان نظامی است و مسلمانان عرب زبان از حجاز به این شهر هجرت می کنند و در میانشان شیعیانی نظیر مالک اشتر نخعی با همه طایفه و فرزندان و همسرانش نیز حضور دارد. در زمان خلافت امام علی (ع) چون شیعیان کوفه بسیار زیاد شده بودند، این امام همام تصمیم می گیرند که پایتخت جهان اسلام را از مدینه به کوفه منتقل کنند. در برهه ای از تاریخ صدر اسلام، امام علی به دستور پیامبر گرانقدر اسلام با خانواده ساکن یمن می شوند تا دین اسلام را تبلیغ کنند، یمنی ها خراج گزار ایرانیان بودند به همین روی قضاوت های شگفت انگیز و بی نظیر حضرت امیر و مهربانی های ایشان و خانواده شان از جمله حضرت زینب (س) به گوش ایرانیان رسیده بوده است. بدین منظور خانواده حضرت علی در میان مردم ایران شناخته شده بودند و حتی هنگامی که ایران به تصرف مسلمانان در می آید، سلمان فارسی نخستین شخصی است که به دستور ایشان حاکم ایران می شود و تیسفون را به دست می گیرد. علی (ع) در زمان خلیفه دوم به عنوان مشاور مورد وثوق جهان اسلام، سران بزرگ ایرانی را بارها پذیرا بودند و جشن نوروز ایرانی را مورد تایید قرار دادند، پوشش کامل ایرانیان را ستایش کردند و شیوه مدیریتی و آیین شهریاری ایرانیان را شیوه شایسته حکومتداری دانستند و حتی خط کوفی را از خط پهلوی برگرفته از زبان باستانی ایرانیان برای نگارش بزرگ آسمانی نامه، قرآن کریم برگزید و با دستان مبارک خویش نگاشت و به دیگر امامان و پیروان خود هم سفارش کرد تا کتابت قرآن را انجام دهند. حال باید دانست علت پیدایی شهر کوفه این است که حلقه وصلی باشد، میان پایتخت جهان اسلام در مدینه با تمدن های بزرگ جهانی نظیر ایران، مصر و روم که به دست مسلمانان تازه فتح شده بود یا با آنها در ارتباط شده بودند.
این پژوهشگر در ادامه ضمن بیان اینکه نقش تعیین کننده زنان در عاشورا بسیار محرز است، اظهار داشت: امام علی (ع) و حضرت زهرا (س) به زینب کبری یک مقام ولایی اعطاء کرده بودند و از ایشان خواسته بودند که در حادثه عاشورا حضور داشته باشد. ایشان از حادثه عاشورا و مصیبت های اهل بیت به حضرت زینب که از سوی پیامبر اسلام با خبر شده بودند، آگاهی داده بودند؛ به همین روی حضرت زینب به نقل تاریخ با همه مصایبی که می دیدند و دچار پیری زودرس شدند در بسیاری از مواقع با آرامش و طمانینه رفتار می کنند و حتی به امام حسین و امام سجاد قوت قلب می دهند. این نکته ضروری است که در اسلام واجب بودن حضور در دفاع و جنگ برای مردان وظیفه و فرض است اما بانوان به عنوان پرستار و کمک رسان در پشت صحنه جنگ ها معمولا حضور داشتند.
نقش سایر زنان عاشورایی در کربلا
از سکینه (س) تا ام وهب
یاسر موحدفرد در ادامه گفت و گوی خود از دیگر زنان نقش آفرین در واقعه کربلا نام برد و آنان را این گونه معرفی کرد: یکی دیگر از شخصیت ها که از فرزندان امام حسین (ع) است و در عاشورا نیز نقش تعیین کننده داشته، حضرت سکینه است که اتفاقا نام ایشان نیز به معنای آرامش دهنده است و در میراث مکتوب ادبی به عنوان شاعر و منتقد ادبی مشهور بودند. حمایت زنان اهل بیت به ویژه زنان بنی هاشم باعث می شود که از خاندان عصمت و طهارت حفاظت شود و هیچ کدام از زنان و فرزندان اهل بیت و حرم کشته نشوند. در روایتی از امام سجاد (ع) نقل شده که حضرت زینب دستان خود را در روز واقعه عاشورا بر سر و صورت حضرت زین العابدین که به بیماری جانکاه دچار شده بودند، می کشیدند و بعدها ایشان در روایتی فرمودند اگر دست ولایی حضرت زینب، عمه بزرگوارم نبود، هنگامی که من حوادث کربلا را می دیدم و نمی توانستم به یاری امام حسین (ع) بشتابم، حتما جانم را از دست می دادم.
شهربانو، شاهزاده ای ایرانی
او افزود: شخصیت مهم دیگر مادر امام سجاد (ع) است که یک شاهزاده ایرانی است و گفته می شود نوه یزدگرد سوم است و ما ایرانی ها او را به نام بی بی شهربانو می شناسیم. در رویارویی ای که میان ایرانیان و مسلمانان عرب زبان اتفاق افتاد به نظر من به عنوان یک تاریخ پژوه، ایرانی ها بسیار گرایش به اهل بیت داشتند و در همان حادثه شهربانو که اسیر شده بود به خاندان عصمت و طهارت گرایش پیدا کرد و شیعه شد و امام حسین (ع) که او را زنی اندیشمند و پاکدامن و با اخلاق یافته بود با واسطه امام علی از وی خواستگاری کرد. شهربانو در مدینه، مکه و کوفه در کنار امامان شیعه حضور داشتند و برای اینکه شیعه کشی رخ ندهد و جنگ میان ایرانی ها و عرب ها درنگیرد، امام حسین دستور می دهند که شهربانو به ایران مهاجرت کند و ایشان در شهر ری سکونت می کنند و اکنون هم در زیارتگاهی در کوهی در شهر ری به خاک سپرده شدند. این شخصیت وارسته و با دانش و با اخلاقی که امام حسین (ع) بارها از ایشان تمجید کرده در تربیت و پرورش امام زین العابدین و امام محمد باقر بسیار موثر بودند؛ اگرچه ایشان در واقعه عاشورا حضور نداشتند اما بر این باورم نقش ایشان تعیین کننده است چون راوی عاشورا در میان ایرانیان هستند و شهر کهن ری را به محلی امن برای شیعیان تبدیل می کنند که بسیاری از دانشمندان و مفاخر شیعی و اسلامی در این شهر سکونت می کنند.
این تاریخ پژوه ادامه داد: شخصیت دیگر ترویج فرهنگ عاشورایی دلهم، همسر زهیر بن قین که جزو کسانی است که مختار ثقفی واقعه عاشورا را از زبان وی به گونه کامل می شنود و بعدها در حکومت خود در شهر کوفه به صورت مکتوب به همه شیعیان اعلام می کند. زهیر از یاران و دوستان خلیفه سوم بوده که در هیچ کدام از نبردهای شیعیان حضور نداشته و بسیاری از تاریخ نگاران او را به عنوان شیعه نمی شناختند اما این همسر زهیر است که او را موظف می کند تا فرزند رسول خدا را یاری کند و خودش هم همراه زهیر به کربلا می رود و در این حادثه برای حمایت از امام حسین (ع) نقش بسیار تهییج کننده داشته است.
وی اضافه کرد: از دیگر شخصیت های برجسته بانوان عاشورایی، مادر وهب (ام وهب) است. وهب، مسیحی و نصرانی بوده اما وقتی از واقعه کربلا آگاه می شود با تازه عروس و مادرش، خود را به امام می رسانند و شیعه می شوند. مادر وهب، خود جزو شهیدان کربلا است که برای اینکه او را به دلیل غیرمسلمان بودن پیش از کربلا تمسخر کنند، پس از قطع سر وهب، یزیدیان آن را به سوی ام وهب پرتاب می کنند اما مادر وهب سر را بر می گرداند و می گوید کسی را که در راه خدا دادیم، پس نمی گیریم؛ برخی از دشمنان برای تعدی به نوعروس وهب و عصبانی شدن نسبت به رفتار ام وهب به او حمله کرده اند و او با چوب دستی که داشته چند نفر را به هلاکت رسانده اما خودش نیز شهید می شود و تنها زن شهید مبارز کربلا لقب می گیرد.
زنانی که در کربلا شهید شدند
او درباره زنانی که در واقعه کربلا شهید شدند توضیح می دهد: ام وهب به عنوان تنها زن شهید مبارز عنوان شده است و بقیه شهیدان زن حادثه کربلا، هنگامی که بر بالای پیکر همسران و یا فرزندان خود رفته اند، مورد اصابت ضربه های دشمن قرار گرفته و شهید شده اند.
لیلا و ام البنین روایت گران حقانیت
این پژوهشگر دینی همچنین عنوان کرد: برخی زنان مانند لیلا مادر علی اکبر و همچنین ام البنین مادر حضرت عباس (ع) در کربلا نبودند اما این دو بزرگوار از بانوانی هستند که فرزندان بسیار برجسته و بزرگی را تربیت کردند و در روایتگری بر حق بودن امام حسین و یاران راستینشان در کربلا نقش موثری داشتند. همچنین رباب، مادر علی اصغر و حضرت سکینه که در حادثه عاشورا حضور داشتند و تحمل ایشان به ویژه پس از اینکه فرزند شش ماهه خود را از دست دادند و در کنار حضرت زینب به عنوان راویان و منادیان بر حق شیعه می شوند. از دیگر زنان والامقامی که سخنان شان در جهان اسلام تاثیرگذار بوده است، می توان به ام سلمه، همسر پیامبر اسلام اشاره داشت که جزو راویان فرهنگ عاشورایی و این ظلم ستیزی بوده اند و از دیگر زنانی که به عنوان مبارز در حادثه عاشورا حضور داشتند می توان از همسر مسلم فرزند عوسجه، مادر عبدالله کلبی، مادر عمرو فرزند جناده و از شهیدان مشهور زن واقعه عاشورا هم باید از هانیه، همسر وهب و مادرش نمیریه قاسطیه همسر عبدالله فرزند عمیر کلبی، مشهور به ام وهب نام برد.
وی معتقد است آرامش بخشی و قوت قلب دادن به مردان از نقش های مهم زنان در حادثه کربلا بود. موحدفرد گفت: این زنان از دنیای خودشان گذشتند و همه دنیای شان را دین خودشان قرار دادند و همه زندگی خود را در طبق اخلاص قرار دادند تا اسلام راستین زنده بماند.
او درباره اینکه چرا زنان واقعه عاشورا کمتر از مردان و رشادت ها و دلیری های آنان نام برده می شوند بیان کرد: حادثه عاشورا و جنگی که رخ نمایی کرده، وظیفه مردان بوده است. ضمن اینکه تاریخ نیز مردانه نوشته می شود و همیشه فرماندهی لشکرها بر عهده مردان بوده است؛ چرا که زنان یا حضور نداشتند یا تعدادشان اندک بوده است و چون واقعه عاشورا یک حادثه سلحشورانه است، مردان بیشتر دیده شدند و جنبه های عاطفی، احساسی، تبلیغی، تربیتی و آموزشی که بر عهده زنان است کمرنگ تر دیده شده است.
چگونه همانند زنان عاشورایی باشیم؟
این پژوهشگر دینی در پایان نیز در پاسخ به این پرسش که در جامعه امروز بانوان چگونه می توانند همانند زنان عاشورایی باشند، گفت: برای برخی از زنان جوان ما نظیر همسران شهیدان دفاع مقدس یا مدافعان حرم که تازه عروس اند و فرزندان کوچک نیز دارند، این اتفاق افتاده است که با پیروی از بانوان مکتب عاشورا همسران خود را برای دفاع از حق به میدان مبارزه دعوت کردند و از شهیدان هم روزگارمان پشتیبانی و حمایت کردند اما باید آسیب شناسی هم داشته باشیم که چرا بسیاری از ارزش ها به دست فراموشی سپرده شده است؛ هنگامی که تربیت خانوادگی جامعه به این سمت می رود که اولویت نخست در ثروت اندروزی و جایگاه اجتماعی و فخرفروشی طبقاتی است، طبعا باید فرهنگ عاشورایی بیشتر تبلیغ شود. همان گونه که پیش تر گفته شد، همسر حضرت زینب تاجر بوده و ثروت زیادی هم داشته است، قطعا اسلام با ثروت مخالف نیست بلکه با ثروت اندوزی و اینکه ثروت نسبت به مقام های اخلاقی برتر جلوه داده شود و به ارزش تبدیل شود، مخالفت دارد. حضرت خدیجه، همسر پیامبر (ص) و حضرت زینب، وضعیت مالی بسیار خوبی داشتند اما همه آن دارایی ها و ثروت ها را فدای حمایت از ولایت، امامت و ترویج دینداری کردند و اخلاق ایثار، شهادت و فداکاری را اولویت قرار دادند.
او ادامه داد: اکنون بزرگترین کاروان جهان، پیاده روی اربعین است که برای زنده نگاه داشتن و تکرار بیان رشادت ها و دلیری های کاروان عاشوراییان است که یکی از سردمداران شان بانوان مکتب و فرهنگ عاشورایی بودند و در واقع برای اینکه دوباره در روزگار معاصر حادثه عاشورا تداعی شود، اتفاق می افتد. امیدواریم در زندگی روزمره مان در همه جای جهان بهره های این فضایل اخلاقی را محقق کنیم؛ به ویژه کسانی که داعیه دار حکومت اسلامی هستند. سران و مردمان کشورهای اسلامی باید این آموزه های اخلاقی را به ویژه برای نسل کودک و نوجوان ترویج کنند و گسترش دهند.