خانیکی: شریعتی تلاش کرد تا قدرت دیدن و شنیدن را بالا ببرد

شفقنا- یک استاد ارتباطات در نشست «اکنون، ما و شریعتی» گفت: شریعتی تلاش بسیاری کرد تا قدرت دیدن و شنیدن را بالا ببرد ما امروز باید از آن برای بالا بردن توان شنیدن و دیدن خودمان استفاده کنیم.
به گزارش خبرنگار شفقنا، هادی خانیکی در دومین پنل برگزار شده در سمپوزیوم «اکنون، ما و شریعتی» تحت عنوان آزادی و دموکراسی خواهی به ارایه ی صحبت های خود با موضوع شریعتی: امکان و امتناع بازآفرینی منطق و کنش دیالوژیک پرداخت و اظهار کرد: من وجه دیگری از بحث آزادی و دموکراسی که جزو گمشده های دوران ماست و باید به این مسأله پرداخت را مورد توجه قرار داده ام.
او در طرح موضوع خود بیان کرد: در جامعه ای که به دشواری با هم سخن می گویند، از مبانی، الزامات و مهارت های لازم برای گفت وگو با درستی برخوردار نیستند و سوء ضن و سوء تفاهم درک بسیاری از مسایل روزمره ی جامعه را نیز دشوار می کند و در جامعه ای که زبان قالب متفکران و روشنفکران آن، زبان نقد و حتی دشنام به دیگری و میراث دیگر متفکران است و در زمینه و زمانه ای که اهالی اندیشه و فکر آن، غافل از احوال دل خویشتن هستند یا به درد جامعه ی خود کمتر می پردازند آیا اندیشه و تجربه ی شریعتی، داشته ای برای امروز ما دارد؟ ما در نشست «اکنون، ما و شریعتی» به این دلیل نیامده ایم که از شریعتی دفاع کنیم ما وکلای تسخیری شریعتی نیستیم بلکه آمده ایم تا بگوییم که چهل سال بعد از او با چه مسائلی مواجه ایم و آیا ما می توانیم از میراث او اندوخته ای برای خود داشته باشیم؟ با نیازهای امروز و خوانش های جدید، آیا می توانیم مازادهایی بر اندیشه و تجربه ی شریعتی داشته باشیم.
خانیکی ضمن تاکید بر اینکه ما از یک شریعتی در تخیل صحبت نمی کنیم و شریعتی حرف می زنیم که در واقعیت تاریخ و جامعه ی ما ظهور کرد و اثر گذاشت، گفت: من خود را مرهون اندیشه ی شریعتی می دانم و اگر بسیاری اوقات زبان من به ستایش از شریعتی سخن گفته، به این دلیل است که اثر او را در نسل و جامعه ی خود دیده ام.
او تصریح کرد: مهم ترین مفاهیم اساسی در تفکر شریعتی آن است که اساسا گفت وگو در فکر و مشئ او موضوعیت دارد اگر گفت وگو را از مجموعه ی آثار شریعتی بگیریم، چیزی باقی نمی ماند گفت وگوی او نیز در جهان واقعی و با مخاطبان واقعی است. با خود، دیگری های مختلف، خداوند، خویشان، هم فکران، تاریخ و … سخن می گوید. به تعبیر خود، با مخاطب های آشنا صحبت می کند.
این استاد ارتباطات با بیان اینکه علاوه بر موضوعیت گفت وگو شریعتی مقید به زبان گفت وگو و کاربردهای زبانی گفت وگوست، ادامه داد: گفت وگوی وی غیررسمی و با زبانی گشاده و طنز است، همچنین گفت وگوهای شریعتی استعاری، هنری، رمزآلود و تاریخی است این موارد از ویژگی های زبانی مهمی است که امکان گفت وگو را در ادبیات شریعتی نشان می دهد. نکته ی دیگر آنکه مکان های گفت وگو را نیز در زمان خود به درستی انتخاب می کند. مکانی مثل حسینیه ی ارشاد، دانشگاه ها، محفل ها و نشست های مختلف. ویژگی همه ی آنها این است که در مرز نیست. آن مکان ها خود مکان هایی مرزی هستند. حسینیه ی ارشاد نه به تنهایی دانشگاه، نه مسجد، نه سالن سخنرانی و نه خانه ی تیمی است اما در عین حال به گونه ای همه ی این موارد را در بر می گیرد.
او تصریح کرد: به این دلیل که شریعتی می تواند مخاطب های فرازمانی و فراطبقاتی انتخاب کند و در گفت وگوهایش هدف دارد و گفت وگوهایی سرگردان نیست. به تعبیر خود شریعتی و با برداشتی که او از مذهب دارد، در ادامه ی یادآوری و ذکر است و تلاش می کند مخاطب را به زبان آورد. او مخاطب را فعال می کند. شیوه ی گفت وگویی شریعتی این است که مخاطب را در میدان فکر سرگردان نمی کند. کسی که با شریعتی می اندیشد، چیزی در درونش زوال پیدا می کند و چیزی شکل می گیرد و سرگردان نیست یعنی در برابر آنچه تخریب می شود چیز دیگری نیز ساخته می شود.
خانیکی ادامه داد: شریعتی ای که وقوع پیدا کرد و در ۴۰ سال پیش از دنیا رفت شریعتی ای است که در تقاطع میدان ها و ساحت ها قرار گرفته است و در تقاطع بین دانشگاه، فرهنگ و جامعه است. می خواهیم بگوییم شریعتی واقعی و تاریخی در اکنون ما کجا می تواند قرار بگیرد؟ بحث بر سر پروژه ای به نام نوشریعتی بود نوشریعتی یعنی شریعتی ای که ما می خواهیم در این زمان بخوانیم نه شریعتی که می خواهیم بسازیم و نه شریعتی که می خواهیم در تاریخ منجمد کنیم. این بازخوانی ما با نگاه به همان شریعتی واقعی و دنیای او ممکن است.
او تصریح کرد: منظومه ای فکری که شریعتی می سازد، با گفتمان های مسلط و مسائل زمانه خود او پیوند دارد. در اینجا با سوالی مواجه ایم که آیا شریعتی، متصلب و فرو بسته در اندیشه ی زمانه ی خود است؟ معمولا بسیاری از منظومه های فکری، محاط در گفتمان های مسلط و مسائل زمانه ی خود هستند اما مدعای من این است که منظومه هایی هستند که قدرت فراتر رفتن از محدودیت های زمانی و مکانی را در یک مقطع خاص دارند و این توانایی، بیشتر از همان منطق و کنش گفت وگو و ظرفیت های دیالوژیک آن نشأت می گیرد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ویژگی پروژه ی نوشریعتی آن است که با این رویکرد به شریعتی نگاه می کند، گفت: در حقیقت منظومه ی فکری شریعتی از محدودیت های زمانی و مکانی خود فراتر می رود به چند دلیل این اتفاق رخ می دهد از جمله اینکه همان منطق و کنش گفت وگویی اشاره شده در منظومه ی فکری شریعتی وجود دارد.
او با قیاس برخورد شریعتی با وی در چهل سال پیش که جوانی ۱۸ ساله بود با برخورد برخی روشنفکران امروز با او که در جایگاهی متفاوت از آن زمانه است، گفت: من در آن دوران که برخوردی با شریعتی داشتم حس کردم طرف گفت وگوی او بودم در حالی که امروز در بسیاری اوقات وقتی با روشنفکران دوران خود مواجه می شوم، می بینم که هنوز طرف گفت وگو نیستم و نگه کردن عاقل اندر صفیح را می بینم که اگر من در حوزه ی علوم اجتماعی هستم و او در حوزه ی دیگری است، می گوید که شما نمی دانید. این تجربه ی شریعتی که جوان ها و بسیاری از افراد را به زبان آورد، کم اهمیت تر از منطق گفت وگویی او نیست.
خانیکی تصریح کرد: نکته ی دیگر آنکه در عین حال که در دوران شریعتی، صف بندی های متصلب ایدئولوژیک وجود دارد و آنها همه وجه مونولوگ دارند، می توان گفت که شریعتی در برابر فروبستگی و تصلب ایدئولوژی های زمان خود، اگرچه مشخصا روی وجه ایدئولوژی تکیه دارد اما وجه دیالوژی ایدئولوژی خود را نیز مطرح می کند و همیشه با پرسش واره ها مواجه است.
او با بیان اینکه اندیشه ی شریعتی دارای چند خصوصیت مهم است، تأکید کرد: ما در این دوران می توانیم به بازسازی اندیشه ی شریعتی بیندیشیم. اولین خصوصیت آن است که میراث فکری شریعتی، یک میراث تک منبعی نیست. به طور مثال اگرچه شریعتی مقید به مذهب است اما هیچ گاه درک او از اسلام به صورت یک منظومه خود بسنده نیست. به همین دلیل است که حتی بخش هایی از منابعی که به تقویت بنیادهای فکری اسلامی او کمک می کند از غرب گرفته شده است. دلیل دیگر برای تک منبعی نبودن میراث شریعتی آن است که شریعتی قائل به یک دیالوگ بی پایان بین سنت های دوران خود یعنی چهار سنت اسلامی، ایرانی، غربی و اندیشه ی چپ است.
این استاد علوم ارتباطات در توضیح دیگر خصوصیت اندیشه ی شریعتی بیان کرد: تفکر شریعتی، قدرت رقابت و همنشینی با سنت های فکری گوناگون را دارد این جمله ی شریعتی، ساده نیست که از یک دشمن در عرصه ی سیاست و از یک رقیب در تفکر صحبت می کند. اعتقاد او این است که سنت های فکری، رقیب هستند. خصوصیت سوم آن، محدود نکردن خود به صرفا مخاطب دینی است مخاطب شریعتی، دیندارها، مارکسیست ها، لائیک ها و … هستند و حتی در بازسازی فکر دینی از آنها بهره می گیرد.
او خصوصیت دیگر شریعتی را ایجاد گفت وگو بین سه قلمرو آزادی، برابری و عرفان خواند و افزود: این سه مفهوم در دوران شریعتی هر کدام در یک اردوگاه متصلب، اسیر هستند. آزادی، بیشتر در اردوگاه لیبرالیسم و برابری در اردوگاه مارکسیستم و عرفان در اردوگاه صوفی گری است. اما شریعتی می تواند آزادی را از لیبرالیسم، برابری را از مارکسیستم و عرفان را از صوفی گری غیرسیاسی رها کند.
خانیکی تصریح کرد: سوژه ی حاصل از فکر شریعتی، سوژه ای متفاوت با هر کدام از این موارد و حتی با کادرهای ایدئولوژیک و انقلابی و سیاسی دهه ی ۴۰، ۵۰ است.
این استاد دانشگاه در نتیجه گیری از صحبت های خود بیان کرد: ما امروز به آفرینش الگوی روشنفکری و کنشگری دیالوژیک بر پایه ی بازآفرینی مولفه های پیش گفته ی شریعتی نیاز داریم همچنین باید به گفت وگو بر سر مسائل و رنج های مردم در عین جست وجو برای کشف حقیقت اهتمام کنیم.
او تصریح کرد: به عنوان سومین نتیجه باید گفت وگو را به عنوان یک پروژه ی مسبوق تصدیق اجتماعی یعنی به رسمیت شناختن طرفین گفت وگو بدانیم و از آنتاگونیسم به آگونیسم برسیم و به جای دشمن به مخالف برسیم. باید به افق ها، رویکردها و تجربه های جدید گفت وگو توجه کنیم. اینجا آن بحثی است که به کمک متفکران این دوران ما در حوزه های مختلف اجتماعی، فلسفی، ادبی، سیاسی و … می توان افزوده هایی نیز به اندیشه ی گفت وگوی شریعتی داشت. یعنی از ایم مرکزیت گرایی ها و مونولوگ ها به سمت التزام به مبانی و ضرورت های دیالوگ برویم.
خانیکی ضمن تأکید بر اینکه دیالوگ تنها سخن گفتن دو طرف و دو جریان با هم نیست، گفت: جریان گفت وگو مهم است و اینکه طرفین در موقعیت برابر قرار بگیرند. مسأله ی این زمان ما آن است که قدرت شنیدن و دیدن برای بازآفرینی هم خود و هم دیگری پیدا کنیم و قبول کنیم تفاوت های تقلیل ناپذیر در جهان را بپذیریم اما بر بازیابی خود تکیه کنیم شاید بتوان گفت که شریعتی تلاش بسیاری کرد تا قدرت دیدن و شنیدن را بالا ببرد ما امروز باید از آن برای بالا بردن توان شنیدن و دیدن خودمان استفاده کنیم.