فکر کردن به امروز برای خبرگزاریها یعنی شکست
خبرگزاریهای ایرانی با نگاه جهانی مأموریت خود را بازتعریف کنند
شفقنا رسانه- گاهنامهی اینترنتی شفقنا با موضوع آیندهی رسانهها در ایران اول مرداد ۱۳۹۶ منتشر شد که لینک پیدیاف کامل مجله را اینجا میتوانید دریافت کنید. به مرور بخشهای مختلف مجله را منتشر میکنیم تا دسترسی مخاطبان بیشتری به مطالب فراهم شود:
«شناسایی پیشرانهای مؤثر بر آینده خبرگزاریها در ایران» مقالهای است که در سال ۱۳۹۵ در نشریهی مطالعات فرهنگ-ارتباطات منتشر شده و سارا مسعودی[۱] و سیاوش صلواتیان[۲] با هدف شناسایی پیشرانهای تأثیرگذار بر آینده خبرگزاریهای کشور و با بهرهگیری از روش دلفی انجام دادهاند. در این مقاله ۱۸ خبره از طریق روشهای نمونهگیری هدفمند و گلوله برفی بهعنوان پنل دلفی برگزیده شدند. در این تحقیق ۴۳ پیشران شناسایی و در چهار دسته پیشرانهای فناوری، پیشرانهای سیاسی-حقوقی، پیشرانهای فرهنگی-اجتماعی و پیشرانهای اقتصادی دستهبندی شدند. متخصصان طی چند مصاحبه، ۲۱ پیشران در آیندهی خبرگزاریهای ایران را پیشبینی کردهاند. در ادامه با مروری بر معرفی و بحث دربارهی بعضی از این پیشرانها، پیشنهادهای کاربردی محققان این مقاله برای خبرگزاریها نیز ذکر شده است.
دوران پهنای باند از راه میرسد
در دسته پیشرانهای فناوری، شش پیشران مورد اجماع واقع شد. روند تغییرات کنونی نشان میدهد در آینده شاهد گسترش هرچه بیشتر پهنای باند در کل کشور و در میان مخاطبان خواهیم بود. پدیدهای که با گسترش نسل سوم و چهارم اینترنت همراه در کشور سرعتی دوچندان یافته است. این گسترش پهنای باند منجر به افزایش جدی سرعت انتشار اخبار و رسیدن فوری اطلاعات باکیفیت بالاتر به دست مخاطب خواهد شد. خبرگزاریها باید خود را برای دوران پهن باند آماده کنند. همچنین خبرگزاریها برای موفقیت در آینده باید از قالبهای جدید محتوا برای تولید و انتشار اخبار خود استفاده کنند.
در حال حاضر، رسانههای اجتماعی بستر جدیدی را برای تولید محتوا فراهم کردهاند و در آینده نیز شاهد به وجود آمدن بسترهای نوینی خواهیم بود. بیشتر خبرگزاریهای مطرح دنیا از بسترهای مختلف فراهمشده به انتشار اخبار خود میپردازند. از سوی دیگر با هوشمند شدن شیوههای کسب اطلاعات مخاطبان، هر شخص با توجه به علائق و نیازهایش به دنبال محتوای مناسب خود میشود. خبرگزاریهای ایرانی باید برای پیشرو بودن در آینده برای چنین شرایطی برنامهریزی کرده و با رصد مداوم تغییرات شیوههای مصرف رسانهای کاربران، شیوههای ارائه اخبار و اطلاعات خود را مدام بهروزرسانی نمایند.
جایگزینی بسترهای نوین برای خبرگزاریها
پیشران دیگری که آیندهی خبرگزاریها را دچار تغییرات جدی میکند، گسترش نسلهای جدید وب است. چنین امری به معنی انقراض برخی از نسلهای پیشین وب و جایگزینی بسترهای نوین برای خبرگزاریها است. با توجه به این که خبرگزاریهای بزرگ دنیا هر روز بر میزان استفادهشان از ابزارهای جدید بر بستر وب۲ برای انتشار اخبار میافزایند و حرکت بهسوی نسل ۳ وب را نیز آغاز کردهاند. تأخیر خبرگزاریهای ایرانی در این زمینه میتواند منجر به خطراتی جدی برای این سازمانهای رسانهای شود و لازم است برای استفاده بهینه و مناسب از فرصتهای این نسلهای جدید برنامهریزی راهبردی انجام شود. برای مثال برنامهریزی برای چگونگی انتشار اخبار بر بستر اینترنت اشیاء از دیگر پیشرانهای شناساییشده همگرایی رسانهها است.
بر همین مبنا خبرگزاریهای ایرانی باید خود را برای ارائه محتوای مناسب بر بستر انواع ابزارهای الکترونیکی آماده کنند. از سوی دیگر افزایش سرعت در تولید اخبار در آینده خبرگزاریها اهمیت بسیاری دارد. در رقابت خبرگزاریهای داخلی و خارجی، خبرگزاری پیروز خواهد بود که با دقت و سرعت بیشتری به تولید و انتشار خبر بپردازد. البته، توجه به اهمیت سرعت در کار خبری، پیشنهاد جدیدی نیست؛ آنچه در این زمینه مهم است شتاب گرفتن فرایند افزایش سرعت در رقابتهای خبری است. به نظر میرسد با توجه به اهمیت بحث فناوریهای استفادهشده خبرگزاریها، توجه به این دسته از پیشرانها و طراحی ساختارهای فنی جدید برای ماندن در صحنه و کنار گذاشته نشدن توسط مخاطبان الزامی باشد. در همین راستا به خبرگزاریها پیشنهاد میشود تیمی برای شناسایی و رصد مداوم ابزارها و فناوریهای نوین و بهرهبرداری مؤثر از آنها ایجاد کنند.
تولید خبرهای تحلیلی با فرمتهای گوناگون
دربارهی پیشرانهای اجتماعی-فرهنگی، موضوع تشتت افکار به معنی گسترش عدم یکسانی بین مخاطبان است. به خبرگزاریها پیشنهاد میشود به تعریف مجدد مخاطبان پرداخته و بستههای مختلف خبری-تحلیلی در قالب فرمتهای گوناگون برای مخاطبان گسترده با افکار مختلف تولید کنند. از سویی دیگر تغییرات نسلی در مخاطبان نیز منجر به تغییر گسترده نحوهی استفاده از رسانهها و خبرگزاریها خواهد شد. هر نسل با الگوهای استفاده از رسانههای خود هماهنگ است. سن متوسط مخاطب رسانههای سنتیای همچون تلویزیون و رادیو بهطور مستمر در حال افزایش است. تغییر نسلی در میانمدت یا بلندمدت منجر به تغییرات گسترده شیوه استفاده از رسانهها و میزان مشارکت در خلق محتوای آنها خواهد شد. درنتیجه کانالهای رسانهای بهطور فزایندهای به یک گروه سنی خاص اختصاص خواهند یافت.
عدم توجه خبرگزاریهای ایرانی به این تغییرات نسلی باعث خواهد شد در طول چند سال آتی، کمکم هرم سنی مخاطبان خبرگزاریها تغییر کرده و بهسوی پیر شدن حرکت کند. همچنین در آینده شاهد تغییر در نحوهی استفاده از خبرگزاریها بهواسطه افزایش سطح سواد رسانهای مخاطبان خواهیم بود. سواد رسانهای مجموعهای از چشماندازها است که ما فعالانه برای قرار گرفتن در معرض رسانه از آنها بهرهبرداری میکنیم تا معنای پیامهایی را که با آنها مواجه میشویم تفسیر نماییم. بر این اساس به خبرگزاریها پیشنهاد میشود برای بقا در آینده، در کنار سرعت در انتشار توجه ویژهای به بحث دقت داشته باشند؛ زیرا با افزایش سواد رسانهای مخاطبان دسترسی و قدرت ارزیابی آنها افزایش مییابد و بهراحتی دیگر هر خبری را نخواهند پذیرفت. از دیگر پیشرانهای شناساییشده بحث شهروند-رسانه بود. ما در آینده شاهد شهروندانی خواهیم بود که هر کدام، خود به تولید خبر و عرضه آن خواهند پرداخت. چنین امری هم فرصت است و هم تهدید. از یکسو هرکدام از این شهروندان رسانه، میتوانند به نیروی اختصاصی تولیدکننده خبر برای خبرگزاریها بدل شود. از سوی دیگر ممکن است همچون یک بلندگوی خبررسان به رقیبی برای خبرگزاری بدل شوند. به خبرگزاریها پیشنهاد میشود با برنامهریزی صحیح و آمادهسازی بسترهای لازم، از فرصت ویژه استفاده از خبرها و گزارشهای رایگان تولیدی مردم بهرهمند شوند. البته، این امر نیازمند تشویق مردم برای مشارکت در این زمینه است که برای آن نیز میتواند از اقداماتی چون بازی وار کردن این فرایند برای افزایش درگیری مخاطبان استفاده کرد.
وقتی از قسمتبندی توجهات مخاطبان صحبت میکنیم، منظورمان تغییر در الگوهای شناختی و کاهش توجهات عمیق افراد است. یعنی خبرگزاریها باید برنامهای برای افزایش توجه مخاطبان به رسانهشان و استفاده از توجه ناقص آنها داشته باشند. برای این موضوع پیشنهاد میشود مدیران خبرگزاریها از مشاوران متخصص در حوزه علوم شناختی کمک بگیرند.
مأموریتهای خبرگزاریها نیاز به بازتعریف دارند
امروزه در جهان بسیاری از رسانهها برای جذب مخاطب و نگهداشت آن، به سمت خبررسانی در حوزه موضوعات منطقهای و بینالمللی رفتهاند. چنین امری نباید از دید خبرگزاریهای ایرانی مغفول بماند. در این زمینه لازم است خبرگزاریهای کشورمان به بازتعریف مأموریتهای خود بر مبنای نگاهی جهانی بپردازند. همچنین تغییر در مفهوم حریم خصوصی یعنی افراد دیگران را بهراحتی و بدون هیچ مقاومتی در مرزهای حریم خصوصی خود سهیم میکنند. برای مثال یک مجری تلویزیونی به انتشار دعوای شخصی خود با همسر سابقش میپردازد و از این موضوع نیز کوچکترین ابایی ندارد. عدم توجه خبرگزاریهای ایرانی به این تغییرات اجتماعی فرهنگی، میتواند آینده حضور ایشان در بازار پرتلاطم و پر ابهام خبر را تحت تأثیر قرار دهد.
انحصار شکسته میشود
دسته سوم پیشرانهای سیاسی-حقوقی شامل سه پیشران اصلی بودند. در آینده شاهد هرچه بیشتر شکسته شدن انحصار رسانهای خواهیم بود. اگر اکنون خبرهای مخابره شده در انحصار چند بنگاه خبری در جهان هستند، با ظهور فرمتهای جدید محتوا شاهد تغییر جدی در این وضعیت خواهیم بود. دنیای رسانهای کنونی شرایطی را فراهم کرده است که تمامی جریانهای سیاسی و اجتماعی میتوانند با در اختیار داشتن رسانهها به ترویج اندیشههای خود بپردازند. از سوی دیگر خبرگزاریها در ایران به دلیل عدم نگاه اقتصادی، روزبهروز بیشتر به لحاظ مالی به جریانهای سیاسی وابسته میشوند. این امر متأسفانه باعث خواهد شد خبررسانی برای منافع جریانهای سیاسی خاص انجام شود. برای کاهش وابستگی مالی به جریانهای سیاسی، به خبرگزاریها پیشنهاد میشود با نگاهی بلندمدت و راهبردی به سمت درآمدزایی حرکت کنند. یکی از کارهایی که در این زمینه میتوانند انجام دهند تهیه بستههای مختلف خبری، تحلیلی و تحقیقاتی برای فروش به اشخاص حقیقی و حقوقی مختلف است. همچنین خبرگزاریها میتوانند با ایجاد کسبوکارهای جدید رسانهای به شیوههای درآمدزایی پایدار دست یابند.
حفاظت از منافع معنوی
همچنین در آینده بحث حق مالکیت معنوی اخبار در کشور ما گسترش خواهد یافت. خبرگزاریها میتوانند از منافع معنوی تولیدات خود حفاظت و از استفاده بدون مجوز آنها توسط دیگر رسانهها جلوگیری کنند. البته، بحث حقوق مالکیت معنوی خبرگزاریها نیازمند وضع قوانین خاصی است که متأسفانه در این زمینه قانون دچار ضعف است. خبرگزاریها و سایر رسانهها میتوانند از طریق طرح بحث موضوع مالکیت معنوی در رسانههای خود به نهادهای قانونگذار و مجری قانون برای تدوین و اجرا این قوانین فشار آورند. موضوع حق مالکیت معنوی همانند تیغی دو لبه است و همزمان میتواند برای خبرگزاریها فواید و مضراتی داشته باشد. به دلیل این که متأسفانه بسیاری از خبرهای منتشرشده از طریق خبرگزاریها در کشور ما کپی شده از دیگر خبرگزاریها است، گسترش قوانین مربوط بهحق مالکیت معنوی میتواند برای بسیاری از خبرگزاریها در آینده مشکلات جدیدی ایجاد کند.
دسته آخر پیشرانهای اقتصادی بودند. دنیای نو دنیای چندصدایی است، اطلاعات هر روز بیشتر میشوند و انسانها مستغرق در دنیای رسانهای و اطلاعات. اگر مخاطب به رسانه توجه نکند یا توجهی سطحی نشان دهد، تمامی تلاش رسانه بر باد رفته است. از همین رو، شاخهای در دنیای ارتباطات با نام «اقتصاد توجه» پدید آمده که در آن سخن از شیوهها و فنونی است که از طریق آن، دو دنیای متناهی ذهن آدمیان و نامتناهی اطلاعات را تحلیل میکنند.
رقابت رسانهها برای جلبتوجه بیشتر
پیشران برنامهریزی بر اساس اقتصاد توجه بیانکننده این موضوع است که رسانهها با جمعآوری مداوم توجه مخاطبانشان توجههای خرد را یکپارچه میکنند و بهصورت سرمایههایی بزرگ از توجه درمیآورند و آن را در اختیار مشتریان خود قرار میدهند. بدین نحو توجههای خرد مخاطبانشان را به پول تبدیل میکنند. به خبرگزاریها پیشنهاد میشود خود را برای دنیایی که رقابت رسانهها برای جلبتوجه هر روز شدید و شدیدتر میشود، آماده کنند. آنها باید برای کسب منافع اقتصادی و جذب تبلیغات به جلب هر چه بیشتر توجه مخاطبان بپردازند. مدلهای بالا به پایین سنتی در رسانهها بهطور فزایندهای در حال جایگزینی با روشهای سریع و چابک پایین به بالا بر بستر وب هستند. این موضوع سرعت و چابکی رسانههای غیررسمی بهخصوص رسانههای اجتماعی را در مقایسه با رسانههای سنتی افزایش میدهد. خبرگزاریها برای چابک شدن نیازمند یک ساختار سازمانی مناسب برای درک محیط و پاسخگویی سریع به تغییرات هستند. این امر به معنی کسب مزایای رقابتی برای سازمان نیز هست. یکی از راههای چابک سازی، کوچک کردن سازمان و برونسپاری فعالیتها است. برای مثال هماکنون با توجه به رشد نسلهای جدید وب و فضای مجازی نیازی نیست که داشتن دفتر در سایر کشورها بهمنزله یک هزینهبر خبرگزاریها تحمیل شود؛ بلکه خبرگزاریها میتوانند با جذب خبرنگار در تمام نقاط دنیا از طرق مختلف در فضای مجازی، هزینههای تهیه خبرهای بینالمللی خود را کاهش دهند. از سویی دیگر این پیشران تأثیرات جدی در ترسیم نمودار و ساختار سازمانی خبرگزاریها بهمنزله یک سازمان رسانهای خواهد داشت. اقتصاد با محوریت پول صنعتی رفتهرفته در جهان جای خود را به اقتصاد غیرمادی میدهد و رسانهها نیز باید برای موفقیت بهمنظور کسب پول غیرمادی گام بردارند.
خبرگزاریها ارتباط دوسویه با مخاطب داشته باشند
پیشران تغییر ماهیت ثروت از واقعی به غیرواقعی و از حقیقی به مجازی، بیانکننده این موضوع است که ثروت تنها پول نیست، بلکه ثروت میتواند ارزش برند رسانه، اعتبار نزد مخاطبان، نیروی انسانی توانا یا فناوری باشد. خبرگزاریهای ایرانی باید از هماکنون تلاش کنند این نوع نگاه به اقتصاد رسانه را در سازمانهای خود جاری سازند. برای مثال باید به نیروی انسانی بهمنزله ثروت سازمانی و مهمتر از سرمایه مادی بنگرند؛ با انتشار صحیح، دقیق و سریع اخبار بهسوی اعتمادسازی و ارتباط پایدار و دوسویه با مخاطبان پیش بروند تا بدینوسیله ارزش برند و خود را تقویت نمایند. خبرگزاریهای کشور ما در صورتی میتوانند در رقابت با خبرگزاریهای بینالمللی دوام یافته و به خبرگزاریهایی پیشرو با مخاطبانی حداکثری تبدیل شوند که با نگاهی فوق فعال به شناخت آینده و برنامهریزی برای آن بپردازند. در محیطهای پرتلاطم و متغیری که سازمانهای خبرگزاری در آن فعال هستند، به فکر امروز بودن یعنی شکست. پس باید با نگاهی بلند نگرانه پیشرانهای مؤثر بر آینده را رصد کرده و بر اساس آنها به شناسایی و طراحی سناریوهای ممکن، محتمل و مطلوب برای خود بپردازند.
[۱] دانشجوی دکتری مدیریت رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
[۲] دکتری مدیریت رسانه و عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما
