شفقنا- در روزگاران قديم نوع پارچهاي و چوبي و به طورکلي دست ساز عروسكها مرسوم بود و در اغلب خانهها در دست بچهها به چشم ميخورد. امّا امروز شکل اسباببازيها نيز به فراخور شرايط روز، دستخوش تغييرهايي شده است و هر روز اسباب بازيهاي تازهاي وارد کشور ميشود، اسباب بازيهايي که با ورودشان باعث ميشوند کهنهها دل آزار و به فراموشي سپرده شوند. اما آنچه كه کهنه نميشود، مولفههايي است که هر اسباببازي بايد داشته باشد. بديهي است که هيچ خانوادهاي دوست ندارد تا از رهگذر خريد يک اسباب بازي، خشونت و هيجانهاي کاذب را به فرزندش منتقل كند و ايمني جسمي و روحي او را به خطر اندازد.
آزاده صالحی در روزنامه اطلاعات نوشت: در جشنواره اسباب بازي كه اخيراً در مرکز آفرينشهاي هنري کانون پرورش فکري کودکان ونوجوانان برگزار شد. بخشي به نام «عروسکهاي بومي، آييني و نمايشي» به معرض نمايش درآمد. «فاطر» يکي از عروسکهاي بومي، آييني و نمايشي است که از گذشتههاي دور تا امروز در بسياري از خانههاي يزد ديده ميشود و از الياف درخت خرما درست شده است. عروسک «اليل بليل کمچه ليز» نيز يکي ديگر از عروسکها است. که به شکل بز و از درخت خرما ساخته شده و درواقع همان شنگول و منگولي است که در افسانههاي ايران زمين نيز وجود دارد. يکي ديگر از عروسکهاي محلي که ديدن آن هميشه بچهها را به ذوق ميآورد، دو عروسک «عزيز» و «نگار» است. اين عروسکها حکايتي عاشقانه و پرفراز و نشيب دارند.«عزيز» جواني از روستاي اردکان طالقان است که عاشق «نگار» ميشود، ولي مادر «نگار» او را به عقد پسرخاله اش در الموت در ميآورد.استان مرکزي هم عروسک محلي به نام «ناقالدي» با ظاهر عجيبي دارد و کلاهي شبيه کلاهخود به سر گذاشته كه نماد جمعآوري محصول وآذوقه است. در روايات مختلف آمده است که اين عروسک را به وقت دروي محصول در مزارع قرار ميدادهاند.«ناقالدي» به نوعي نماد خوشيمني براي محصول بيشتر نيز به شمار ميرفته است.
عاشقانهها و نيايشها
به گفته كارشناسان، عروسکهايي که شايد کودکان امروز به دليل جايگزين شدن وسايلي چونآي پد و تبلت با آنها کمتر آشنايي و سرو کار دارند، مانند نخودي، لعبتک، پوتک،مالوکان و يا عروسکهاي بازيچه که به شکل نوزاداني داخل قنداق هستند نيز در زمره عروسکهاي بومي، آييني و نمايشي به شمار ميروند. جالب اين است که هرکدام از اين عروسکها در وراي خود افسانه و حکايتي طول ودراز را براي مخاطبان به تصوير ميکشند. به عنوان مثال، «مالوکان» که متعلق به منطقه عشايري ايلام است،عروسکي است که بچهها موقع بازي با آن، شعرها و قصههايشان را بيان ميکردهاند.در روستاهاي ايلام هنوز پيرمردهايي هستند که با اين عروسکها، خيمه شب بازي اجرا ميکنند.
حسن جامهبزرگ ـ يکي از کاركنان موزه کودک درباره عروسکهاي بومي،آييني و نمايشي توضيح ميدهد: ما در اولين دوره از برگزاري جشنواره اسباب بازي سعي کرديم عروسکهايي از چهار گوشه کشور را گردآوري کنيم و در معرض ديد مخاطبان کودک ونوجوان قرار دهيم. هدفمان از اين کار؛ آشنايي بيشتر كودكان و نوجوانان با عروسکهاي بومي و آييني کشورمان بوده است.تعداد اين عروسکها به قدري زياد است که متأسفانه بسياري از والدين نيز آن طور که بايد، نسبت به آنها و همينطور افسانهها، متلها وحکايتهايي که دربارهشان وجود دارد، آگاهي ندارند.
او اضافه ميکند: وقتي مناسبتي مثل جشنواره اسباب بازي پيشآمد و توانستيم عروسکها را در اين مکان به نمايش بگذاريم، به اين نکته پي برديم که کودکان چه ظرفيتهاي خوبي براي شناخت اين عروسکها دارند. استقبال از سالن عروسکهاي بومي،آييني و نمايشي به اندازهاي بود که غافلگير شديم و فکر نميکرديم بچهها اين قدر نسبت به اين عروسکها از خود اشتياق نشان دهند.به نظر ميرسد يکي از دلايلي که باعث ميشود عروسکهاي بومي، آييني و نمايشي با اقبال خوبي از سوي مخاطبان مواجه شوند، حکايتهايي است که درباره هرکدام از آنها،تاريخچه و دليل شکلگيريشان وجود دارد. ما سعي کردهايم درباره هرکدام از عروسکها توضيحات مبسوطي را به کودکان ونوجوان ارائه کنيم. تجربه نشان داده است که کودکان ونوجوانان نسبت به دانستن قصههاي ملي علاقهمند هستند و فقط بايد زمينهاي فراهم شود تا اين شناخت بيشتر حاصل شود. طبيعي است که آشنايي کودکان ونوجوانان با عروسک هرکدام از استانها ميتواند در شناخت بيشتر آنها با آداب و رسوم اين شهرها نيز تاثيرگذار باشد. ايران در زمره کشورهايي است که سابقه طولاني و غني در زمينه افسانهها،ضربالمثلها، متلها و قصهها دارد و ضروري است که کودکان ونوجوانان با اين گنجينه ارزشمند بيشتر آشنا شوند.
جامه بزرگ، خاطرنشان ميکند: به عنوان مثال عروسکهايي مانند «طلب باران» و «چمچه گلين» از جمله عروسکهايي است که در آيينهاي گوناگوني در شهرهاي کشور از آنها استفاده ميشده است، به عنوان مثال،عروسک «طلب باران» همانطور که از نامش پيداست، به روزهايي تعلق دارد که در آن منطقه بارش باران کم و به ندرت صورت ميگرفته و مدتها باران نميباريده است. روي اين اصل،مردم آن منطقه اين عروسک را درست ميکردند و در کنار آن،اهالي آش دوغ هم ميپختند و در سراسر آن روستا يا منطقه توزيع ميکردند. اين عروسک به نوعي نماد يک آيين و نيايش نيز به شمار ميرفته است؛ دعا براي باريدن باران و خشک نشدن محصول. يا عروسکهاي «تکم» که بيشتر متعلق به مناطق آذربايجان و گيلان و به نوعي نماد نوروز است و در مراسم شادي مردمان آن منطقه گردانده ميشده است.
جداسازي اسباب بازيهاي وارداتي و ايراني
مجتبي دانشور ـ دبير اجرايي اولين جشنواره اسباب بازي، درباره برگزاري چنين جشنوارهايي معتقد است: به نظر ميرسد برگزاري جشنوارهايي به اين شکل کافي نيست، بلکه بايد در کنار آن به برپايي سمينارها، کارگاههاي تخصصي و حتي کارگاههايي براي آشنايي با عروسکها نيز بپردازيم تا کودکان ونوجوانان بيشتر به ارزش محتوايي اسباب بازيهاي بومي پي ببرند. برگزاري جشنوارهها و نمايشگاههايي ازاين دست ميتواند در فرهنگسازي نيز نقش بسزايي داشته باشند.امسال در جريان برگزاري جشنواره اسباب بازي سعي کرديم ميان اسباب بازيهاي وارداتي و توليدي جدايي قايل شويم. به طوري که بخش واردکنندگان در يک سالن و توليد کنندگان نيز در بخش ديگر جشنواره قرار گرفته بودند. وي ميافزايد: با دانش و بينش عميقتر و فرهنگسازي بيشتر ميتوانيم ديدگاه کودکان ونوجوانان را نسبت به اسباب بازيهاي توليدي و ملي اصلاح کنيم. هرچند گاه ديده شده است که اسباببازيهاي وارداتي به دليل جذابيتهاي بسته بندي،نزد مخاطبان کودک ونوجوان بيشتر مقبول افتاده است، اما با قدمهايي که در راه آشنايي آنان با اسباب بازيهاي ايراني برداشتهايم، به اين نتيجه رسيدهايم که کودکان ونوجوانان توانستهاند با اسباب بازيهاي داخلي هم ارتباط خوبي برقرار کنند و از اقبال و فروش خوبي برخوردار شوند.
دانشور به نحوه انتخاب اسباب بازي براي هر رده سني اشاره ميکند و ميگويد: نقش خانوادهها براي انتخاب اسباب بازي براي فرزندانشان خيلي مهم است، زيرا هر اسباب بازي مناسب هر رده سني نيست و اين انتخاب بايد آگاهانه صورت بگيرد.
اسباببازي گران است
سميه نعيمي ـ يکي از فروشندگان اسباب بازي درباره اسباب بازيهاي توليد داخلي ميگويد: از آنجا که در سالهاي اخير قدرت خريد مردم تا حد زيادي کاهش يافته است، ترجيح ميدهند ابتدا اقلام ضروري را وارد سبد خانوار سازند تا اين که به خريد اجناس غير ضروري بپردازند.
اسباب بازي اگرچه مورد نياز هر خانواده بچه دار است، ولي خانوادهها سعي ميکنند در خريد آن به نوعي کنترل داشته باشند، ضمن اين که اغلب خانوادهها براين باورند که اسباب بازيها گران است. به عنوان مثال،يک ماشين شارژي دو موتوره بين 400 تا 800 هزار تومان قيمت دارد و برخي از خانوادهها عنوان ميکنند که اين قيمت از عهده خريد آنها خارج است.
سميه فولاد ـ يکي از واردکنندگان اسباب بازي است كه اخيراً نوعي از آن به نام «چينو ايلماک» را به ايران وارد کرده است و درباره آن ميگويد: چينو ايلماک درواقع رباطهاي هيرو است و زير مجموعه لگو به شمار ميرود. زماني که به وارد کردن اين اسباب بازيها پرداختيم، فکر ميكرديم وزارت ارشاد اين اسباب بازيها را تاييد ميکند، اما اين طور نشد و ما هم سعي کرديم نام اين اسباب بازي را از «هيرو» به «چينو» تغيير دهيم. «چينو ايلماک» براي رده سني 3 سال به بالا طراحي شده است و بازي با آنها باعث ميشود عضلات دست و ذهن بچهها تقويت شود.
فولاد ميافزايد: دستاندرکاران و مديران فرهنگي از واردات اسباب بازي به آن شکلي که بايد حمايت نميکنند و طبيعي است تا زماني که دولت به حمايت از واردکنندگان اسباب بازيها نپردازد آنها نميتوانند عملکرد موفقيتآميزي داشته باشند.
برخي تصورميکنند که قيمت اسباب بازيهاي خارجي با آنچه در داخل کشور توليد ميشود، تفاوت دارد و اسباب بازيهاي وارداتي گران است. درحالي که اينطور نيست و تجربه من به عنوان کسي که چند سال است دراين وادي فعاليت ميکند نشان ميدهد که قيمت اسباب بازيهاي توليد داخلي و خارجي تفاوت چنداني ندارد.
كسادي بازار اسباببازي
يکي ديگر از توليدکنندگان اسباب بازي که مايل نيست نامش ذکر شود، درباره بازار فروش اسباب بازي معتقد است: تا زماني که قدرت خريد مردم کافي نباشد، نميتوان انتظار داشت که بازار اسباب بازي از رونق خوبي برخوردار شود.
گاه پدر يا مادري از قيمت يک اسباب بازي ميپرسند و وقتي قيمت را به آنها ميگوييم، در چهرههايشان نارضايتي را ميبينيم زيرا انتظار شنيدن اين قيمت را ندارند، درحالي که فروشندگان و توليدکنندگان اسباببازي هم مقصر نيستند و با مشکلاتي مانند حمل و نقل اسباب بازيها و ماليات دست و پنجه نرم ميکنند وچارهاي به جز عرضه اسباب بازي با اين قيمتها ندارند.
اين توليد کننده اسباب بازي اضافه ميکند: به دليل مشکلاتي که طي سالهاي اخير به وجود آمــده است، ناچار شدم به ســمت اسبــاب بازيهاي وارداتي هم بروم.
زيرا واقعيت اين است که توليد کننده اسباب بازي به آن شکلي که بايد از درآمد خوبي برخوردار نيست.البته درزمينه واردات هم مشکلات خاص خودمان را داريم و مثلا از نظر گمرک يا ارز با مشکلات زيادي مواجهيم و نيز عروسکهايي که وارد ميکنيم، با مميزيهاي سختگيرانهاي از سوي مسئولين روبه رو ميشود و به عنوان مثال عروسکهاي «باربي» به سختي مجوز عرضه و فروش ميگيرند و عروسکهايي هم که روي کيفهاي بچه گانه تصوير شدهاند، با مميزي بيشتري مواجه ميشوند.
نااميد نميشويم
معصومه نيکانپور، يکي از طراحان عروسکهاي دستي است.عشق او ساخت اين عروسکها در منزل است و اين که بتواند به نحوي اين عروسکها را به کودکان علاقهمند برساند.او ميگويد: از کودکي به ساخت عروسکهاي دستي علاقه داشتم، به ويژه اين که مادربزرگم در ساخت اين عروسکها بسيار ماهر بود و در خانه ما هميشه تعداد زيادي از اين عروسکها وجود داشت. بعد از ازدواج متوجه شدم، كه همسرم هم مثل من علاقه زيادي به ساخت عروسک دارد. او عروسکهاي چوبي، فرفره و بازبازک درست ميکند.
بازبازک عروسکي متعلق به منطقه بختياري است و ميتوان گفت شايد تنها عروسکي است که دستهايش تکان ميخورد.ما «بازبازکها»ي زيادي درست ميکنيم و کودکان ونوجوانان را با اين عروسکهاي محلي آشنا ميسازيم. از آنجا که هرکدام ازاين عروسکها، يادآور قصه و افسانهاي است، بهتر ميتوانند با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند.
اين طراح عروسک ادامه ميدهد: با اين که سالهاست نه کارگاهي داريم و نه پاسخ درخواست وامهايمان براي اجاره مکاني مناسب مثبت بوده است، اما نا اميد نشدهايم. بلکه به همراه همسرم در طول سال در چندين نمايشگاه اسباب بازي حضور مييابيم و آثارمان را عرضه ميکنيم.
ارمغان اسباب بازيهاي دست ساز
هوشنگ شاهينزاده که او را به نام «بابا شاهين» ميشناسند، يکي ديگر از توليدکنندگان اسباب بازيهاي دست ساز است و به گفته خود تا امروز نزديک به 150 پژوهش درباره اسباب بازيهاي بومي و آييني ايران انجام داده است.
وي ميگويد: يکي از مواردي که دستمايه پژوهش من درباره اسباب بازيها شده، اين است که آنها را به لحاظ موادي که ساخته شدهاند، مورد بررسي قرار ميدهم و چون از طرفداران محيط زيست هستم، برايم مهم است که براي ساخت اسباب بازيها هيچ درختي قطع نشده و يا به طور کلي آسيبي به محيط زيست نرسيده باشد.ضمن اين که در حين ساخت هر اسباب بازي به تاريخچه و فرهنگ آن اسباب بازي نيز توجه ميکنم.اسباب بازيهايي که ميسازم عموما تقسيمبنديهايي دارند، مثل اسباب بازيهاي حرکتي و صدادار، پارچهاي و چوبي، او اضافه ميکند: در اين سالها کارگاههاي بازي خلاق را نيز برگزار کردهام که به مناسبتهاي مختلف،برنامه اين کارگاهها از برخي از شبكههاي تلويزيون نيز پخش شده است.هم و غم من در حيطه ساخت اسباب بازيهاي دست ساز، اين است که بر روي اسباب بازيهاي سنتي مان متمرکز شويم.
اسباببازيهايي که ميسازم، برخلاف اسباب بازيهايي که امروز در اختيار بچهها قرار ميگيرد، به دور از خشونت است و باعث ميشود دست و پاي بچهها بيشتر حرکت کند،به طور کلي اسباب بازيهايي که بچهها را دچار رکود و سکون کنند نساختهام و سعي کردهام در اسباب بازيهايم هميشه به نوعي تکاپو وجود داشته باشد تا آموزش و شادي به شکل توام به بچهها منتقل شود.
متاسفانه امروز اسباب بازيهاي چيني در بازار غوغا ميکند و ميتوان گفت كه به نوعي آن را قبضه کرده است.درحالي که توليدکنندگان داخلي ميتوانند با در نظرگرفتن مولفههاي بهتر، به ساخت اسباب بازيهايي بپردازند که اسباب بازيهاي چيني در مقايسه با آنها رونقي نداشته باشد.
عروسكهايي براي صلح!
شاهينزاده تصريح ميکند: بايد به سمت ساخت اسباببازيهايي برويم که مروج صلح در كودكان و نوجوانان باشند، زيرا اسباب بازيهاي خشن در روحيه بچهها تاثير سوء ميگذارد. سعي کردهام اسباب بازيهايي بسازم که صرف نظر از داشتن مولفه صلحطلبانه، در تبادر عشق ودوستي نيز نقش داشته و نوستالوژيک هم باشند تا پدران و مادران با ديدن آنها، به ياد خاطرات کودکيشان بيفتند.
اين عضو شوراي کتاب کودک همچنين ميگويد: «وغ وغ ساهاب»،«قارقارک» و «طبلک»از جمله اسباب بازيهايي است که از گذشته در تاريخ و فرهنگ ما وجود داشته اند.
اين قبيل اسباب بازيها بايد به خانههاي مردم راه يابند تا بچهها با فرهنگ غني کشورمان آشنا شوند، که دراين مسير سياستگذاران فرهنگي ميتوانند نقش مؤثري داشته باشند.
انتهای پیام