دایره رحمت همگانی الهی و غضب‌های اختصاصی

شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) – رحمت الهی تمام موجودات را فرا گرفته، ولی خشم خدا تنها منحصر در برخی افراد بوده و آن نیز برخاسته از اعمال ناشایست خود آنان است. البته طبق آیه ۲۸ سوره حدید، اهل ایمان و تقوا از رحمت بیشتر الهی برخوردارند.
به گزارش شفقنا به نقل از رهروان ولایت در قرآن کریم خدای متعال علاوه بر اینکه از رحمت خود سخن به میان آورده، در آیاتی نیز از عذاب و نوع قهر خود نسبت به بعضی بندگان آیاتی را بیان فرموده است: «فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِکَ[محمد/۴] شما مؤمنان چون(در میدان جنگ) با کافران رو به رو شوید باید(شجاعانه) آنها را گردن زنید تا آن گاه که از خونریزی بسیار دشمن را از پا در آوردید پس از آن، اسیران جنگ را محکم به بند کشید که بعدا یا بر آنها منّت نهید(و آنها را آزاد کنید.) یا فدا بگیرید تا در نتیجه جنگ سختیهای خود را فروگذارد. این حکم فعلی است.» حال پرسشی که مطرح می‌شود این است که چگونه این دعوت به جنگ‌ها و خشونت‌ها با رحمت و رحمانیت خدا سازگاری دارد.
رحمت همگانی الهی و غضب‌های اختصاصی
خداوند بزرگ رحمتش را شامل همه موجودات ساخته، آنها را خلق کرده، بر خان رحمت و عطای خود نشانده و فرموده است: «وَمَا مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا[هود/۶] و هیچ جنبنده‏ اى در زمین نیست مگر[اینکه] روزیش بر عهده خداست.» و در ضمن خداوند خود را یاری دهنده تمام اقشار خوانده و همگان را شامل عطایای خویش دانسته است: «کُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ وَمَا کَانَ عَطَاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً[اسراء/۲۰] هر دو[دسته] اینان و آنان را از عطاى پروردگارت مدد مى ‏بخشیم و عطاى پروردگارت[از کسى] منع نشده است.» طبق این آیات، روزی رساندن، یاری کردن و بهره مندی از عطای الهی، مسئله‌ای همگانی بیان شده و بیانگر رحمت عام خداست. البته برخی از مهربانی‌های خداوند اختصاصی نیز هست. رحمت‌هایی که بسته به ایمان و تقوای افراد بیشتر و بیشتر می‌شود و خداوند درباره آن فرموده است: «فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَهٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ[نساء/۱۷۵] و اما کسانى که به خدا گرویدند و به او تمسک جستند به زودى[خدا] آنان را در جوار رحمت و فضلى از جانب خویش درآورد.»
در طرف دیگر و با بررسی آیات قرآن، به روشنی می‌بینیم که خداوند عذاب خود را نه تنها همگانی نخوانده بلکه آن را منحصر در افراد خاصی دانسته است: «قَالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ[اعراف/۱۵۶] فرمود عذاب خود را به هر کس بخواهم مى ‏رسانم و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است.» در آیه‌‌ای دیگر خداوند فرموده است: «کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَمَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَى[طه/۸۱] از خوراکیهاى پاکیزه‏‌ که روزى شما کردیم بخورید و در آن زیاده‏ روى مکنید که خشم من بر شما فرود آید و هر کس خشم من بر او فرود آید قطعاً در[ورطه] هلاکت افتاده است.» در این آیه خداوند نه تنها خشم و غضب خود را منحصر در افرادی خاص دانسته، بلکه آن را به علت کارهای خودشان معرفی کرده است.
خشونت یا عقاب الهی
خشم و غضب خداوند را در تفاسیر رسیده از معصومین(علیهم‌السلام)، عقاب الهی تعریف کرده‌اند. مثلاً در تفسیر آیه ۸۱ سوره طه، وقتی از امام باقر(علیه‌السلام) پرسیده می‌شود این غضب چیست؟ حضرت می‌‍فرمایند: «هُوَ الْعِقَاب‏[۱] آن عقاب است.» می‌دانیم که عقاب، رابطه تنگاتنگی با اعمال انسان‌ها داشته و برخاسته از عقیده، رفتار و کردار آنهاست. پس وقتی غضب الهی برابر با عقاب باشد و آن هم به دلیل کارهای خود انسان‌ها شکل بگیرد؛ نمی‌توان خداوند را به خاطر این خشم و غضب سرزنش کرد. در لغت شناسی عقاب بیان شده که عقاب از عقب و آن هم به معنای پاشنه است. از این رو به پشت سر، عقب گفته می‌شود و عقاب، عقوبت، معاقبه مخصوص به عذاب هستند که خداوند فرموده است: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ‏[بقره/۱۹۶] و بدانید خداوند سخت کیفر است.[۲]»
در آیات بسیاری از قرآن کریم نیز فرو آمدن عذاب الهی و هلاکت اقوام گذشته، باز به علت کارهای خودشان مطرح شده و خداوند فرموده است: «وَتِلْکَ الْقُرَى أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِدًا[کهف/۵۹] و[مردم] آن شهرها چون بیدادگرى کردند هلاکشان کردیم و براى هلاکتشان موعدى مقرر داشتیم.» حتی در آیه‌ای دیگر، خداوند هلاکت را ناشی از تکذیب و سرپیچی از رسولان الهی مطرح کرده و فرموده است: «وَمَا کَانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرَى حَتَّى یَبْعَثَ فِی أُمِّهَا رَسُولًا یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا وَمَا کُنَّا مُهْلِکِی الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ[قصص/۵۹] و پروردگار تو[هرگز] ویرانگر شهرها نبوده است تا[پیشتر] در مرکز آنها پیامبرى برانگیزد که آیات ما را بر ایشان بخواند و ما شهرها را تا مردمشان ستمگر نباشند؛ ویران‏ کننده نبوده‏ ایم.» بنابراین آیات، عدم تبعیت از انبیاء الهی، دوری از راه هدایت و ظلم افراد سبب عذاب و هلاکت آنها یا همان عقاب الهی می‌شود و در چنین صورتی نمی‌توان چهره‌ای خشن از خداوند را از آیات برداشت کرد.
جنگ و جهاد در قرآن کریم
در آیات جنگ و جهاد نیز، وجهه و صورت پیشگیری یا قطع فتنه‌انگیزی و دست اندازی‌ها مطرح است. مثلاً در دو آیه از قرآن آمده است: «قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَکُونَ فِتْنَهٌ[بقره/۱۹۳ و انفال/۳۹] و با آنان بجنگید تا فتنه‏ اى بر جاى نماند.» یا در فلسفه تجهیز نظامی و تقویت بنیه نظامی در اسلام، قرآن به صراحت مسئله ترساندن دشمن و جلوگیری از اقدامات نظامی را مطرح کرده و فرموده است: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ وَآخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ[انفال/۶۰]برابر آنان آنچه در قدرت و توان دارید از نیرو[و نفرات و ساز و برگ جنگی] و اسبان ورزیده[برای جنگ] آماده کنید تا به وسیله آنها دشمن خدا و دشمن خودتان ودشمنانی غیر ایشان را که نمی شناسید، ولی خدا آنان را می شناسد بترسانید.»
وقتی عده‌ای از مشرکان و کافران با مسلمانان ظالمانه برخورد کرده و به جای پذیرش راه هدایت و سعادت، دست به قبضه شمشیر زدند و بر مسلمانان یورش برده و آنان را از خانه‌هایشان بیرون کردند؛ آیا عقلانی است که مسلمانان در مقابل این همه تجاوزها و ظلم‌ها دست روی دست بگذارند تا دشمن بیشتر خونریزی کند؟ معلوم است در چنین حالتی حکم الهی جهاد است؛ جهادی که به این صورت مطرح شده است: «وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ[بقره/۱۹۱] و هر کجا بر ایشان دست‏ یافتید آنان را بکشید و همان گونه که شما را بیرون راندند آنان را بیرون برانید.»
به هر رو خداوند جنگ و جهاد علیه کافران و مشرکان را نیز به خاطر ظلم‌ها و جنگ آفرینی‌های آنها مطرح کرده و فرموده است: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ[حج/۳۹و۴۰] به کسانى که جنگ بر آنان تحمیل شده رخصت[جهاد] داده شده است چرا که مورد ظلم قرار گرفته‏ اند و البته خدا بر پیروزى آنان سخت تواناست.» در چنین شرایطی است که وقتی خداوند می‌بیند به عده‌ای از بندگانش ظلم شده و کافران به جای پذیرش قول حق، آنان را مورد تهاجم قرار می‌دهند؛ خدا نیز به کمک مظلوم آمده و اجازه جنگ با ظالم را داده و فرموده است: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ[حج/۳۹] به کسانى که جنگ بر آنان تحمیل شده رخصت[جهاد] داده شده است چرا که مورد ظلم قرار گرفته‏ اند و البته خدا بر پیروزى آنان سخت تواناست.»
نکته و سخن پایانی
رحمت الهی با خشونت خدا تعارضی ندارد؛ زیرا اگر کافران و ملحدان، به جای پیش گرفتن فتنه و جنگ، طغیان نمی‌کردند؛ اگر ظالمان به جای ستمگری از کارهای ناشایست خود توبه می‌کردند؛ در چنین صورتی از آغوش رحمت الهی بیرون نشده و از عذاب و عقاب به دور بودند؛ که خداوند فرموده: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَیَجْعَلْ لَکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ[حدید/۲۸] اى کسانى که ایمان آورده‏ اید از خدا پروا دارید و به پیامبر او بگروید تا از رحمت‏ خویش شما را دو بهره عطا کند و براى شما نورى قرار دهد که به[برکت] آن راه سپرید و بر شما ببخشاید و خدا آمرزنده مهربان است.»
پی‌نوشت
[۱]- الکافی، کلینى، محمد بن یعقوب‏، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۴۰۷ ق‏، ج۱، ص۱۱۰.
[۲]- قاموس قرآن، قرشى بنایى، على، دار الکتب الاسلامیه، تهران‏، ۱۴۱۲ ق‏، ج۵، ص۲۱.