فلسفه بلایا و سختی‌ها در منابع اسلامی

شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) – بر اساس آموزه های اسلامی بسیاری از مشکلات و مصیبت هایی که گریبان گیر افراد می شود، نشأت گرفته از نوع عملکرد آنان است، البته فلسفه این گرفتاری ها را نباید تنها در سوء رفتار آنها دانست؛ چرا که گاهی علت این مشکلات اموری همچون آزمایش و ارتقاء درجه نیز است.
به گزارش شفقنا به نقل از رهروان ولایت طرح سؤال: بعضی افراد در شبکه مجازی با مستمسک قرار دادن آیه 30 سوره مبارکه شوری: «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ؛[شوری/30]هر مصيبتى به شما رسد بخاطر اعمالى است كه انجام داده‌‏ايد، و بسيارى را نيز عفو مى‌كند!» به گونه‌ای مغالطه آمیز، وانمود می‌کنند که قرآن کریم علت گرفتاری و ناقص الخلقه شدن بعضی افراد را گناهان آنان معرفی کرده است! و اینکه بلایایی که بر سر افراد کودک و نوجوان وارد می‌شود به خاطر معصیت‌های آنان بوده است!. در این نوشتار در صدد پاسخ دهی به این شبهه هستیم.
پاسخ تفصیلی به شبهه:
بیان مفسران در خصوص آیه: «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ؛[شوری/30]هر مصيبتى به شما رسد، بخاطر اعمالى است كه انجام داده‌‏ايد، و بسيارى را نيز عفو مى‌كند!» هر چند این آیه شریف گویای این است که مصیبت‌ها و گرفتارهایی که بر افراد نازل می‌شود به خاطر نوع عملکرد آنان در زندگی است. ولی نباید فراموش کرد که برای فهم صحیح و کامل این آیه شریف می‌بایست، سایر آیات و روایات که در ارتباط با فلسفه بلایا و گرفتاریهاست را نیز مورد توجه داد. به همین خاطر است که مفسران قرآن کریم در ذیل این آیه شریف وجود معصیت و گناه را تنها یکی از عوامل گرفتاری در مصیبت ها معرفی کرده‌اند: محققان تفسیر نمونه در ذیل این آیه شریف این چنین بیان داشته‌اند:«اين آيه به خوبى نشان مى‏‌دهد، مصائبى كه دامنگير انسان مى‏‌شود، يك نوع مجازات الهى و هشدار است(هر چند استثنائاتى نیز دارد) و به اين ترتيب يكى از فلسفه‌‏هاى حوادث دردناك و مشكلات زندگى روشن مى‏ شود.»[11]
بیان نگارنده: اگر کمی با دقت و تأمل در آیه 30 سوره شوری نگریسته شود، متوجه می شویم که خدای متعال علت گرفتاری در مصیبت ها را با عبارت«فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ» بیان می فرماید، این عامل گرفتاری می توان شامل امور فراوانی از گناه و غیر گناه باشد، برای نمونه والدینی که در زمان بارداری و یا پیش از آن بعضی از اصول فرزند آوری را رعایت نکرده اند، و یا به عبارتی به ازدواج فامیلی که منجر به ناقص الخلقه شدن فرزندان می شود تن داده اند نباید خدای متعال را مقصر مصیبتی که بر آنها وارد شده است بدانند، چرا که خدای متعال دنیا را بر اساس نظام علّی و معلولی بنا کرده است از این رو علت وقوع این واقع نیز خود والدین می باشند که جوانب احتیاط را رعایت نکرده اند. از اینرو یکی در جواب به این پرسش می توان به این آیه شریف نیز استناد کرد: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ[رعد/11]خداوند سرنوشت هيچ قوم (و ملّتى) را تغيير نمى‏ دهد مگر آنكه آنان آنچه را در خودشان است تغيير دهند!»
ظلم و تعدی دیگران: گاهی اوقات نیز بسیاری از گرفتاری هایی که بر انسان وارد می شود در اثر ظلم و تعدی دیگران است. وقوع حوادثی همچون حمله ی اتمی به هیروشیما و ناکازاکی از جمله وقایع تلخی است عده ای ظالم بر گروهی دیگر تحمیل کردند.
فهم ناقص شبهه افکنان از آیه: این برداشت شبهه افکنان نه نظر قرآن کریم و آموزه‌های اسلامی، بلکه فهم ناقص خود شبهه افکنان است که بر آیات الهی تحمیل می‌کنند؛ چرا که با دقت و بررسی در منابع اسلامی به خوبی متوجه می‌شویم که منابع اسلامی، علت و فلسفه مصیبت و گرفتارهایی که بر انسانها وارد می‌شود را منحصر در معصیت و گناه ندانسته است. چه بسیار پیامبران و اولیایی الهی که با وجود عصمت و پاکی، ولی در طول زندگی با مرارت‌ها و مصیبت‌های فراوانی گرفتار بوده‌اند. برای روشن تر شدن موضوع در ادامه به پاره‌ایی از فلسفه و علل نزول بلا و مصیبت در زندگی اشاره می‌کنیم.
فلسفه بلایا و سختی‌ها در منابع اسلامی:
با توجه به مطالب یاد شده به طور اختصار می‌توان برای وجود مصیبت و سختی‌ها در زندگی علت‌هایی را برشمرد:
1-امتحان و آزمایش: با توجه به آیات الهی می‌توان یکی از علل و عوامل نزول مصیبت در زندگی را امتحان الهی برشمرد، موضوعی که نمونه بارز آن در زندگی حضرت ایوب نبی(علیه السلام) متبلور بوده است: «وَ أَيُّوبَ إِذْ نادى‏ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمينَ؛[انبیاء/83] و ايّوب را (به ياد آور) هنگامى كه پروردگارش را خواند(و عرضه داشت): «بد حالى و مشكلات به من روى آورده و تو مهربانترين مهربانانى!.» شدت مصیبت و بلای وارد شده بر ایوب نبی(علیه السلام) را علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریف این چنین بیان می‌کند: «ايوب(علیه السلام) مورد هجوم انواع بلاها قرار گرفت، اموالش همه از دست برفت، و اولادش همه مردند. مرض شديدى بر بدنش مسلط شد و مدتها او را رنج می‌‏داد تا آنكه دست به دعا بلند كرد و حال خود را به درگاه او شكايت كرد. خداى تعالى، دعايش را مستجاب کرد و از مرض نجاتش داد و اموال و اولادش را با چيزى اضافه‏ تر به او برگردانيد.»[2]
2-عاملی برای تذکر و بازگشت: گاهی علت بروز سختی در زندگی به خاطر آن است که انسان مسیر صحیح درست زندگی را با رجوع و بازگشت به سوی خدای متعال پیدا کند از این رو در روایات اسلامی از امام صادق(عليه السّلام) این چنین بیان شده است: «بر مؤمن چهل شب نگذرد، جز اين كه پيش آمدي برايش شود، كه غمگينش سازد تا موجب تذكرش شود.»[3]
3-ارتقای درجه در دنیا و آخرت نزد باری تعالی: یکی دیگر از علل و عواملی که خدای متعال بر مخلوقات خود مصیبت و سختی نازل می‌کند، ارتقای درجه آنان است. در واقع خدای متعال با این سختی‌ها، بنده خود را از بهترین و بالاترین نعمت‌های آخروی متنعم می‌سازد، در روایتی دیگر از منابع روایی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَا يَبْلُغُهَا عَبْدٌ إِلَّا بِالابْتِلَاءِ فِي جَسَدِهِ؛[4] در بهشت مقامي است كه هيچ بندهاي به آن نرسد جز با بلايي كه در دنيا به او رسيده است.»
جمع بندی و نتیجه گیری: با توجه به مطالب یاد شده، می‌توان این چنین نتیجه گرفت که برخلاف تصور کسانی که تنها عامل گرفتاری و مصیبت های دنیوی را وجود گناه و معصیت در زندگی آنان معرفی می کنند. این موضوع در منابع اسلامی تنها به گناه و معصیت منحصر نشده است؛ بلکه گاهی علت مصیبت در دنیا چیزی غیر از گناه و نافرمانی باری تعالی است که در متن به آن اشاره شد.
پی نوشت‌ها:
[1]. تفسير نمونه، ناصر مکارم شیرازی،ناشر: دار الكتب الإسلامية، سال چاپ: 1374 ش، ج‏20، ص440.
[2]. ترجمه الميزان، موسوى همدانى سيد محمد باقر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ ى مدرسين حوزه علميه قم، سال چاپ: 1374 ش، ج‏14، ص443.
[3]. الكافي، کليني، محمد بن يعقوب، ناشر: دار الكتب الإسلامية، سال چاپ: 1407 ق‏، ج 3، ص 352، باب شدة ابتلاء مؤمن.
[4]. همان، ج‏2، ص255، ح14.