شفقنا رسانه- رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامهطباطبایی گفت: وظیفه اصلی روزنامهنگار نسبت به مخاطب است یعنی مردم به ما اعتماد میکنند که حقیقت را به آنها بگوییم. در جایی که صدای مردم شنیده نمیشود باید صدای آنها باشیم.
به گزارش شفقنا رسانه، محمد مهدی فرقانی در ابتدای سخنرانی خود با عنوان «روزنامهنگاری امروز و اخلاق حرفهای» به اهمیت و ضرورت اخلاق حرفهای در جامعه اشاره کرد و گفت: این بحث برای جامعه ما آن قدر مهم و ضروری است که نه تنها روزنامهنگاران بلکه هر حرفهای (از پزشکی گرفته تا معلمان، مدیران و …) باید نسبت به آن حساس باشند. چون برخی از اتفاقات حتی اگر خلاف قانون به نظر نیاید، خلاف شأن است و خلاف شأن یعنی خلاف اخلاق. حتی در سازمانهایی که مقررات هم اجازه دریافت حقوقهای آنچنانی به افراد میدهد، به عقیده من اگر معتقد به اخلاق حرفهای باشیم به خود اجازه ارتکاب چنین کاری نمیدهیم. بنابراین ضعف پایههای اخلاق و بنیانهای اخلاقی به شدت در جامعه ما مشهود است و هر چه زمان میگذرد، این ضعف بیشتر میشود.
دربارهی رعایت اخلاق در جامعه حساس باشیم
رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: پدیده تجدد و توسعه یک سری تغییرات بنیادین و جابهجاییهایی را با خود به همراه دارد. این تغییرات میتواند سنتها و سبکهای زندگی گذشته را منسوخ کند اما تا روش و سبک جدیدی جای آن بنشاند، زمان میبرد و این دوره گذار دورهای است که هر چیزی از جمله اخلاق متزلزل میشود.
او مادی شدن زندگی را یکی دیگر از عوامل ضعف پایههای اخلاق در جامعه دانست و گفت: امروزه در بحثهای خانوادگی، دوستانه، همکاری و … همه جا صحبت از این است که چگونه درآمد بیشتر داشته باشیم؟ وقتی انگیزه این شد هر نوع سوء استفادهای مباح و مجاز شمرده میشود. وقتی پول هدف شد هر نوع وسیلهای در کنار آن توجیه میشود. فساد، سوءاستفاده و قربانی کردن نزدیکان هم بلامانع میشود.
فرقانی با ابراز نارضایتی از رعایت قانون و اخلاق در جامعه گفت: در نتیجه این وضعیت در حال گذاری است که هیچ وقت به سکون نمیرسد. به همین دلیل به همهی شما دانشجویان عزیز توصیه میکنم در هر پست و مقامی که هستید، یکی از مسئولیت های عمده شما این باشد که به اخلاق فردی و حرفهای معتقد باشید و آداب آن را بجا بیاورید. مسئولیت دوم این است که دربارهی رعایت اخلاق در قبال دیگران هم حساس باشیم.
او با بیان تجربه شخصی خود گفت: چند ماه پیش در فرودگاه اردبیل وقتی هواپیما تأخیر داشت در محوطه بیرون فرودگاه بودم. جوانی کنار من آمد تا با من صحبت کند. بعد از کمی گفت وگو سیگاری که در دست داشت به زمین انداخت. من هم در حین صحبت کاغذ شکلاتی را که خورده بودم، در دستم مچاله میکردم و دنبال سطل زباله بودم. جوان وقتی حرکت من را دید گفت من از خودم خجالت میکشم که ته سیگار را زمین انداختم ولی شما کاغذ شکلات خود را نینداختید. بعد سیگار را برداشت و داخل سطل زباله انداخت. این به گونهای اخلاق زیست محیطی است وقتی میگویند اخلاق حرفهای، اخلاق زیست محیطی هم ذیل آن قرار میگیرد.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی ادامه داد: خواهش میکنم اول خود اخلاق را مراعات کنید و دوم دیگران را به مراعات اخلاق فردی، اجتماعی و حرفهای دعوت کنید و اگر در شغل و کاری قرار میگیرید سعی کنید آداب اخلاقی آن شغل و حرفه را بجا بیاورید به خصوص در حال حاضر که با فضای چند رسانهای روبهرو هستیم.
فرقانی گفت: به نظر من فضای چند رسانهای شاید در تشدید وضعیت بیاخلاقی مؤثر بوده است. چون معتقدم در این فضا انسان میتواند هویت خود را پیدا کند و خود را از سلطه نظارتهای محیطی فارغ کند و کارهایی انجام دهد که حتی اگر خلاف اخلاق هم تلقی شود ولی برخوردی با شخص او نداشته باشد.
او ادامه داد: بعضی از شوخیها، جوکها، دروغها و آنچه در فضای مجازی میگذرد، از این نمونه هستند. ضمن این که این فضا امکانات بیبدیلی را فراهم کرده و خیلی از اقشار اجتماعی را توانمند کرده است اما در عین حال مانند هر دستاورد تمدنی دیگر آسیبهایی هم دارد. علی رغم این که غربیها معتقد به مقررات گذاری نیستند امروزه در غرب هم بحث اخلاق در فضای مجازی مطرح است.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به شرایط بسیار متغیر جامعه امروز تأکید کرد: یکی از رسالتهای دانشجو تأکید بر جایگاه اخلاق در جامعه و یادآوری بیاخلاقیها در عرصهی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و … است. در جدالهای سیاسی، منافع کلان ملی هم به بازی گرفته میشود و ما با مسائلی مخالفت میکنیم که حاصل آن میتواند بر باد رفتن منافع ملی باشد.
آوار اطلاعاتی تشخیص حقیقت را سخت میکند
او افزود: اخلاق در فضای مجازی با اخلاق در فضای واقعی خیلی قابل تفکیک از هم نیست. امروزه در روزنامههای مکتوب اخباری را از فضای مجازی منتقل میکنند که ممکن است حاصل جعل و تحریف باشد و خود به دنبال تحقیق نمیروند.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات با اشاره به نشر خبر کشیدن بخیه از چانه کودک در فضای مجازی گفت: رسانهها و تلویزیون بعد از چند روز دنباله رو فضای مجازی شدند و کمتر کسی برای بررسی این موضوع نماینده فرستاد. در حالی که اگر کمی عقلانی به این داستان نگاه کنیم، پزشکی که بخیه میزند کاری به رابطه مالی بیمارستان با بیمار ندارد تا بخواهد بخیه را بکشد. به عبارتی بیمارستان است که با بیمار طرف است.
فرقانی ادامه داد: در آخر حقیقت این ماجرا بر کسی معلوم نشد و این همان آوار اطلاعاتی است که این روزها بر سر ما میبارد و تشخیص حقیقت را از اطلاعات نادرست سخت میکند. به قول بودریار امروز پذیرفتن مجاز از خود واقعی راحت و عملیتر است و این فاجعهای است که متأسفانه در حال وقوع است و خیلی هم نمیتوان جلوی آن را گرفت.
ضرورت وجود مرامنامههای اخلاقی در روزنامهنگاری
او در اشاره به نبود مرامنامه اخلاقی حرفهای در زمینهی روزنامهنگاری و ارتباطات گفت: علی رغم این که سابقه نزدیک به دو قرن در زمینه مطبوعات داریم هنوز فاقد یک مرامنامه اخلاقی حرفهای در زمینه روزنامهنگاری و ارتباطات هستیم. بارها وقتی به این حوزه نزدیک شدیم عدهای از روزنامهنگاران ما با این وضع مخالفت کردند. توجیه آنها این بود که وقتی سایر شرایط انجام فعالیت حرفهای فراهم نیست فقط پایبندی به اخلاق حرفهای میتواند محدودیت آور باشد. اما من معتقدم شرافت هر حرفهای به اصول اخلاقی آن مرتبط میشود یعنی هر حرفهای که کدهای اخلاقی سختگیرانهتری دارد، شریفتر و قابل احترامتر است چون مردم و مخاطبان میتوانند به آن حرفه و اصحاب آن حرفه اعتماد کنند.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی تشریح کرد: ایجاد سازمان نظام پزشکی برای این است که به همه بگوید یک نهاد ناظری وجود دارد تا اگر کسی تخلف کرد به آن تخلف رسیدگی شود. به عقیده من محکومیت یک جراح به خاطر اهمال کاری حرمت پزشکی و حرفهای را تقویت میکند. در همه حرفهها هم این گونه است در حرفهی روزنامهنگاری در حوزهی حقوق بینالملل، نهادی به اسم شورای عالی رسانهها داریم که کار آن پاسداری از آزادیها و حقوق مشروع اهالی آن حرفه و رسیدگی به تخلفات صنفی آن حرفه است. به عبارتی اگر روزنامهنگار حریم خصوصی کسی را نقض کرد آن نهاد میتواند فرد را مجازات کند.
به گزارش شفقنا رسانه، فرقانی به بیان پنج رابطه در بحث اخلاق حرفهای پرداخت و گفت: رابطه اول وظیفه نسبت به خود، رابطه دوم وظیفه نسبت به مخاطب، رابطه سوم وظیفه نسبت به کارفرما، رابطه چهارم وظیفه نسبت به حرفه و رابطه پنجم وظیفه نسبت به جامعه است.
او توضیح داد: بعضی وقتها ممکن است کسی دروغی بگوید یا اطلاعاتی را جعل کند وکسی متوجه نشود. آیا این متوجه نشدن دیگران کار فرد را توجیه میکند یا او وظیفه دارد کاری نکند که وجداناش در عذاب باشد؟ به عبارتی باید به خود دروغ نگوییم و خود و ظرفیتهای خود را بشناسیم و بدانیم باید از جاهایی دوری کنیم که احتمال دارد پایمان بلغزد.
فرقانی به بیان رابطه دوم یعنی وظیفه نسبت به مخاطب پرداخت و گفت: این وظیفه اصلی روزنامهنگار است یعنی مردم به ما اعتماد میکنند که حقیقت را به آنها بگوییم. در جایی که صدای مردم شنیده نمیشود باید صدای آنها باشیم. یکی از دلایل انتخاب رشته و کار روزنامهنگاری توسط خود من همین بود که در دوران مدرسه همکلاسیهایی داشتم که فوق العاده وضع مالی بدی داشتند. صدای این افراد هیچ گاه شنیده نمیشد و حتی توسط کسی هم دیده نمیشدند. به همین دلیل وقتی اعلام پذیرش دانشجو در این رشته را دیدم، استقبال کردم.
نباید منافع عمومی را زیر پا بگذاریم
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی افزود: فکر میکردم این حرفهای است که به من امکان میدهد صدای دیگران باشم، با قلم خود خواست دیگران را بیان کنم و در نتیجه برای من رضایت بخش است. به همین دلیل وظیفه نسبت به مخاطب در اصول اخلاق حرفهای ما از همه مهمتر است که گاهی به قیمت پایبندی به این وظیفه ممکن است وظیفه بعدی یعنی وظیفه نسبت به کارفرما را تا حدودی نقض کنیم و حتی تاوان این نقض را هم بدهیم.
او با توضیح رابطه سوم یعنی وظیفه نسبت به کارفرما گفت: به خاطر این وظیفه نباید منافع عمومی را زیر پا بگذاریم ولی قرار نیست به کارفرما هم خیانت شود. وظیفه نسبت به حرفه هم جزو رابطه چهارم است. در روزنامهنگاری اصلی به نام اصل شرافت حرفهای داریم یعنی نباید کاری کرد تا به شرافت حرفهای لطمهای وارد شود. رابطه آخر، وظیفه نسبت به جامعه است. در این رابطه اصلی به نام رعایت منافع و مصالح عمومی داریم و برای هر روزنامهنگار اصل بر این است که هر جا پای منافع عمومی مطرح باشد، هر عنصر دیگر در قبال آن بیارزش باشد و این یعنی وظیفه نسبت به جامعه.
فرقانی ادامه داد: هر حرفهای یک هدف اخلاقی دارد و اگر نداشته باشد آن حرفه قابل احترام نیست. هدف اخلاق پزشکی تأمین سلامت و تندرستی؛ هدف حرفهی حقوق، تأمین و پیشبرد عدالت و هدف روابط عمومی ایجاد هماهنگی اجتماعی، ترویج، درک متقابل، همزیستی مسالمت آمیز، نزدیک کردن روابط و برطرف کردن ابهامها است و در آخر هدف اخلاقی روزنامهنگار تأمین حق دسترسی همگانی و پیشبرد آزادی بیان و قلم است.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی به بیان جملهی معروف یکی از پیشگامان حرفه روابط عمومی پرداخت و گفت: عامه آگاه بهترین پناهگاه جامعه در برابر بحرانهای اجتماعی است. روزنامهنگاران در خدمت تولید عامه آگاه هستند و وظیفهی روزنامهنگار تولید دانش، آگاهی و اطلاعات است. چون این تولید اطلاعات کیفیت زندگی بشر را بالا میبرد، به همین دلیل است حرفهی روزنامهنگاری از جمله حرفههای مقدس است، چراکه در خدمت تأمین یکی از حیاتیترین نیازهای انسان یعنی اطلاعات و دانش است و بدون آن بشر نمیتواند زندگی با کیفیتی داشته باشد. به همین دلیل اگر دولتمردان منتخب عموم باشند و به دموکراسی اعتقاد داشته باشند باید بیشتر به دنبال تأمین آزادی رسانهها باشند و امکان استقلال رسانهها را فراهم کنند.
او تصریح کرد: امروزه فریاد همه از فساد بلند شده است اما چه کسی میتواند از پس مهار آن بربیاید؟ سازمانهای نظارتی مرتبط به تنهایی توان این کار را ندارند بلکه آنچه امکان نظارت عمومی و دائمی را فراهم میکند رسانهها هستند. اگر رسانهها آزاد باشند، میتوانند واقعا فساد را در بسیاری موارد در مراحل اولیه شکلگیری مهار کنند اما در عین حال روزنامهنگاران به طور عام باید به مبانی اخلاق آن قدر مجهز باشند که در این افشای فساد دچار لغزش و بیاخلاقی و تهمتزنی نشوند. این فضا، فضای ظریفی است، در فضای مجازی بی مهابا شاهد افشاگری هستیم و ممکن است بعدا معلوم شود از اساس صحت ندارد.
مسئولیت پذیری صنفی تقویت شود
فرقانی با بیان این که اخلاق حرفهای در محور سه شاخص قرار دارد، گفت: شاخص اول مسئولیت پذیری صنفی است یعنی یک صنف را در قبال جامعه مسئولیتپذیر کنیم. به عبارتی، من روزنامهنگار باید بپذیرم در هیچ شرایطی حتی به دشمن خود هم تهمت نزنم. دوم، قابلیت اعتمادپذیری و اعتمادسازی نسبت به آن صنف را بالا میبرد و سوم، این اتفاقات باید بر مبنای یک منشور اخلاقی اتفاق بیفتد. به عبارتی بایدها و نبایدهای حرفهای در یک عرصه را تعیین کند.
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی ادامه داد: میزان استفاده از شبکههای اجتماعی بسیار بالا است. محافظهکارانهترین آمار میگویند 45 میلیون تلفن همراه هوشمند داریم و این یعنی اینترنت، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی و جایگزین شدن آن به جای روزنامه، مجله و … است. یکی از اتفاقات در این فضا درهم شکسته شدن قواعد زبان است. زبان بستر تولید فکر است، اگر آسیب ببیند تفکر اجتماعی، فردی، تمدن و فرهنگ آسیب میبیند. امروزه به آرامی شیوه نگارشی در این فضای شبکهها رایج شده است که قابل تصور نیست.
او توضیح داد: باید در چارچوب دستور زبان استاندارد سخن گفت؛ بیان خود را بر اساس واقعیت تنظیم کرد؛ از هویت واقعی خود استفاده کرد؛ از بیانات تحریک آمیز و ارسال پیام برای گیرندگان ناخواسته پرهیز کرد؛ در ارسال پیام دریافتی برای دیگران احتیاط کرد؛ به پیامهای ارسال شده به موقع پاسخ داد و بصیرت و دقت در استفاده از اطلاعات به خرج داد.
فرقانی به بیان چالشهای اخلاقی در سایتهای خبری پرداخت و گفت: در وهله اول هویت اخلاقی و اخلاق مجازی (امکان معرفی با نامهای جعلی و قلابی، سوء استفاده از مخاطبان برای مفاسد غیراخلاقی) اولین چالش اخلاقی است. دوم آمیختگی روزنامهنگاری آماتور و حرفهای؛ سوم انعکاس نظرات کاربران (نظرات خلاف اخلاق و عفت عمومی و زیر پا گذاردن مصلحت اجتماعی، سیاسی و حقوقی توسط کامنت گذاران و مشکلات نظارت بر آنها) و چهارم ارجاع به فرامتن که نقش مهمی در جهت دهی به افکار کاربران دارد و گشت زنی در سایت هایی که مورد ارجاع قرار گرفته است.
ارتباط نزدیک بین اخلاق در فضای مجازی با فضای واقعی
به عقیده رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی باید به منشوری با نام اخلاق سازنده رسید. او به بیان ویژگی فضای مجازی پرداخت و گفت: اخلاق در فضای مجازی ارتباط نزدیکی با اخلاق در فضای واقعی دارد (منهای شرم حضور). میزان بالای حضور و استفاده ایرانی ها از شبکه های اجتماعی و اپلیکیشن های موبایل در مقایسه با دیگر کشورها خود حامل پیامی سیاسی (اعتراض) و اجتماعی (بیکاری و فساد) است. سوم امکان نمایش و عرضه خود، آنچنان که فرد تمایل دارد، امکان پوشیده بودن هویت فردی و اجتماعی، امکان پنهان کردن چهره واقعی خود در این فضا وجود دارد.
او با تحلیلی از پیامهای موجود در فضای مجازی گفت: در فضای مجازی دو دسته پیام بیشتر دیده میشود. دستهای پیامهای خیلی اخلاقی و منظم که شما را به نیکوکاری و خیراندیشی و … توصیه میکند و به نظر من این یک نشانهای است به معنای کمرنگ شدن مسیر همکاری که در گذشته در ایران وجود داشته است. دسته دوم پیامهای غیراخلاقی هستند.
فرقانی دربارهی چالشهای اخلاقی شبکههای اجتماعی در ایران تصریح کرد: چالش اول بحث روند اضمحلال اخلاقی در جامعه ایران و عوامل موثر بر آن (منفعت جویی، مدرنیسم ناقص، تأثیرپذیری از دنیای سیاست، مادی گرایی، سیاه و سفید شدن جامعه، قطب بندی و غیرسازی در سطح ملی و بین المللی) است. به نظر می رسد اگر کسی می خواهد وضعیت فرهنگ و اخلاق امروز جامعه ما را مطالعه کند شبکه های اجتماعی عرصه خوبی برای این مطالعه هستند چون در آنجا فارغ از مناسبات قدرت و الزامات شرم حضور، انسانها خود را عرضه میکنند. بحث زبان در فضای مجازی و آثار به کارگیری زبان محاوره و کوچه بازار و از بین رفتن فصاحت کلامی برخلاف رسانههای مکتوب و سنتی از چالشهای اخلاقی دیگر است.
راهکار برای برون رفت از وضع موجود
رئیس دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی به بیان راهکار در این زمینه پرداخت و گفت: 1- سیاست ورزی سالم، اخلاقی و اسلامی به جای دعوای سیاسی و رقابت های ناسالم و غیراخلاقی به عبارتی اخلاقی شدن سیاست به جای سیاسی شدن اخلاق به عنوان راهکار اول، 2- مبارزه با فساد اخلاقی، 3- باز کردن فضای تفریح، گذران اوقات فراغت، سرگرمیهای سالم و کاهش محدودیتها و موانع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، 4- بالا بردن سطح اشتغال، زیرا بیکاری از یک طرف میزان استفاده از این فضا را بالا میبرد و از طرف دیگر کیفیت آن را غیراخلاقیتر میکند.
او در پایان همچنین پیشنهاد کرد: راهکار دیگر ورود مباحث مربوط به تکنولوژی های ارتباطی و فضای مجازی به کتاب های درسی دبستان و دبیرستان و ایجاد کارگاه هایی است که استفاده درست از آنها را در مدارس به دانشآموزان بیاموزند به عبارتی توسعه سواد رسانهای و اطلاعاتی. راهکار آخر کمرنگ شدن فضای انگ زنی و غیرسازی چه در سطح ملی و چه بینالمللی و اصلاح دوگانه دولت-ملت در ایران است.
این سخنرانی با عنوان «روزنامهنگاری امروز و اخلاق حرفهای» در دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی 21 آذر برگزار شد.
