شفقنا- عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با بیان اینکه امام رضا (ع) حتی با مخالفان فکری، سیاسی و اعتقادی خود با کرامت رفتار میکردند، جامعه امروز را بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازگشت به این اخلاق رضوی دانست و گفت: امام رضا (ع) برای جوانان این پیام را دارد که در اوج فشارها، میتوان مؤمنانه زیست، آزادانه اندیشید، و با اخلاق پیروز شد.
در این روزگار، بازگشت به سیره امام رضا علیهالسلام میتواند همچون نسیمی قدسی، جانها را بیدار کند. گفتوگوی پیشرو با آیتالله محسن فقیهی تلاشی است برای گشودن دریچهای به ابعاد مغفول زندگی آن امام همام؛ ابعادی که اگر به درستی شناخته شوند، میتوانند مسیر جامعه امروز را دگرگون سازند.
گفتگوی شفقنا با آیت الله فقیهی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم را در ادامه بخوانید:
سیره امام رضا علیهالسلام چه جایگاهی در منظومه معرفتی اهلبیت علیهمالسلام دارد؟
سیره امام رضا (ع) در منظومه معرفتی اهلبیت علیهمالسلام، جایگاهی ممتاز دارد؛ زیرا ایشان در دورهای امامت کردند که امامت در برابر حاکمیت سیاسی عباسی، در معرض شدیدترین فشارها قرار داشت. امام در چنین شرایطی، حقیقت امامت را نه با شمشیر، بلکه با حکمت، مناظره، تربیت اجتماعی و مدیریت بحران آشکار ساختند. این ویژگی، سیره رضوی را به الگویی برای دورانهایی تبدیل میکند که حق در محاصره قدرتهای رسانهای و سیاسی است و نیازمند عقلانیت و صبر و حکمت عملی میباشد.
برخی معتقدند بخشهایی از سیره امام رضا (ع) کمتر مورد توجه قرار گرفته است. شما این ابعاد مغفول را چگونه تحلیل میکنید؟
بیتردید، سیره امام رضا (ع) دارای لایههایی است که هنوز در پژوهشهای تاریخی و کلامی بهطور کامل گشوده نشدهاند. این ابعاد مغفول را میتوان در سه محور کلان تحلیل کرد؛ محوری که هر یک نیازمند پژوهشهای مستقل و عمیق است:
۱. سیره تمدنی؛ معماری جامعه ایمانی در دل حکومت عباسی: امام رضا علیهالسلام تنها یک امام فردی یا یک شخصیت معنوی نبود؛ ایشان معمار یک جریان تمدنی بود. شبکه وکلا، تربیت شاگردان برجسته، ایجاد حلقههای علمی در مدینه و سپس در مرو، و حتی نحوه تعامل ایشان با اقشار مختلف جامعه، نشان میدهد که امام در حال بنیانگذاری یک تمدن ایمانی بود؛ تمدنی که بر پایه عقلانیت، اخلاق، و تربیت اجتماعی استوار است.این تمدنسازی در شرایطی صورت میگرفت که حکومت عباسی تلاش میکرد امامت را منزوی و بیاثر جلوه دهد. ولی امام با مدیریت دقیق، هویت شیعی را از یک هویت صرفاً اعتقادی به یک هویت تمدنی و اجتماعی تبدیل کرد. این بخش از سیره رضوی، کمتر مورد توجه قرار گرفته؛ زیرا فهم آن نیازمند تحلیلهای جامعهشناختی، تاریخی و کلامی در کنار هم است.
۲. سیره گفتوگویی؛ مناظره بهمثابه ابزار احیای حقیقت: مناظرات امام رضا علیهالسلام با متکلمان ادیان و مذاهب، یکی از برجستهترین و در عین حال مغفولترین ابعاد سیره ایشان است. این مناظرات صرفاً یک گفتوگوی علمی نبود؛ بلکه یک راهبرد کلان برای احیای حقیقت در فضای عمومی جامعه بود. امام با آرامش، وقار، و تسلط علمی، وارد گفتوگو میشدند و از موضع یقین سخن میگفتند. در این مناظرات، امام سه کار مهم انجام دادند: بازسازی عقلانیت دینی در برابر عقلانیت تحریفشده عباسی؛ نمایش قدرت علمی امامت در برابر جریانهای فکری رقیب؛ ایجاد اعتماد عمومی نسبت به جایگاه علمی و معنوی اهلبیت علیهمالسلام این سیره گفتوگویی، امروز میتواند الگوی گفتوگوی تمدنی میان ادیان و مذاهب باشد؛ اما متأسفانه کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
۳. سیره مقاومت نرم؛ ولایتعهدی بهمثابه تاکتیک افشاگری: پذیرش ولایتعهدی از سوی امام، برخلاف تصور برخی، نشانه سازش نبود؛ بلکه یک تاکتیک مقاومت نرم بود. امام با شروط متعدد، عملاً ولایتعهدی را از محتوا تهی کردند و آن را به یک فرصت برای افشاگری حقیقت امامت تبدیل نمودند. حضور امام در مرکز خلافت، مردم را با حقیقت امامت آشنا کرد و موجی از بیداری اجتماعی ایجاد شد.
جامعه امروز ما چگونه میتواند از سیره رضوی بهرهمند شود؟
اگر بخواهیم سیره امام رضا علیهالسلام را در نسبت با نیازهای جامعه امروز تحلیل کنیم، باید توجه داشته باشیم که سیره رضوی تنها مجموعهای از رفتارهای فردی یا توصیههای اخلاقی نیست؛ بلکه نظامی جامع از عقلانیت، اخلاق، تربیت اجتماعی، مدیریت بحران، و مقاومت تمدنی است. این نظام، در دوران امام رضا علیهالسلام در برابر یکی از پیچیدهترین حکومتهای تاریخ اسلام شکل گرفت و به همین دلیل، ظرفیت آن برای پاسخگویی به مسائل امروز جامعه، بسیار گسترده و چندلایه است. از میان لایههای متعدد این سیره نورانی، سه محور کلیدی برای جامعه امروز قابل استخراج است؛ محورهایی که اگر درست فهم و اجرا شوند، میتوانند بسیاری از چالشهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را سامان دهند:
۱. عقلانیت دینی؛ پیوند میان وحی و خرد: امام رضا علیهالسلام در تمام عرصههای زندگی، از مناظرات علمی گرفته تا رفتار اجتماعی، نشان دادند که دین و عقلانیت نه تنها متعارض نیستند، بلکه یکدیگر را تقویت میکنند. ایشان با شیوهای کمنظیر، عقل را در جایگاه حقیقی خود نشاندند و از آن برای تبیین معارف الهی بهره بردند. این همان چیزی است که امروز جامعه ما بهشدت به آن نیاز دارد؛ عقلانیت دینی.
۲. اخلاق اجتماعی؛ کرامت در اوج اختلاف. یکی از برجستهترین ویژگیهای سیره رضوی، اخلاق اجتماعی است. امام رضا علیهالسلام حتی با مخالفان فکری، سیاسی و اعتقادی خود، با کرامت رفتار میکردند. این اخلاق، نه اخلاقی منفعلانه، بلکه اخلاقی فعال، سازنده و تمدنساز بود. امام در برخورد با دشمنان، سه اصل را رعایت میکردند: حفظ کرامت انسانی حتی در اوج اختلاف؛ پرهیز از تحقیر، توهین و خشونت کلامی؛ دعوت به حقیقت با زبان نرم، اما استوار و منطقی.
جامعه امروز، که با چالشهای اخلاقی، خشونت گفتاری، نزاعهای اجتماعی و قطبیسازیهای رسانهای مواجه است، بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازگشت به این اخلاق رضوی است. اخلاقی که نه تنها روابط فردی را اصلاح میکند، بلکه میتواند فضای عمومی جامعه را نیز از تنشها و خشونتهای بیثمر پاک سازد.
۳. مقاومت هوشمند؛ ایستادگی همراه با حکمت: سومین درس بزرگ سیره رضوی برای جامعه امروز، مقاومت هوشمند است. امام رضا علیهالسلام در برابر فشارهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حکومت عباسی، نه به سازش تن دادند و نه به تقابل احساسی و بیبرنامه. ایشان با حکمت، تدبیر و مدیریت دقیق، مسیر مقاومت را بهگونهای پیش بردند که هم حقیقت امامت حفظ شود و هم جامعه شیعی دچار آسیب نشود.
این مقاومت هوشمند، در سه سطح قابل مشاهده است:مقاومت معرفتی: حفظ هویت علمی و اعتقادی شیعه در برابر تحریفها؛ مقاومت اجتماعی: تقویت شبکه وکلا، تربیت شاگردان و ایجاد انسجام اجتماعی؛ مقاومت سیاسی: پذیرش ولایتعهدی با شروطی که عملاً آن را از محتوا تهی کرد و به ابزار افشاگری تبدیل نمود.
جامعه امروز، که با فشارهای فرهنگی، رسانهای و سیاسی مواجه است، نیازمند همین نوع مقاومت است؛ مقاومتی که نه احساسی و شعاری، بلکه عقلانی، حکیمانه و مبتنی بر تحلیل دقیق شرایط باشد. این همان چیزی است که امام رضا علیهالسلام در عمل به ما آموختند و امروز میتواند راهنمای سیاستگذاری فرهنگی و اجتماعی باشد.
اگر بخواهید یک پیام ویژه از سیره امام رضا علیهالسلام برای نسل جوان بفرمایید، آن پیام چیست؟
پیام امام رضا علیه السلام برای جوانان این است: که در اوج فشارها، میتوان مؤمنانه زیست، آزادانه اندیشید، و با اخلاق پیروز شد.
سیره امام رضا علیهالسلام برای جوانی که میخواهد در میان آشوبها، هویت ایمانی خود را حفظ کند و در عین حال، فعال، مؤثر و امیدآفرین باشد، بسیار درس آموز است.