شفقنا- حجت الاسلام و المسلمین هادی سروش در یادداشتی درباره «مجازاتِ اعدام با توجه رویکردِ فقهی و شرائط اجتماعی»، نوشت: برخی فقیهان که به نظریه اجرای حدود در عصر غیبت وفادارند، در تزاحم بین اجرای حدود و آبروی دین؛ به درستی از احادیث استفاده کرده اند که در اجرای حدود نباید به آبروی دین آسیب وارد شود.
متن یادداشت استاد هادی سروش بدین شرح است:
بخش نخست؛ مجازات اعدام با رویکرد فقهی
اول؛
اجرای حدود شرعی از احکام روشن قرآن و اهل بیت (ع) است و تمام غرض از تشریع حدودشرعی به تعبیر استادمطهری؛ برای تأدیب و تربیت اجتماع است. و البته اجتماع یک واحد متغیر است.
دوم؛
نفی حدود شرعی امکان پذیر نیست، همانطوری که “تقدس زدائی” از یک امر مقدس مانند حدود شرعی که در قرآن بدان تصریح شده، راه حل قابل قبول برای برون رفت ازیک معضل بحساب نخواهد آمد. راه حل در معضلات پیش رو در اجرای حدود سنگین شرعی مانند اعدام مراجعه به متون اصلی دین است که در آن متون راه حل ارائه شده است.
سوم؛
نکته “اجتهادی” نهفته در موارد اجرای حدود سنگین مانند اعدام این است که همه فقیهان قائل به اجرای حدود سختی مانند اعدام در عصر غیبت قائل نیستند و فتوا به آن نداده اند. فقیهانی هستند که اجرای «حد» را فقط مربوط به زمان حضور معصوم میدانند، و در عصر غیبت؛ حداکثر قائل به «تعزیر» هستند که نوعی تنبیه مجرم می باشد. دو فقیه مهم قرن ششم؛ ابن ادریس حلی وابن زهره، ونیز میرزای قمی، و از معاصرین؛ آیت الله سید احمد خوانساری و آیت الله صانعی به این نظرگرایش دارند.
چهارم؛
اجرای حکم اعدام در مانند؛ ارتداد و یا اهانت کننده به دین و رسول الله (ص) و ائمه اطهار (ع) -برفرض روا بودن اجرای حدود در عصر غیبت- در صورتی است که کلام اهانت آمیز او از روی شوخی و یا عصبانیت و یا اکراه و اجبار و یا غفلت نباشد. از این مقوله به حساب می آید کسی که بخاطر وجود شبهات گرفتار بازگشت از دین شود.
استاد آیت الله جوادی آملی در درس می فرمودند: “کسی که از روی تحقیق دچار شبهه شد و از دین برگشت، اعدام نمی‌شود.” از اینجاست که فقیهان در جواز اجرای حدقطع دست سارق متوجه زمان قحطی -عام المجاعه- هستند که در زمان قحطی دست سارق قطع نمی شود.
پنجم؛
در صورت بروز کوچکترین شبهه ای در مورد قصد و غرض مجرم، او را از زیر تیغ خارج می کند. حدیث «حدود در موارد وجود شبهه قابل اجراء نیست / ادرئوا الحدود بالشبهات» از افتخارات فقه و حقوق اسلامی است و طبق آن؛ قاضی در مقام صدور حکم شرعی، با ورود کمترین و یا کوچکترین شبهه ای باید انشاء حکم اجرا حدود را متوقف کند.
در حدیث است؛ زنی به دلیل اضطرار و نجات از تشنگی شدید، مرتکب عمل زنا شد، عمر بنای بر حکم به اعدام بر اساس حد زنا بر آن زن داشت، از امام علی(ع) نظرخواهی کرد و امام علی (ع) پس از بررسی، با استناد به آیه ۱۷۳بقره -که اجرا حد در صورت وجود اضطرار را برداشته- از اجرای حد ممانعت نمود. (فقیه ۱۲۵/۴)
خلاصه؛ اهل فقه تصریح دارند؛ “بر پایه احادیث، مجازات‌های حدی با وجود شبهه نباید اِعمال شوند.”
ششم؛
در اجرای حدود سنگین شرعی باید احتمال و یا امکان ایجاد “ضرر” توجه شود. فقیه بزرگ محقق حلی تصریح می کند؛ باید در اجرای حدود شرعی به عدم ضرر به مال و جان اهل ایمان توجه شود.
به نظر این قلم؛ بدبینی به دین می تواند یک ضرر مهم و فراتر از ضرر شخصی باشد. حضرت رسول (ص) فرمود: “اگر چنان نبود که نمی پسندم که مردم بگویند: همانا محمد بوسیله مردمى کمک گرفت تا چون بر دشمن خویش ظفر یافت آنها را کشت، گروه زیادی را اعدام می نمودم./ لو لا انی اکره من ان یقال ان محمدا استعان بقوم فلما ظفر بعدوه قتلهم لضربه اعناق قوم کثیر. (کافی ج۸ ص۳۲۵)
برخی فقیهان که به نظریه اجرای حدود در عصر غیبت وفادارند، در تزاحم بین اجرای حدود و آبروی دین؛ به درستی از این حدیث استفاده کرده اند که در اجرای حدود نباید به آبروی دین آسیب وارد شود.
هفتم؛
در اجرای حدود سنگین باید به سوء استفاده دشمن، مورد توجه قرار گیرد. روش امام علی(ع) در اینجا شگفت آور است؛ در روایت صحیحه ای که مشایخ ثلاثه -کلینی، صدوق، طوسی- نقل کرده اند امیرالمومنین (ع) فرمود: «من هیچ حدی را در سرزمین دشمن اجرا نمیکنم، زیرا میترسم آن شخص غیرتی شده و به دشمن ملحق گردد. / لااقیم علی أحد حدا بارض العدو حتی یخرج منها، لئلاتلحقه الحمیه فیلحق بالعدو» (علل۵۴۵/۱)
برخی از صاحب نظران در فقه به خوبی از این حدیث استفاده کرده اند که بر اساس تعلیلی که در روایت آمده؛ در هر موردی اجرای حد یا تعزیر موجب فسادی باشد نباید آن حد اجرا گردد.
هشتم؛
در کتاب پر ارج “جواهر” که حاوی فقه استدلالی است آمده؛ اجرای حد شرعیِ اعدام بر کسی به پیامبر (ص) اهانت کرده از باب “تجاهر به کفر” و یا از باب لغزش و تاثیر منفی در “پایه های دین” است. امروز به برکت آگاهی و روحیه ادب و اخلاق و حساسیت به حقوق که در میان مردمان شکل گرفته و رسانه هم به کمک آمده ؛ اهانت به دین و پیامبر چه بسا باعث لغزشِ پایه دین بحساب نیاید بلکه بالعکس؛ باعث وهن اهانت کننده شده و او را به یک موجود منفور و بی ادب تعریف می کند.
این امور هشتگانه به نظر این دانش آموخته حوزه میرسد با توجه به مبانی دینی ارائه شد و راهِ جامعی که توسط خود دین باز شده است و میتوان آن در سیره حکومتی امام امیرالمومنین (ع) در برابر متحجرانِ خوارجی در کوفه ، و پیمان شکنانِ جملی در بصره دید و الگو گرفت که بررسی آن از موضوع این نوشتار کوتاه خارج است و فرصت دیگری را باید در نظر گرفت.
بخش دوم؛ ملاحطاتی درباره مجازات اعدام با رویکرد اجتماعی
الف)
برقراری امنیتِ کشور و نظم اجتماعی و حفاظت ازمال و جان تمامی شهروندان از هر گونه آسیب از سوی مخاطره آفرینان، یک مسئولیت کلیدی در حکمرانی است.
ب)
در برقراری امنیت و مقابله جدی با هنجارشکنان، باید در اجرای حد و تاثیرات منفی آن مانند؛ فساد بیشتر، انگیزه جدید برای افزونِ لجاجت و یا الحاق فکری و یا فیزیکی شهروندانِ جامعه دینی به نهاد کفر نادیده گرفته نشود.
ج)
در شرایط خطیر فِعلی باید به سوء استفاده دشمن و تخریب چهره بین المللی ایران عزیز و یا بهانه برای حملات نظامی و مانند آن حساب باز کرد.
د)
در موقعیت حساسی که کشور در مواجهه با ابرقدرتِ زورگو و خونریز آمریکا دارد، نباید افکار عمومی در ایران عزیز و جهان به زاویه دیگری تغییر جهت دهد و مسئله اهم به فراموشی سپرده شود. مسئله اول ما جنگ است و بیرون آمدن با موفقیت از این جنگ است.
والسلام