شفقنا افغانستان- در اوج گرمای تابستان، زمانی که برق برای خنک کردن خانهها، نگهداری مواد غذایی، تأمین آب و ادامه فعالیتهای روزمره به یک نیاز حیاتی تبدیل میشود، بسیاری از خانوادهها در کابل و شماری از شهرهای افغانستان با خاموشیهای طولانیمدت روبهرو هستند. شهروندان میگویند ساعتهای طولانی بدون برق سپری میکنند و گاهی تنها چند ساعت در نیمههای شب به شبکه برق دسترسی دارند؛ وضعیتی که زندگی روزمره را دشوارتر کرده و نارضایتی عمومی از وضعیت انرژی در کشور را افزایش داده است.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ بحران برق افغانستان موضوع تازهای نیست، اما تداوم آن پس از سالها وعده برای توسعه زیرساختهای انرژی، پرسشهای جدی درباره وابستگی کشور به برق وارداتی، ضعف تولید داخلی و مدیریت شبکه توزیع ایجاد کرده است.
کابل؛ شهری که شبهای گرم را بدون برق سپری میکند
برای بسیاری از ساکنان کابل، قطع برق تنها خاموش شدن چراغ خانه نیست؛ بلکه به معنای از کار افتادن مجموعهای از امکانات ضروری زندگی است.
شماری از باشندگان کابل میگویند که در روزهای گرم تابستان، برق در برخی مناطق تنها برای چند ساعت کوتاه و گاهی در نیمههای شب وصل میشود؛ زمانی که استفاده از وسایل سرمایشی یا انجام کارهای روزمره برای خانوادهها دشوار است.
یکی از ساکنان کابل که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، میگوید:
«مدت یک هفته است که برق نداریم و فقط شبها از ساعت یک تا چهار بامداد برق وصل میشود. هوا بسیار گرم است و وسایلی که در فصل گرما نیاز داریم، مانند کولر و یخچال، خاموش ماندهاند.»
او میافزاید که نبود برق باعث شده خانوادهها حتی در نگهداری مواد غذایی با مشکل روبهرو شوند.
یکی دیگر از ساکنان کابل میگوید:
«از ۲۴ ساعت شبانهروز حتی چهار ساعت هم برق نداریم. کسانی که توان مالی دارند، سولر دارند، اما مردم فقیر چه کنند؟»
گرما، خاموشی و فشار مضاعف بر خانوادهها
خاموشیها در فصل تابستان پیامدهای بیشتری نسبت به دیگر فصلها دارد. افزایش دما باعث میشود خانوادهها برای خنک نگه داشتن خانه، تأمین آب و نگهداری مواد غذایی بیش از هر زمان دیگری به برق نیاز داشته باشند.
رقیه، یکی دیگر از ساکنان کابل میگوید:
«در ۲۴ ساعت حدود چهار ساعت برق داریم؛ آن هم زمانی که بیشتر به آن نیاز نداریم. عصر برای مدت کوتاهی وصل میشود، اما در گرمترین ساعات روز برق نداریم.»
او میگوید نبود برق تنها مشکل روشنایی نیست:
«حتی آب داخل یخچال سرد نمیشود. به دلیل کمآبی و نبود برق، نمیتوانیم کودکان را حمام کنیم تا کمی از گرما راحت شوند.»
این شهروند کابل اضافه میکند که مشکل برق در فصلهایی که مردم بیش از همیشه به آن نیاز دارند، شدیدتر احساس میشود:
«همیشه وقتی هوا خیلی گرم میشود یا در زمستان که سرما شدید است، برق در دسترس نیست.»
افغانستان؛ کشوری وابسته به برق وارداتی
یکی از دلایل اصلی آسیبپذیری شبکه برق افغانستان، وابستگی شدید کشور به واردات انرژی است.
افغانستان سالهاست بخش بزرگی از برق مورد نیاز خود را از کشورهای همسایه مانند ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ایران وارد میکند. این وابستگی باعث شده هرگونه مشکل فنی در خطوط انتقال، کاهش صادرات کشورهای همسایه یا اختلافات قراردادی، مستقیماً بر زندگی میلیونها شهروند تأثیر بگذارد.
در مقابل، ظرفیت تولید داخلی افغانستان همچنان محدود است و نیروگاههای موجود نتوانستهاند پاسخگوی رشد جمعیت، توسعه شهرها و افزایش مصرف برق باشند.
کارشناسان انرژی معتقدند افغانستان با وجود داشتن منابع قابل توجه انرژی آبی، خورشیدی و بادی، هنوز نتوانسته از این ظرفیتها برای کاهش وابستگی خود استفاده کند.
چرا بحران برق افغانستان حل نمیشود؟
بحران برق افغانستان مجموعهای از عوامل فنی، اقتصادی و مدیریتی دارد:
۱. کمبود تولید داخلی
افغانستان دارای ظرفیتهای بالقوه برای تولید برق از منابع آبی، خورشیدی و گازی است، اما کمبود سرمایهگذاری، مشکلات امنیتی و نبود زیرساختهای کافی باعث شده بخش بزرگی از این ظرفیتها بلااستفاده بماند.
۲. فرسودگی شبکه انتقال و توزیع
شبکه برق افغانستان در بسیاری از مناطق با مشکلات فنی روبهرو است. خطوط انتقال قدیمی، ظرفیت محدود شبکه و تلفات انرژی از جمله چالشهایی هستند که مانع توزیع پایدار برق میشوند.
۳. افزایش مصرف در شهرها
رشد شهرنشینی و افزایش استفاده از وسایل برقی، بهویژه در فصل تابستان، فشار زیادی بر شبکه وارد میکند.
۴. وابستگی به کشورهای همسایه
هرچند واردات برق در کوتاهمدت نیاز افغانستان را تأمین میکند، اما وابستگی بیش از حد به منابع خارجی، امنیت انرژی کشور را آسیبپذیر کرده است.
ادعای تبعیض در توزیع برق؛ میان نارضایتی عمومی و نیاز به بررسی دقیق
در کنار مشکلات فنی و ساختاری شبکه برق، یکی از موضوعاتی که در میان شهروندان کابل مطرح میشود، مسئله تفاوت در دسترسی به برق میان مناطق مختلف و گروههای اجتماعی است.
شماری از باشندگان کابل مدعیاند که در برخی مناطق، افراد نزدیک به ساختار قدرت یا خانوادههای وابسته به طالبان از دسترسی بهتر و پایدارتر به برق برخوردار هستند، در حالی که بسیاری از خانوادههای عادی با ساعتهای طولانی خاموشی مواجهاند.
یکی از شهروندان کابل میگوید:
«مردم عادی ساعتها بدون برق میمانند، اما کسانی که امکانات مالی دارند یا به مراکز قدرت نزدیک هستند، راههای دیگری مانند سولر و منابع پشتیبان برق دارند.»
با این حال، این ادعاها نیازمند بررسی مستقل و دادههای رسمی است و تاکنون شواهد عمومی و مستقلی که نشان دهد برق ۲۴ ساعته بهطور سازمانیافته در اختیار خانوادههای طالبان قرار گرفته باشد، منتشر نشده است.
اما صرف مطرح شدن چنین نگرانیهایی، نشاندهنده یک مسئله مهمتر است: کاهش اعتماد عمومی به نحوه مدیریت و توزیع خدمات اساسی.
در بسیاری از جوامع، زمانی که شهروندان با کمبود یک خدمت حیاتی مانند برق روبهرو میشوند، احساس تبعیض و بیعدالتی میتواند به اندازه خود کمبود، باعث افزایش نارضایتی شود.
شرکت برشنا؛ میان محدودیتهای فنی و انتظارات مردم
شرکت برق افغانستان (DABS) که مسئول مدیریت بخش عمده شبکه برق کشور است، در سالهای اخیر بارها اعلام کرده که مشکلات برق ناشی از عوامل مختلف، از جمله کمبود تولید داخلی، مشکلات خطوط انتقال و افزایش مصرف است.
مسئولان این شرکت در موارد مختلف گفتهاند که افغانستان هنوز برای تأمین برق پایدار نیازمند توسعه زیرساختهای تولید و انتقال است و خاموشیها در بسیاری موارد به دلیل مشکلات فنی در شبکه داخلی یا خطوط وارداتی رخ میدهد.
از نگاه کارشناسان، شرکت برشنا با یک چالش پیچیده روبهرو است؛ زیرا از یک سو مردم انتظار برق پایدار دارند و از سوی دیگر این شرکت با شبکهای مواجه است که بخش بزرگی از آن به منابع خارجی وابسته است.
خاموشی؛ ضربه سنگین به اقتصاد خانوادهها و کسبوکارها
بحران برق تنها مشکل خانهها نیست؛ بخش اقتصادی افغانستان نیز از این وضعیت آسیب میبیند.
هزاران مغازه، کارگاه کوچک، شرکت خدماتی و فعالیت اقتصادی در شهرهای افغانستان برای ادامه کار به برق نیاز دارند. قطع برق باعث میشود بسیاری از صاحبان کسبوکار مجبور شوند از ژنراتور استفاده کنند؛ گزینهای که با افزایش قیمت سوخت، هزینههای سنگینی به همراه دارد.
یک صاحب مغازه در کابل میگوید:
«وقتی برق نباشد، دستگاهها کار نمیکنند و مجبوریم جنراتور روشن کنیم، اما قیمت تیل بالا است و سود ما را کاهش میدهد.»
برای خانوادههای کمدرآمد، خرید ژنراتور یا نصب سیستم خورشیدی نیز گزینه آسانی نیست. بسیاری از مردم توان پرداخت هزینه تجهیزات جایگزین را ندارند و مجبورند ساعات طولانی خاموشی را تحمل کنند.
آموزش در تاریکی؛ دانشآموزانی که زمان مطالعه خود را از دست میدهند
خاموشیها همچنین بر آموزش تأثیر مستقیم دارد.
بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان برای مطالعه در خانه به روشنایی و گاهی اینترنت نیاز دارند. قطع برق در ساعات عصر و شب، زمانی که بسیاری از دانشآموزان فرصت مطالعه دارند، مشکلات بیشتری ایجاد میکند.
خانوادههایی که توان خرید باتری، چراغهای شارژی یا سیستمهای خورشیدی ندارند، با محدودیت بیشتری مواجه میشوند.
بیمارستانها و خدمات حیاتی؛ وابستگی به منابع اضطراری
برق پایدار برای مراکز درمانی یک ضرورت حیاتی است. قطع برق میتواند فعالیت بخشهایی مانند اتاقهای عمل، تجهیزات پزشکی، آزمایشگاهها و سیستمهای نگهداری دارو را با مشکل مواجه کند.
بیمارستانها معمولاً از منابع اضطراری مانند ژنراتور استفاده میکنند، اما هزینه سوخت و نگهداری این تجهیزات فشار بیشتری بر مراکز درمانی وارد میکند.
پروژههای برق افغانستان؛ چرا مشکل همچنان باقی است؟
در دو دهه گذشته پروژههای مختلفی برای افزایش ظرفیت برق افغانستان مطرح شده است؛ از توسعه نیروگاههای داخلی گرفته تا اتصال افغانستان به شبکههای منطقهای.
یکی از مهمترین پروژهها، طرح انتقال برق منطقهای CASA-۱۰۰۰ است که هدف آن انتقال برق مازاد کشورهای آسیای مرکزی به افغانستان و پاکستان است.
همچنین پروژههایی برای توسعه انرژی خورشیدی و افزایش ظرفیت تولید داخلی مطرح شده است.
با وجود این طرحها، فاصله میان اعلام پروژهها و تأثیر مستقیم آنها بر زندگی روزمره مردم همچنان یکی از چالشهای اصلی است.
کارشناسان میگویند حل بحران برق نیازمند برنامهای بلندمدت است که فقط به واردات برق متکی نباشد.
انرژی خورشیدی؛ فرصت بزرگ اما پرهزینه برای مردم
افغانستان یکی از کشورهایی است که ظرفیت بالایی برای تولید انرژی خورشیدی دارد. روزهای آفتابی فراوان در بسیاری از مناطق کشور میتواند زمینه مناسبی برای توسعه انرژی خورشیدی باشد.
با این حال، هزینه اولیه نصب سیستمهای خورشیدی برای بسیاری از خانوادهها بالا است.
در نتیجه، انرژی خورشیدی بیشتر به گزینهای برای خانوادهها و کسبوکارهایی تبدیل شده که توان مالی بیشتری دارند؛ در حالی که خانوادههای فقیر همچنان وابسته به شبکه عمومی برق باقی میمانند.
بحران برق؛ مسئلهای فراتر از خاموشی
بحران برق افغانستان تنها درباره نبود روشنایی در خانهها نیست. این بحران به شکل مستقیم با اقتصاد، سلامت، آموزش و کیفیت زندگی مردم ارتباط دارد.
وقتی یک خانواده در تابستان گرم کابل نمیتواند خانه خود را خنک کند، مواد غذایی را سالم نگه دارد یا آب مورد نیاز خود را تأمین کند، مسئله برق از یک موضوع فنی به یک مسئله انسانی تبدیل میشود.
چه باید کرد؟
کارشناسان انرژی برای کاهش بحران برق افغانستان چند راهکار اصلی پیشنهاد میکنند:
۱. افزایش تولید داخلی
سرمایهگذاری در نیروگاههای آبی، خورشیدی و گازی میتواند وابستگی افغانستان به واردات را کاهش دهد.
۲. بازسازی شبکه انتقال
نوسازی خطوط انتقال و کاهش تلفات شبکه برای افزایش بهرهوری ضروری است.
۳. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
افغانستان ظرفیت قابل توجهی برای انرژی خورشیدی دارد که میتواند در مناطق دورافتاده نیز مورد استفاده قرار گیرد.
۴. شفافیت در مدیریت برق
انتشار اطلاعات دقیق درباره تولید، واردات و نحوه توزیع برق میتواند اعتماد عمومی را افزایش دهد.
۵. توجه به عدالت در دسترسی
شهروندان انتظار دارند توزیع برق بر اساس نیازهای عمومی و معیارهای فنی انجام شود، نه بر اساس قدرت اقتصادی یا ارتباطات سیاسی.
و در آخر
خاموشیهای گسترده در کابل و دیگر مناطق افغانستان نتیجه یک مشکل چندلایه است؛ مشکلی که از کمبود تولید داخلی، وابستگی به برق وارداتی، ضعف زیرساختها و چالشهای مدیریتی ناشی میشود.
در حالی که مقامهای مسئول از تلاش برای توسعه شبکه برق سخن میگویند، بسیاری از شهروندان هنوز در زندگی روزمره خود با واقعیتی متفاوت روبهرو هستند؛ واقعیتی که در آن گرمای تابستان، تاریکی شب و نبود امکانات اولیه، فشار مضاعفی بر خانوادهها وارد میکند.
برای مردم افغانستان، برق دیگر تنها یک خدمت عمومی نیست؛ بلکه به نمادی از کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی و توانایی حکومت در تأمین نیازهای اساسی شهروندان تبدیل شده است. حل بحران برق نیازمند برنامهای پایدار، سرمایهگذاری واقعی و مدیریتی شفاف است؛ در غیر این صورت کابل همچنان در تابستانهای آینده با خطر تکرار همین چرخه خاموشی و نارضایتی روبهرو خواهد بود.