شفقنا رسانه- نشست «قدرت رسانه در مدیریت بحران» با حضور پرویز امینی، عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد و تحلیلگر سیاسی و سیدحمزه صفوی، مدیر گروه مطالعات منطقه ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد که به بحث درباره جایگاه روزنامه نگاران در پیشگیری از بحران های سیاسی و لزوم مرجعیت اجتماعی رسانه ها پرداختند.
نگاه انتقادی به ساختار رسانه ای شوروی-ایرانی
به گزارش شفقنا رسانه، در ابتدای جلسه، سیدحمزه صفوی در واکنش به این پرسش که رسانه چگونه از بروز بحران پیشگیری می کند، به نحوه پوشش خبری شهادت برخی چهره های شاخص کشور در صداوسیما اشاره کرد و با نقد این رویه گفت: به گمان من، تغییر مدیرعامل صداوسیما تحولی در وضعیت این نهاد ایجاد نخواهد کرد، زیرا هر مدیری که روی کار بیاید، همان مسیر نادرست قبلی را دنبال خواهد کرد.
او همچنین با اشاره به واکنش غیرمنتظره بخشی از ایرانیان خارج از کشور نسبت به تجاوز اخیر دشمن، اظهار داشت: برای درک این پدیده باید به مبانی نظری و ریشه های آن بازگشت. این استاد دانشگاه در ادامه به الگوهای رسانه ای در سیستم های ایدئولوژیک، مانند شوروی سابق، اشاره کرد که در آنها رسانه در خدمت اهداف رسمی حکومت بود.
صفوی چهار ویژگی اصلی این نظام ها را برشمرد و گفت: مالکیت کامل دولتی بر رسانه (مشابه صداوسیمای ایران)، وجود نهاد سانسور (که به گفته او نقش وزارت ارشاد را ایفا می کند)، سازوکار حزبی برای تولید محتوا بر اساس خط مشی شوروی و آموزش روزنامه نگاران و در نهایت بازنویسی تاریخ و حذف افراد مغضوب حکومت.
این پژوهشگر ضمن بیان اینکه «سبک رسانه ای ما تا حدودی شبیه به الگوی شوروی است»، گفت: در چنین شرایطی، واکنش جامعه نسبت به روایت های رسمی به چهار شکل بروز می کند: ۱. شایعه به عنوان رسانه موازی، ۲. شکل گیری انتشارات زیرزمینی، ۳. گرایش به رسانه های خارجی مانند بی بی سی و رادیو لیبرتی ۴. طنز سیاسی.
او سپس به مدل غربی اشاره کرد و گفت: این الگو در مقابل الگوی شرقی قرار دارد، اما به معنای آزادی مطلق رسانه ای نیست. بر اساس نظریه «فیلترهای خبری» نوام چامسکی، هر خبر پیش از رسیدن به مخاطب از پنج فیلتر عبور می کند که شامل؛ مالکیت و سودآوری، تأمین مالی از طریق تبلیغات، وابستگی به منابع خبری، تخریب شخصیت مخالفان و وجود دشمن خارجی است.
از جامعه مکانیکی تا ارگانیک؛ نقش حاکمیت
صفوی پس از مقایسه دو الگوی شرقی و غربی، به نظریه امیل دورکیم درباره جامعه مکانیکی (بر اساس شباهت و یکنواختی) و ارگانیک (بر اساس تفاوت، تکامل و وابستگی متقابل) اشاره و تأکید کرد: نقش حاکمیت در جامعه ارگانیک، تربیت مردم بر اساس یک الگوی واحد نیست، بلکه «رفوگری اجتماعی» است؛ یعنی نگهداشت بخش های متفاوت و گاه گسسته در کنار یکدیگر و ایجاد انسجام میان آنها.
او افزود: حاکمیت باید در تعامل دوسویه با جامعه باشد و ذیل خرد جمعی عمل کند. به گفته او، پس از انقلاب، ایران در دو حوزه اقاصاد و رسانه الگوی شوروی را بازتولید کرد.
وی تصریح کرد: جامعه ایران امروز ذاتاً مکانیکی نیست، اما نظام حکمرانی همچنان می کوشد این جامعه ارگانیک را با روش های یکسان ساز اداره کند که با واقعیت های امروز ناسازگار است. از این منظر، اصلاح ساختارهایی مانند صداوسیما در واقع به معنای اصلاح نسبت حاکمیت با جامعه است.
رسانه در جامعه ما به عنوان یک نهاد اجتماعی جدی گرفته نمی شود
به گزارش شفقنا پرویز امینی در ادامه گفت: ما اکنون در شرایط بحرانی به سر می بریم و پرسش درباره پیشگیری از بحران کمی دیر است. به نظر من، بسیاری از مشکلات ناشی از نوع نگاه ما به رسانه است. رسانه در جامعه ما به عنوان یک نهاد اجتماعی جدی گرفته نمی شود.
او تأکید کرد: اگر رسانه ای مانند صداوسیما حداقلی از مرجعیت اجتماعی را داشته باشد، به مهمترین ابزار حکمرانی تبدیل می شود؛ نه به عنوان یک شعار، زیرا رسانه فراگیر است و می تواند فراتر از دستگاه های قضایی، اجرایی و نظامی عمل کرده و کارکرد آنها را تقویت کند.
امینی نمونه هایی مانند برنامه های «به وقت ایران» و «من ایرانم» در دوران جنگ را مثال زد و گفت: اینها هرچند هنوز به استاندارد کامل نرسیده اند، اما نشانه هایی از رسانه با پایگاه اجتماعی مشخص هستند.
او مشکل چند دهه اخیر را ناکامی سیاست های کلان دانست و افزود: رسانه می تواند باور و اراده جمعی لازم برای تبدیل این سیاست ها به ذهنیت اجتماعی را ایجاد کند، اما تا زمانی که رسانه را نهادی فرعی ببینیم و آزادی لازم را به آن ندهیم، کارکرد مؤثری نخواهد داشت.
اطلاع رسانی حرفه ای نیازمند زیرساخت هایی از جمله آزادی و بازتعریف برخی مفاهیم است
در ادامه پرسشی درباره مرز میان اطلاع رسانی و دامن زدن به بحران مطرح شد که صفوی در پاسخ گفت: اطلاع رسانی حرفه ای نیازمند زیرساخت هایی از جمله آزادی و بازتعریف برخی مفاهیم است. برای نمونه، در جهان حدود ۲۰۰ کشور وجود دارد، اما تنها در ایران واژه «روشنفکر» بار منفی دارد، در حالی که نقد و تفکر مستقل، ابزاری برای ارزیابی کیفیت و تصمیم گیری است.
صفوی با اشاره به نمونه های تاریخی از مشارکت زنان در حکمرانی ایران باستان (مانند آرتمیس و پوراندخت) گفت: حکمران باید نگاهش به مطبوعات مبتنی بر خرد جمعی باشد. مردم، رعایا نیستند. اختلاف نظرها و نقدها اگر درست هدایت شوند، خرد جمعی و منافع ملی را تأمین می کنند.
او به «بهار مطبوعات» در دهه ۲۰ اشاره کرد که پس از اخراج رضاشاه و اشغال ایران، فضایی نسبتاً آزاد ایجاد شد و گفت: البته آن آزادی ها که به صورت اجباری به رسانه ها داده شد، گاهی به رادیکالیسم انجامید. درس تاریخی این است که آزادی واقعی رسانه ای، خود ویرایشگر مناسبات است و مسئولیت ها را بهینه هدایت می کند.
رسانه، رکن چهارم حکومت یا ابزار پروپاگاندا؟
صفوی در پاسخ به این پرسش که آیا رسانه ها بخشی از راه حل بحران ها هستند یا خیر، از منظر فلسفی گفت: در نظام شوروی، رسانه ابزاری بود برای القای ایدئولوژی، اما در سیستم های دموکراتیک، رسانه به عنوان رکن چهارم حکومت (در کنار قوای سه گانه) نقش نظارتی دارد؛ اگر قوای دیگر تخلف کنند، رسانه افشا می کند و قوه قضاییه باید پاسخگو باشد. در ایران، متأسفانه اغلب رسانه هایی که فساد را افشا می کنند تعطیل می شوند، در حالی که فسادکنندگان کمتر مورد شماتت قرار می گیرند.
او افزود: در سیستم دوم (قبول رسانه به عنوان رکن چهارم)، ابتدا ممکن است شلختگی هایی پیش آید، اما به تدریج اخلاق جمعی و خردورزی شکل می گیرد. رسانه های حرفه ای در ایران، حتی در مقایسه با جهان عرب، در تولید پادکست ها و مناظرات پیشرو هستند و برخی اندیشمندان ترک به این پیشرفت اذعان کرده اند. این رسانه ها با وجدان، اخلاق و منافع عمومی با بحران ها مواجه می شوند.
موفقیت رسانه به معنای داشتن موضوعیت اجتماعی است
پرویز امینی گفت: رسانه ها نه تنها بخشی از راه حل، بلکه به مثابه سیستمی عمل می کنند که امکان حل مسائل را فراهم می کند. اما نقطه کانونی این است که رسانه، حتی در شرایط غیربحرانی، باید موضوعیت اجتماعی داشته باشد. متأسفانه در کشور ما مرجعیت رسانه ای به طور قابل توجهی به خارج (و حتی بدترین پایگاه ها) منتقل شده، زیرا رسانه داخلی، آزادی و اهمیت لازم را پیدا نکرده است. موفقیت رسانه به معنای داشتن موضوعیت اجتماعی است و جامعه باید در نبود آن احساس نیاز کند.
او ادامه داد: برای تقویت رسانه، ابتدا باید جایگاه آن به عنوان نهاد اجتماعی تثبیت شود، سپس حقوق خبرنگاران ارتقا یابد (حتی بالاتر از برخی مدیران). در نهایت، رسانه باید در اولویت برنامه ریزی ها قرار گیرد و سواد رسانه ای و آموزش های فنی تقویت شود. بدون این اقدامات، توصیه های کلی کارآمد نخواهند بود.
نشست «قدرت رسانه در مدیریت بحران» با حضور پرویز امینی، عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد و تحلیلگر سیاسی و سیدحمزه صفوی، مدیر گروه مطالعات منطقه ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران در دفتر توسعه آموزش رسانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.