شفقنا- استاد حوزه علمیه قم در نشست علمی «تحجر و تقدس در نظام فکری و رفتاری امام خمینی» گفت: امام خمینی(ره) در منظومه فکری و رفتاری خود، هم «تقدسنمایی» و هم «تحجر» را دو آفت جدی برای دینداری و حکمرانی دینی میدانست؛ بهگونهای که از یکسو هرگونه تقدسسازی بیضابطه از نظام و نهادهای انسانی را نفی میکرد و از سوی دیگر، جمود فکری و بیاعتنایی به تحولات زمانه را در تضاد با فهم پویا از اسلام معرفی مینمود؛ نگاهی که به تعبیر او، راه میانهای میان قداست الهی و مسئولیتپذیری اجتماعی میگشاید.
به گزارش خبرنگار شفقنا، متن سخنرانی استاد هادی سروش در نشست علمی «تحجر و تقدس در نظام فکری و رفتاری امام خمینی(ره)» که به همت موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) برگزار شد به شرح زیر است:
«در ابتدا عرض شود چرا موضوع “تقدس و تحجر” را انتخاب نمودم؟ علت آن این است که امام راحل (رضوان الله علیه) در منشور روحانیت تصریح می فرماید: «پرونده مقدس نمایان و متحجران باز است». در نتیجه مشمول گذر زمان نمی شود، و به تعبیر امام رنگ عوض می کند. این وظیفه ما حوزویان است که شناسایی کنیم، ما الان گرفتارش هستیم یعنی یک بحث تئوری بدون هیچ گونه تحققی در آینده یا در زمان حال؛ اینگونه نیست.
خطر تقدس سازی و تحجرگرایی برای نظام
این نظام از دو سو مورد خطر است؛ از یک سو، چنان برای این نظام تقدس سازی شود که ضرورتا باید همه حریم بگیرید در نتیجه کسی نقد و انتقاد نکند و حتی بحث و بررسی نکند، یعنی اگر ما این مجموعه را به این شکل تقدس سازی کردیم به این معناست که باید حریم گرفت، کسی حق ورود ندارد. از سوی دیگر، خطر این است که عده ای بخواهند بگویند؛ آنچه می بینید، همین است که هست امکان تغییر وجود ندارد. در هیچ کجای رده های مختلف در این مجموعه ی نظام امکان تغییر نیست! اولی؛ « تقدس» نام می گیرد، و دومی می شود؛ «تحجر». امام رضوان الله علیه هر دو را به عنوان دو خطر در مجموعه فرمایشاتشان مطرح کردند.
بررسی علمی در استفاده از تعبیر “مقدس”
اجازه دهید من یک مقدمه ای در رابطه با تقدس عرض کنم؛ بالاخره ما در تعبیرات خود می گوییم و می شنویم و می نویسیم «نظام مقدس»، «فلان نهاد مقدس» و مانند آن. اجازه دهید یک بررسی بکنیم ببینیم این کلمه بجاست یا خیر؟ اولا تقدس به معنای پاکی، بی عیب بودن و شایسته احترام بودن است. این ترجمه ایست که در لغت برای «تقدس» کردند. این معنا مخصوص ذات باری تعالی است. این اعتقاد و باور ماست.
منع از توهم شبیه سازی در عظمت خدا
این جمله امیرالمومنین علیه السلام به مالک اشتر است: « ایاک و مسامات الله فی عظمته و تشبه فی جبروته؛ یعنی ؛ مالک! مبادا خودت را در جلال و جبروت و عظمت هم ردیف خدا قرار دهی».
بازی با مقدسات در قرآن
آیات قرآن را که در این زمینه نگاه می کنید سخت ترین عذاب ها برای کسانی است که وارد این حریم ممنوعه قدس و ربوبیت الهی شدند. حالا آیات مختلفی است. یکی آیه ۲۲ سوره بقره است که می فرماید؛ “فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا ” ؛ برای خدا شبیه قرار ندهید حالا در عظمت، در جبروت، در مدیریت، برای همه چیز. مورد دیگر در آیه ۵۱ سوره ی نساء سخن از علمای دینی است که با دین خدا بازی می کنند؛ “أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ” . قرآن آنان را مورد حمله شدید قرار می دهد و می فرماید: با این نصیبی که از کتاب آسمانی دارند اما این علوم الهی را یک ملعبه ای قرار دادند برای اینکه به طاغوت تمایل پیدا کنند! در حالی که اساس در عالمان دینی بر دوری از طاعوت است. و در مورد سوم؛ درباره کسانی که دین خدا را به عنوان یک امر مقدس به بازی می گیرند در آیه ۵۷ سوره مائده فرموده است؛ «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً» مقصود آن است، به کسانیکه دین را ملعبه و بازی قرار می دهند توجه نکنید. این آیات که یک گوشه از آیات متعدد قرآن در موضوع بازی با مقدسات است، نشان از غیور بودنِ حضرت حق تعالی نسبت به خود و نسبت به دین است و بسیار بسیار برای آن حریم قائل است. حالا چه ربوبیت او ، و چه دینی که از او صادر شده است.
باید در استفاده از واژگان، به روز شویم
می خواهم جمله مهمی از استاد شهید آیت الله مطهری تقدیم کنم، اما قبل از ارائه مطلب ایشان، عرض کنم ؛ «ما نمی گوییم ادبیات انقلابی را غیر انقلابی کنیم! ولی من عرض می کنم بیش از چهل سال گذشته و برای تبلیغ امام و نظام اسلامی باید به روز باشد دیگر آن ادبیاتی که بنده و جنابعالی در سنین نوجوانی داشتیم در بیرون خریدار ندارد و باید به روز شویم».
جایگاه استاد مطهری در مواجهه باتحجر و تقدس مآبی
معتقدم و باور شخصی من این است در میان شاگردان امام (رضوان الله علیه) کسی که در باب مواجهه با تحجر قدم جدی تر، راسخ تر و بیشتر ، یعنی ؛ با کمیت و کیفیت بیشتر از استاد آیت الله مطهری نداریم. در عین حالی که تلاش همه ی شاگردان امام را در مواجهه با تحجر احترام می گذاریم، اما بین آنها و استاد مطهری تفاوت خیلی زیاد است. شهید استاد مطهری در جای جای آثارش به این بحث مربوط به تقدس و تحجر اشاره کرده یا اصلا بشکل علمی وارد آن شده است. آقای مطهری می فرماید؛ « اول کلمه مقدس فقط مربوط به ذات ربوبی بوده ، بعد مشرکین آمدند این واژه مقدس را برای بت ها استفاده کردند.من در کلمات ائمه این کلمه را برای قدوس مطلق دیدم استفاده شده است».
روشن شد ؛ پیشینه استفاده کلمه ی «قدوس» و «مقدس » ؛ مخصوص ذات باریتعالی و به تعبیر استاد مطهری ؛ در لسان ائمه اطهار (ع) برای قدوس مطلق -ذات باریتعالی- بوده که مشرکین و بت پرستان به غلط، بعدها برای بت ها استفاده کردند ! بله ، ممکن است مشتقات این کلمه در جایی استفاده شده باشد همانطوریکه در نهج البلاغه هم آمده است و مورد بحث ما می باشد.
در حکمرانی که ضعیف از قوی نتواند احقاق حق کند مقدس نیست
امیرالمومنین (علیه السلام) می فرمایند: مکرر پیامبر اعظم (ص) این جمله را می فرمود: «لن تقدس اُمة لاتوخذ ضعیف فیها حقه من القوی؛ هیچ امتی به پاکی و نزاهت نمی رسد مگر اینکه ضعیف حق خودش را بتواند بدون سختی و مشکل از قوی بگیرد». اگر ضعیف در جامعه ای و یا در امتی نتوانست حق خودش را از قوی اخذ کند در دید پیامبر (ص) آن جامعه به قداست و پاکی نرسیده است. غرض آنکه اصطلاح «مقدس» نظر آقای مطهری برای ذات ربوبی است. حالا ممکن است یک کسی بگوید ما این نظر را قبول نداریم. ایرادی ندارد.
نگاه امام به مقدس و مقدسات در عرفان و فقه و سیاست
بعد از این مقدمات در رابطه با تقدس و مقدس؛ باید دید امام خمینی در این زاویه چه نظری دارند؟ اندیشه امام در این رابطه چیست؟ اولا امام یک عارف و فقیه است. ما وقتی اندیشه امام را می خواهیم بازخوانی کنیم با این دو محور باید نگاه کنیم.
اندیشه عرفانی امام خمینی راجع به حقیقت هستی
امام خمینی کتابی دارد که «تعلیقات بر فصوص الحکم ابن عربی» است. ایشان در دوران جوانی که این کتاب را در محضر آیت الله شاه آبادی تلمذ می کردند حاشیه زدند. و این را عرض کنم ؛ یک وقت حضرت آیت الله آقای جوادی آملی در درس می فرمودند: این هم از عجایب است که کسی در حین خواندن متن سنگینی مثل این کتاب ، بتواند اظهار نظر کند و حاشیه بزند. مفاد سخن ایشان درباره قداست انحصاری خدای متعال این است: «در این عالم، حقیقت یکی است و بقیه ی این عالم -که عرفا می گویند اسماء و صفات الهی است که این عالم را اداره می کند- رقیقه آن حقیقت است». حتی ایشان تصریح می کنند؛ تعین اول -طبق اصطلاح عرفا- و تعین ثانی، یعنی؛ مقام احدیت، مقام واحدیت؛ همه و همه رقیقه آن حقیقت قدوس هستند، و کسی؛ حتی انبیا هم نمی توانند به آن حقیقت برسند. اجازه دهید من نامی ببرم از استاد بزرگوارم حضرت آیت الله علامه حسن زاده آملی (اعلی الله مقامه) ، تعبیر ایشان در درس از ذات باری تعالی ؛ «حقیقة الحقایق» بود. یعنی یک حقیقت است که حقایق دیگر را تحت پوشش قرار داده است. اما ظاهرا امام در مبانی عرفانی خود قائل به یک حقیقت هستند نه حقایق. حالا یک بحث فنی دارد و باید بحث شود آیا بگوئیم «حقیقت واحده» و لا غیر یا «حقیقت الحقایق». خلاصه؛ امام راحل، کل این عالم را رقیقه یک حقیقت می داند. در نتیجه؛ رقیقه ها چون ربط محض هستند -به اصطلاح حکمت متعالیه- تقدس ذاتی نمی تواند داشته باشد. این اندیشه عرفانی امام است که مقدس را فقط منحصر در آن حقیقت می داند و غیر از آن حقیقت تقدسی هم باشد به اندازه رقیقه است.
رابطه هستی با خالق در اندیشه عرفانی امام
در همین موضوع عمیق و سنگین عرفان نظری؛ حرف های دیگه ای هم امام راحل دارد که جای خودش باید بحث شود. مانند اینکه امام (ره) اصلا ذات باری تعالی حقیقتِ بی انتهای است که هیچ نسبتی با هیچ موجودی ندارد و همه ؛ سایه وجود او ، امواج وجود او هستند. امام در تفکر عرفانی خود، مقام قدوسیت و قدس الهی را بالا میداند و جای برای کسی قائل نیست.
قداستِ حکومت و حاکمیت درصورت بسط عدالت
اینجا جای این سوال است؛ آیا نظام و حکومتی می تواند مقدس باشد؟ اگر شرایط پاکی و نزاهت را داشته باشد، رقیقه ای از قداست خواهد داشت. این عبارت را از جلد دوم کتاب «البیع» نوشته امام خمینی است؛ “ان حکومة الاسلامیه انما جعلت لاجراء القانون و بسط عدالة الالهیة. حکومت آمده تا عدالت الهی را برقرار کند. حالا اگر بسط عدالت نبود چی؟ حکومت اسلامی دیگه نیست. چیز دیگری است. این عین عبارت امام است.
امام و تعبیر “من دارم خسته می شوم”
حالا ما از عرفان و فقه پایین تر می آئیم و می رسیم به سیاست در گذر اندیشه های امام راحل درباره مقدس بودن و یا مقدس نبودن یک نظام سیاسی تا با مبانی امام آشنا شویم. وقتی می رسیم به سیاست، در “صحیفه امام” جمله تکان دهنده ای وجود دارد ؛ و آن این است ؛ « مسئله اینکه باید همه جا قوانین اسلام باشد، اگر بنا باشد هرجا آدم می رود ببیند مردم شکایت دارند و گریه می کنند و التماس می کنند… من دارم خسته می شوم. در رژیم سابق هیچ وقت از هیچ چیز خسته نمی شدم». (ج۱۱ص۳۱۶) این جملات امام کاملا نفی می کند که یک نظام سیاسی «تقدس لایتغیر» داشته باشد.
تقدس نظام در عین حق انتقاد
جمله دیگری امام (رضوان الله علیه) دارد که نشان دهنده امکان جمع بین تقدس و حق انتقاد از بالاترین مسئولین آن نظام است ، میفرماید: « هر فردی از افراد ملت حق دارد در مقابل سایرین مستقیما زمامدار مسلمین را استیضاح و به او انتقاد کند و او باید جواب قانع کننده بدهد».(ج۵ص۴۰۹) اگر تقدس ذاتی و غیر قابل تغییر برای یک نظام سیاسی قائل شویم و با این فرمایشات امام نمی توانیم وجه جمعی داشته باشیم .
نتیجه گیری در بحث تقدس بخشی به حکمرانی
پس نتیجه می گیریم نظام اسلامی و حکومت اسلامی – بر فرض ما از فرمایش استاد مطهری که اطلاق مقدس را بر غیر ذات ربوبی جائز ندانست، صرف نظر کنیم – اصطلاح مقدس را بر آن و یا نهادی و مانند آن قرار دهیم ، باید به لوازمش که پاکی ، خلوص است هم پایبند باشیم تا امکان درخواست حریم داشتن و مورد احترام بودن روا باشد.
تحجر و متحجران در اندیشه امام خمینی
از سوی دیگر ما می بینیم امام وقتی وارد بحث تقدس مآبی می شود، در کنار مقدس نمایان، متحجران را نام می برد. در اینجا تعبیرات امام راحل بسیار تند است؛ گاهی تعبیرش مقدسین احمق است و گاهی هم مقدس نما دارد. از نظر اصطلاح ما طلبه ها؛ رابطه تحجر و تقدس خصوص من وجه است و یک نقطه جمع دارد، یعنی؛ امکان دارد جایی هم تقدس باشد و هم تحجر، مانند خوارج.
تحجرگرایی در قرآن و گفتمان اهل بیت (ع)
اولا ؛ تحجر در قرآن شریف نسبت به کفار و مشرکین مطرح است که حرف حق را نمی شنیدند. در زمان اهل بیت (سلام الله علیه اجمعین) خوارج که به وجود آمدند که اهل عبادت بودند و در عین حال متحجر و دگم اندیش و متعصب بودند.
خوارج مظهر تقدس و تحجر!
امام باقر (علیه السلام) خوارج را معرفی کرد که «ان الخوارج ضیقوا علی انفسهم بجالتهم». خوارج زندگی و عمر را و کلا اوضاع را بر خودشان تنگ کردند ، و بعد جامعه را در مضیقه و تنگنا قرار دادند! زیاد بن ابیه یکی از خوارج را کشت بعد غلام او رو دید گفت: از اربابت که من او را کشتم بگو ؟ گفت : ارباب من کسی بود که هیچ روزی یعنی در طول روز برای او غذا نبردم چون همیشه روزه داشت، هیچ شبی هم رختخواب برای او پهن نکردم ، چون همواره شب در عبادت بود. پس ممکنه تحجر با تقدس جمع شود. اینگونه نیست که اگر کسی دگم و جزم اندیش بود به تعبیر اصطلاحی متحجر بود بگوئیم نمیتواند این فرد مقدس باشد.
اوصاف و عناصر اصلی تحجر
کسانی متحجرند که شما وقتی مطالعه می کنید می بینید اهل تعصب هستند و ستیزه جو که دنبال دعوا و جنگ و بگیر و ببند هستند و خصوصیت سوم آنان علاقه مند به پوسته دین هستند ولی بی اعتنای به محتوای دین هستند. نوعا این سه خصوصیت را برای متحجرین نام می برند. پس سه خصوصیت شد ؛ تعصب ، ستیزه جویی و توجه به پوسته دین و غفلت از محتوای دین.
متحجران دوران؛ قدرت طلب و ضد واقعیات اجتماعی هستند
ولی امروز را وقتی نگاه می کنیم ، متحجران؛ در سیر تحجریِ خود را تکمیل کرده و در مسیر حرکت رشد می کنند. در مسیر تحجر ؛ دو خصوصیت بر ان سه خصوصیت اضافه دارند؛ اولا قدرت طلب می شوند، دوم زیر بار واقعیات اجتماعی نمی روند. ما امروز را وقتی نگاه می کنیم می بینیم غیر از آن تعصب و خصوصیات کهن متحجران، این خصوصیت ها هم اضافه شده، با قدرت آشتی کردند و ارتباط دارند، دنبال قدرت هستند و نیز واقعیات اجتماعی را هم به هیچ عنوان نمی پذیرند.
متحجران و نیت های شان
البته عده ای از آنها حسن نیت دارند و عده ای هم حسن نیت ندارند و ذات آلوده ای از نظر اخلاقی دارند. استاد آیت الله مطهری درباره این افراد مینویسد : « متحجران طبقه ای که با تربیت اسلامی آشنا نیستند ولی علاقه مند به اسلامند و با روح اسلام آشنا نیستند به پوسته اسلام چسبیده اند». در جای دیگه ایشان می فرمایند؛ «فکرشان در زندان است» در جای دیگه ای می فرمایند؛ «متحجرین بزرگترین بیماران بشرند».
نگاه امام در این زمینه متحجران
بعد توجه این مقدمه ، جای بررسی است که اندیشه امام راحل درباره متحجران چیست؟ اولا ؛ امام ، در مقام اثبات وارد مبارزه با متحجرین شد. برقراری درس فلسفه و عرفان را در حوزه علمیه با آن همه هزینه ، یک مقابله جدی با متحجران بود. هزینه ای که داد همان بود که فرمود : فرزند خردسال از کوزه ای در فیضیه آب خورد و در مدرسه فیضیه که مهد علوم اهلبیت (ع) بوده ، آن کوزه را آب کشیدند! چرا؟ چون پدرش فلسفه می گوید و فلسفه و عرفان مساوی با کافر بود. امام خمینی وارد مقام تئوری در مواجهه با متحجران شد.
اعتقاد به مردم و رفاه مردم از منظومه مبارزات امام بر علیه تحجر است
امام (رضوان الله علیه) یک نظام فکری منظمی دارد. در نظام فکری منظم امام، مردم جای خیلی روشنی دارند. کسی نمی تواند در اندیشه ی امام این را مورد انکار و ان قلت قرار دهد. حالا متحجران در نقطه ی مقابل نسخه زهدفروشی می نویسند. مردم و راحتی مردم یک اصل برای امام است.
پرونده متحجران باز است و شیوه تحجر عوض شده
اینکه امام در منشور روحانیت می فرماید : پرونده متحجرین باز است و فقط شیوه تحجر عوض شده ! این اندیشه و جدیت امام راحل به خاطر همین باز بودن روش تحجری است. شما ببینید چقدر در رسانه ها تبلیغ می شود روی زهدفروشی. جمله امام درباره ضرورت رفاه مردم قلم بطلان بر تمام اندیشه های تحجری است که زندگی را بر مردم سخت میکنند! امام میفرماید : «همه ی اقشار در جمهوری اسلامی باید در رفاه باشند». (صحیفه ، ج ۶ ص ۵۲۵) اینکه امام با تحجر مقابله می کند اینجاست.
تحجر امروز را باید شناخت
باید تحجر را بازخوانی کرد و تحجر امروز را شناخت ، و دید امروز هم امام در مقابل متحجران است. مستحضرید در جریان شطرنج از امام سوالی شد و امام نظریه شان را ارائه فرمودند. بعد یکی از شاگردانشان نامه ای نه چندان محترمانه داد، و امام هم پاسخ محکم و جدی دادند.
متحجران امروز با تمدن جدید مشکل دارند
امام در پاسخ به آن نامه تعبیری دارد که خیلی مهم دارندو در آن امام این واژه مطرح کردند : تفکر متحجرانه با «تمدن جدید» چه می کند ! امام در سال ۶۷ نوشتند که مجتهدین باید «تمدن جدید» را ببینند و این تمدن جدید را مورد توجه قرار بدهند. این همه سال از رحلت امام گذشته، آیا در حوزه علمیه می توانیم حرف از «تمدن جدید» بزنیم؟ در حالی که عین عبارت امام در آن نامه شان است. امام راحل در آن نامه در راستای حقوق ملت ترافیک و حل آن ، و نیز محیط زیست رااشاره کردند که یک نفر حتا با فرض مالکیت ؛ حق تخریب محیط زیست را ندارد. در آن نامه به ابزار جنگی اشاره کردند که ابزار جنگی باید به روز باشد. یک اشاره تلویحی به ورزش هم کردند. اما نکته مهم این است که امام ذکر می کنند «تمدن جدید». هر کسی که با تمدن جدید سر سازش ندارد در این لباس یا در غیر این لباس، طبق مبنا و اندیشه امام رضوان الله علیه متحجر است. اینکه نمی شود درب کشور را ببندیم از نظر رسانه ، فرهنگ ، مسائل نظامی مسائل اقتصادی و…. بگوئیم اینها کفریات است!
اندیشه ی امام در مورد مردم جهان
از مواردی که می توان از اندیشه ضد تحجر امام راحل نام برد ، نگاه ایشان به مردم جهان است. امام خمینی ؛ مردم جهان را سیاه نمی بیند. این بحث را ایشان قبل از انقلاب در درس مکاسب محرمه مطرح کردند. وقتی به بحث کفار را مراجعه می کنیم می بینیم امام کافران را مقصر که نمی داند کما اینکه مشهور فقها هم همین است. بلکه امام کفار را حتی قاصر هم نمی داند. بعد وارد بحث علمای کفار هم که می شود مراجعه کنید، آن ها را هم مقصر نمی داند. این متن مکاسب محرمه امام است.
حالا این “تمدن جدید” است که امام در آن نامه اولین تلنگرش را به حوزه ها زدند. امام در رابطه با جهان کفر می فرماید: «هرگز نمی خواهیم ارزش های اسلامی را بر غرب تحمیل کنیم. به هیچ کس و هیچ جا اسلام تحمیل نمی شود. اسلام با تحمیل مخالف است ما فقط اسلام را ارائه می کنیم». (صحیفه ج۱۱ ص۱۵۰)
باز هم تکرار می کنم ؛ امام در نامه معروف با منشور روحانیت فرمود : “پرونده این افراد باز است.” نمونه هایش قابل رؤیت است ؛ کسی می آید در سیمای جمهوری اسلامی که همه می شنوند می گوید: اگر نصف عالم کشته شوند برای رسیدن به مقصد می ارزد!! آقای محترم ! چقدر کشته ؟ کدام مقصد؟ در عصر غیبت نصف عالم کشته شود؟ مشکل آنجا بیشتر می شود که بعد هم می گوید امام این را گفته است. این هم از مظلومیت امام است !!
امام جمله ای مشابه این جمله در باب دفاع در مقابل حمله ی دشمن دارند که می فرماید: «همه باید برویم دفاع کنیم ولو همه کشته شویم». دفاع! نه اینکه برای “مقصد” نصف عالم کشته شوند. این پرونده باز است که دیگری آمده و می گوید: ولایت بر عدالت ترجیح دارد !! عجبا ! امام در کتاب بیع نوشت و ما نقل کردیم که اصلا همه حکومت و ولایت برای بسط عدالت است. این پرونده باز است که دیگری می آید و می گوید می خواهیم تمدن سازی نوین بکنیم ، و در مقابله با تمام تمدن جدید در تمام دنیا است ! در حالی که امام در آن نامه واژه تمدن جدید را آوردند و فقیهان را دعوت به اجتهاد به روز کردند.