شفقنا- حجت الاسلام والمسلمین امیر علی حسنلو استاد حوزه و دانشگاه و مدیر گروه تاریخ وسیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه در یادداشتی که در اختیار شفقنا قرار داد، به شرایط فکر و علمی معاصر امام هادی(ع) پرداخته و اینگونه آورده است: «زمانه امام هادی (ع) خاص هست از نظر علمی و اجتماعی و فرهنگی وسیاسی ؛ شبها ت عدیده در باره دین واصول دین مطرح است که امام در این شرایط با وجود زندگی در حصر و محاصره وبا محدودیت باید به تکلیف الهی خویش عمل نموده وامامت معنوی جامعه اسلامی را عهده دار شده ووظایف خود را در مقابل حق و مردم ادا نماید به بهترین وجوه و همین کار را امام با موفقیت انجام داد وروشها وراه بردها ارائه نمود که نتایج پر باری برای دین ومکتب وتمدن اسلامی داشت ؛
وضع زمانه امام هادی از نظر سیاسی نیز پیچیده هست ؛ دشمنی برخی سلاطین عباسی مثل متوکل با خاندان امامت و علویان تا حدی بود که امنیت مالی و جانی آنان در مخاطره بود. از این رو، امام هادی علیه السلام با توجه به این اختناق و نبود امنیت برای صیانت از جان و مال پیروان اهل بیت علیهم السلام، فعالیتهای کاملاً سری و پنهانی داشت.
امام هادی علیه السلام قبل از اینکه توسط مأموران عباسی به سامرا احضار شود، در مدینه سکونت داشت که مرکز علمی و فقهی بزرگ جهان اسلام شمرده میشد. فعالیتهای علمی مناسب با جو علمی مدینه برقرار بود. به طوری که وقتی امام از مدینه به سامرا میآمد، مردم مدینه شیون و زاری میکردند. براساس اظهار شیخ مفید، امام مدت ده سال آخر دوره امامت را در سامرا سکونت اجباری و تحت نظر داشت.
اختناق شدید سیاسی و شیوع شبهات فکری دو پدیده مهم دوره امام هادی
اختناق شدید سیاسی و شیوع شبهات فکری و عقیدتی دو پدیده مهم دوره امام هادی علیه السلام بود که اگر مواضع و تدابیر امام نبود، اساس فکری مکتب اسلام و عقاید بنیانی آن مثل توحید گرفتار آشفتگی و در معرض تهدید جدی واقع میشد.
اختناق شدید سیاسی از سوی حاکمان، دسترسی به امام را برای مردم مشکل کرده بود. از این رو، عدم حضور امام در جامعه، مشکلات بزرگ عقیدتی را در پیداشت که به بروز فرقههای مختلف مذهبی و کلامی و شیوع عقاید و آرای فکری سست در جامعه منجر میشد و به همین جهت بود که دین اسلام وتمدن اسلامی دراین دوره در معرض خطرهای جدی قرار داشت که اقدامات هوشمندانه و تدابیر الهی امام (ع) از این بحران و پیچ های خطرناک عبور و به ترقی و تعالی راه یافت.
بحران مشروعیت عباسیان
بحران مشروعیت از جمله چالشهای مستمر امویان وعباسیان بود که برای گذر از آن و به دست آوردن مشروعیت حیله ها و روشهای گوناگون به جریان انداختند ؛ بعد از دوران امام رضا علیه السلام و مرگ مأمون عباسی، سختگیریهای حکومت عباسی نسبت به امامان ابن الرضا (ع)بیشتر می شود؛ پس از امام رضا علیه السلام، سه امام دیگر یعنی امام جواد و امام هادی و امام عسکری علیهمالسلام در حصر کامل و تحت نظر ماموران و در واقع در محاصره نظامی و شرایط خاص بودند و در پادگانهای نظامی عباسیان زندگی میکردند. این رفتارها همه به خاطر فقدان مشروعیت و مقبولیت اجتماعی بود؛
لذا هر چه حکومت عباسیان از دوران استقرار و ثبات فاصله میگرفت، از نظر سیاسی باکاهش اقتدار مواجه بود. این تنزل قدرت و حاکمیت ومشروعیت ، از علل مختلف ناشی میشد که از جمله آنها نارضایتی اجتماعی و گسترش قیامهای علویان و مفاسد هیأت حاکمه و شیوع فساد در اجتماع از سوی درباریان بود. هرچه این شرایط بیشتر می شد زندگی این بزرگواران سخت تر و عرصه حیات برای آنها تنگ تر می شد.
نفوذ عناصر ناشایست در هرم قدرت و حاکمیت از جمله عوامل کاهش اقتدار سیاسی ومشروعیت سلاطین عباسی بود. عباسیان در آغاز کار خود برای سرکوب امویان و به دست آوردن منزلت اجتماعی و مشروعیت دادن به قیام خود شعار «الرضا من آل محمد» را سرلوحه برنامه های سیاسی خود قرار دادند، اما پس از قدرت یافتن با کشتار علویان از این شعار فاصله گرفتند. بسیاری از سادات حسنی و زیدی وائمه شیعه عباسیان به طور مرموز را به شهادت رساندند.
امام هادی (ع) در بیان پرتوافشانی چهارده خورشید تابنده عصمت، میفرمود: اسم اعظم خدا ۷۳ حرف است. تنها یک حرف آن نزد آصف [بن برخیا]بود که وقتی خدا را بدان خواند، زمین برای او درهم پیچیده شد و تخت بلقیس را نزد سلیمان نبی آورد. ولی نزد ما ۷۲ حرف از آن وجود دارد. یک حرف آخر هم نزد خدا مانده است که در خزانه دانش غیب او، به خودش اختصاص دارد. در دوران امامت حضرت گوشه هایی از تجلی حقانیت امامت عالم گیر شد که در ادوار دیگر بدین صورت نبود چون زمینه ها و شرایط و ظرفیتها خاص بود.
امام هادي (عليه السّلام) همواره در سامرا از چنان شخصيت والا و عظمت روحي برخوردار بود كه همگان در مقابل وي فروتني نشان ميدادند و ناخواسته در برابرش تواضع كرده و سخت محترمش ميداشتند.
شمه ای از عنایات امام برای تعالی و ترقی تمدن اسلامی:
1-امام هادی (ع) در شرایط خفقان ۱۸۵ شاگرد داشت و آنان را تربیت نمود
در عرصه تمدن یکی از مهم ترین مولفه ها تربیت دانشمندان است که پشتوانه رشد تمدن هارا تضمین می نماید ؛ امام هادی دراین زمینه با وجود حصر کامل وزندگی تحت نظر ماموران به تربیت شاگردان پرداخت تا پشتوانه علمی دین و تمدن اصیل اسلامی با خلاء مواجه نشود ؛ تعداد شاگردان امام هادی (ع) بالغ بر ۱۸۵ نفر بودهاند که همگی از دانشمندان و بزرگان علمی روزگار خود به شمار میآمدند، از جمله تلاشهای علمی وتمدنی امام هادی (ع)، نوشتن رساله کلامی است که آن را به انگیزه پاسخگویی به مشکلات اعتقادی اهالی اهواز نوشتند ؛ امام در این رساله، با ایراد بحثهای مستدل درباره قرآن و عترت و معرفی ثقلین و لزوم تمسک به آن، مبحث جبر و تفویض را که از پیچیدهترین مسائل کلامی است، با بیانی بسیار روشن و شیوا مطرح و نقد کرده و نظر امامیه را به اثبات رسانیده است. امام به بررسی مسئله جبر و تفویض در قالب پنج مثال دیگر میپردازد و با بهرهگیری از آیات قرآن و استدلالهای عقلانی و با نهایت دقت و حوصله، آن را از زوایای گوناگون بررسی میکنند؛ نامه های مختلفی از امام در زمینه علوم اسلامی از جمله کلام برجای مانده است که گوشه ای از توجه حضرت به علوم وتمدن اسلامی است؛
2-مناظرات و حقانیت امام هادی (ع)
مناظرات و گفتگوی علمی روشنگرانه از جمله زمینه های رشد و تقویت تمدنهاست؛ یکی از پایه های تمدن اسلامی مباحث و گفتمانهای علمی و مناظرات می باشد ؛ دولت عباسی میکوشید با زیر نظر گرفتن امام هادی (ع) و کنترل شدید ملاقاتهای ایشان با شیعیان، از روشن شدن افکار مردمی جلوگیری کند ، امام هادی نیز چون جد بزرگوارش امام رضا در این مجالس شرکت فرمود و نظرات اصیل دین را ابراز داشت: متوکل عباسی برای این منظور، ۲ نفر از دانشمندان به نامهای «یحیی بن اکثم» و «ابن سکیت» را فرا خواند تا نشستی علمی با امام (ع) ترتیب دهند. پاسخهای امام هادی (ع) چنان دقیق و منطقی و دقیق بود که یحیی بناکثم در پایان این رویارویی به متوکل گفت: پس از این جلسه و این پرسشها، دیگر سزاوار نیست از او درباره مسأئله دیگری پرسش شود؛ زیرا هیچ مسألهای پیچیدهتر از اینها وجود ندارد. این کار موجب آشکار شدن بیشتر مراتب علمی او و تقویت شیعیان خواهد شد.
3-نمونه های بارز دیگر از فعالیت فرهنگی و تمدنی امام هادی (عليه السلام )
1ـ مطرح کردن عقاید اصلی شيعه با ویژگی های وشرایط خاص .
2ـ مناظرات امام عليه السلام با مكتب هاي كلامي رايج مثل «معتزله» و «اشاعره و..در تقویت ورشد تمدن اسلامی بسیار موثر و پیش رونده بود ؛
3ـ روايات در علوم مختلف:
روايات زيادي در زمينه علوم مختلف از اين امام همام به دست ما رسيده است علاوه بر اين كه ميراث ائمه پيشين نيز توسط امام هادي و از طريق آن حضرت به آيندگان و علماي اسلام و روات احاديث منتقل شده، این روایات علمی تزریقی حیات بخش برای علوم و تمدن اسلامی بود که نظیر نداشت ؛ ميراث هاي گران بهاي فراوان كه محتواي آن ها داراي پيام هاي معنوي بسيار عميق و دقيق فلسفي، كلامي، معرفتي، اخلاقي كه زينت بخش فرهنگ وتمدن مکتب است که اكنون در دست ماست؛ امام اقداماتی داشت که حیات وشکوفایی تمدن اسلامی را در چشم انداز هزار سال بعد تضمین نمود ؛
4ـ بيان احكام الهي:
صدها روايت در ابواب مختلف فقهي و فرهنگي در منابع روايي زينت بخش احكام فقهي شيعه است؛ فقه اسلامی در پویایی تمدن اسلامی نقش روشنی دارد ؛ ابواب حقوقی و بهداشتی که در فقه اسلامی و فقه اهل بیت است بی مانند است ؛ امام هادی (ع) ضمن حفظ میراث پدران عناصر حیاتی برای بالندگی آن تزریق مود با وجود شرایط سخت زندگی که تا آخر عمر شریف در حصر ماموران عباسی بود .
5- پاسخ به شبهات عقيدتي:
تمدنی بر جای می ماند وترقی می کند که شبهات و سئوالات گوناگون در بطن آن رفع و دفع گردد ؛ امام دراین زمان در زمينه هاي مختلف به شبهات مختلف که از سوی فرهنگهای دیگر درباره علوم اسلامی تزریق می شد ،از جمله، توحيد، نبوت، امامت، معاد و دفاع از اصل اسلام، همه را پاسخ می داد ؛ امام عليه السلام بارها اساس دين اسلام را از خطر نابودي نجات داد، عقايد مسلمانان وماهیت تمدن اسلامی در اين دوره بارها توسط برخي از رهبران اديان ديگر به چالش كشيده شد، اگر تدابير و علوم الهي امام هادی عليه السلام و اقدامات مهم فرهنگي حضرت نبود اساس عقايد اسلام و مسلمين وهویت تمدن اس لامی از بين مي رفت.
6-مناظرات امام هادي با رهبران مذاهب و فرق ديگر :
یکی از روشهای ائمه در هدایت مردم وترقی تمدن اسلامی وشکوفایی مناظرات علمی بود که از توصیه قرآن کریم است ؛ این گفتگو ها همه ائمه در این وادی وارد شده اند ؛ دوران عباسی این مناظرات بیشتر هست بویژه امام رضا(ع) مناظرات زیادی روی داد که حضرت دراین مناظرات علمی بسیاری را هدایت فرمود ؛ امام جواد (ع) نیز مکرر در مناظرات شرکت نمود و سبب هدایت بسیاری از گمراهان شد ؛ افزون براین این مجالس در رشد علوم وتمدن اسلامی بسیار موثر و تعالی بخش بود .
امام هادی (ع) در این مناظرات شرکت فرمود؛ اگرچه بيشتر در اين گفتگوها قصد مناظره كنندگان چيره شدن بر امام عليه السلام بود ولي امام قصد هدايت آن ها را داشت و با نگاه امامت و ترحم به آنان متوجه مي شد؛ بسياري از سرداران نظامي كه از تركان ماوراء النهر بودند با درك مقام امامت با ديدن فضايل آن حضرت به امامت آن حضرت ايمان مي آوردند.
نقش امام هادي(ع) در گسترش ترقی تمدن مکتب محور
امام هادی (ع) اقدامات دیگری نیز در ثبات و ترقی مکتب وتمدن اسلامی با محور اهل بیت (ع) نیز اقداماتی انجام داد و تدابیری اندیشید که بی نظیر بود؛
اقدامات امام (ع) در باب زیارت اهل بیت که در تمدن اسلامی از ویژگی های ممتازی بر خوردار است؛ به ویژه با اشاره به زیارت نامه های منتسب به حضرت چون زیارت غدیریه، زیارت جامعه کبیره، این دو متن راسخ و قویم هویت دینی برجسته به مکتب اهل بیت آفرید.
امام برای گسترش اندیشه ناب مکتب اهل بیت (ع) که همان مکتب تشیع هست و در حقیقت حفظ اسلام اصیل است، امام هادی (ع) چند برنامه واندیشه و تدبیر اساسی وراه برد مهم به راه انداخت که امروز بقای تشیع مدیون این بنیانهای فکری و مدیریت ژرف اندیش امام هادی (ع) است؛ امام هادی با این چند راه برد شیعه را تا قیامت در مقابل حوادث و تهاجمات فرهنگی بیمه نمود؛ اگر شیعه به درستی این راه بردها و تدبرها را بتواند درک نموده و عمل کند و حفظ نماید و برنامه ریزی خوب برای اجرای این تدابیر راهبردی داشته باشد؛
شبکه وکالت را امام هادی (ع) نه تاسیس بلکه ترویج داد، چون ائمه پیشین هم به این موضوع پرداختند، اما امام هادی به اقتضای شرایط خاص وزندگی حصر چنین راه بردی در پیش گرفت و این راه برد را گستراند و بین شیعه با این روش نهادی بنام مرجعیت از دل این نیابت وکالات برخاست چون امام عسگری (ع) نیز ادامه داد و در نهایت امام زمان (عج) با نیابت خاص این راه برد واندیشه فرهنگی را برجسته نمود و با رهنمودی که به نواب خود داد منتهی شد به شکل گیری نهاد مرجعیت دینی و علمی وسیاسی در شیعه ودر حقیقت به منزله یک دانشگاه بزرگ زنجیرهای بود که پیروان اهل بیت علیهم السلام را از نظر فکری و نیازهای علمی روزمره با مرکز علمی ودینی به صورت نامحسوس و سریع مرتبط میکرد. برخی گمان کردهاند سازمان وکالت تنها فعالیتهای مالی داشته است، در حالی که تدبیری کاملاً اساسی و بنیانی برای سامان سازی علمی و فرهنگی برای حفظ اسلام ناب بود.
امام هادی علیهالسلام با تدابیر اساسی، سیاسی و علمی، زمینههای افزایش این گونه پیامدها را از بین برد، تدبیر خاص امام برای ایجاد هماهنگی و همبستگی بین جمعیت پیروان اهل بیت علیهمالسلام که در شهرهای مختلف جهان اسلام بودند، با مؤلفه (وکالت) صدها نتیجه زود بازده و آینده ساز برای تمدن اسلامی داشت.
نهاد وکالت شکوفایی در فرایند رشد تمدن اسلامی
در دوره امام هادی علیه السلام این سازمان وسیع علمی و فکری و سیاسی وتمدنی از نمود خاص و برجستگی ویژهای برخوردار شد و فواید مهمی را در پیداشت که اولا ابزار پیوند مستمروارتباط بین امام و پیروان در همه نقاط جهان اسلام بود که میتوانست پیام امام را مثل ابزار ارتباطی امروزی به سرعت و به طور نظاممند به شیعیان از یک کانال موثق و معتبر برساند، بدون این که از لحاظ امنیتی برای پیروان اهل بیت علیهمالسلام مشکل ساز باشد و از نظر جغرافیایی مکان آنها را برای دیگران معلوم سازد.
ثانیا این عملیات و شبکه مهم وکالت، میتوانست از نظر علمی و فقهی وتمدنی نیازهای مردم را از منبع اصلی در دسترس قرار دهد که رفع شبهات عقیدتی و فکری از نتایج بدیهی و اولیه آن بود و ثالثا شبکه گسترده وکالت تنها سازمان اقتصادی نبود بلکه سازمان بزرگ علمی وتمدنی نیز شمرده میشد که الگویی برای تشکیل حوزههای علمی امروز بود؛ اگر آثار ودست آورد های تمدنی حوزه های دینی در گستره بلاد اسلامی مورد بررسی قرار گیرد اعجاب انگیز است .
منشأ علمی سازمان، امام معصوم بود و نیازها را رفع میکرد. استمرار این شبکه به مراکز علمی و حدیثی بزرگ مثل مکتب قم و … تبدیل شد.
و این نهاد روز به روز پیشرفت نمود تا به مرجعیت امروزین در تمدن اسلامی که مرکز نشر علوم اسلامی است منتهی شد ؛ مرجعیت امروز یک نهال سترگ و یک نهال پوینده وپاینده در تمدن اسلامی هست ؛ لذا یکی از اهداف تیرهای واهداف دشمنان هم امروز در فضای مجازی واقع شده است ؛ بنابراین باید حواس ها جمع باشد ومردم بدانند که هر عنصر ونهادی که توسط دشمن مورد هدف و شبهه هست حساسیت بیشتر در حفظ آن نهاد به خرج داده وارتباط خود را با نهاد مرجعیت دینی و علمی که حوزه ها مرکز تشکیل و تکون این کانون مقدس است ارتباط خود را بیشتر کنند وجوانان در تحصیل علوم دینی و حوزوی جدیت به خرج دهند ؛ امروز رسانه های دشمن از هر سو به سوی نهاد مقدس روحانیت وحوزه ها هجمه و یورش آورده و شبهات مختلف و ساختگی در باره این نهاد می نمایند !!!!!!!!!!!!!!! چراکه هر شکستی را از این نهاد دیدند و هر روشنگری برای مردم در مقابل استعمار و استبداد بوده از این نهاد برخاسته و سرچشمه روشنگری و بیداری بوده است. لذا هجمه ها زیاد است چون علت انسجام وحدت برای جوامع اسلامی بوده است ؛ لذا دشمن به خوبی دریافته که چشمه ها را بخشکاند ، لذا مردم باید هشیار باشند وبه این کانون های علم وفکر واندیشه توجه ویژه داشته باشند.
- احیای مقوله زیارت
مقوله زیارت مهم است لذا این مقوله نیز مورد حمله دشمن است وسالهاست که وهایبت تکفیر و معاندین دین به این مقوله در ستیزند ؛ لذا باید مسئولین فرهنگی به این مقوله هم توجه ویژهداشته باشند وبا این مقوله بر خورد مادی ننمایند و دراین باره احتیاط کنند ؛ مسیر هارا هموار و هزینه هارا بالا نبرند ؛ به نحوی که تور سیاحتی مناطق فسق و فجور دنیا ارزان شود و هزینه مراکز زیارت ده برابر لین آسیب بزرگ است که باید مسیرهای زیارت هموار تر از مسیرهای مراکز سیاحتی فساد انگیز باشد ؛ این مهم است که مسئولین باید توجه نمایند که مسیر زیارت امام رضا(ع) و عتبات مقدس باید بسیار آسان و سهل الوصول باشد از جاهای دیگر (این مهم را تذکر لازم بود عرض کنم )لذا ائمه توجه ویژه داشتند به زیارت حتی کمک مالی می کردند ومردم را تشویق می کردند تا به زیارت بروند .
دومین تدبیر امام هادی (ع) از اولی نیز مهم تر است طرح و ترویج واعتبار دادن به زیارت است ؛ موضوع زیارت اهل بیت چه در حیات و چه پس از شهادت زیارت قبور موضوع بسیار با اهمیت در حفظ دین و انتقال ارزشها و آثار تمدنی بسیار فراوان وچشمگیر وبی شماری دارد که امام هادی علیه السلام توجه ویژه نمود به این مقوله مهم ومسئلین فرهنگی هم باید در این مقوله هزینه نمایند و این مقوله سپر حفظ دین است و با احساسات و عواطف مردم ارتباط مستقیم دارد و پشتیبان مهم دین وفرهنگ است و برای نهاد مرجعیت هم قوت و فرصت وزمینه هست ؛ امام هادی با مقوله زیارت به جایگاه امامت و پیوند مردم با امامت را استوار نمود واستمرار بخشید که در راه حفظ دین یک عمل استراتژیک بسیار عظیم واثر گذار بوده است ؛
لذا امام هادی علیهالسلام اقدام بسیار اساسی برای تبیین جایگاه امامت انجام داد و بارزترین و بهترین سند شناسایی امامت یعنی زیارت جامعه کبیره را بیان فرمود.
امام هادی در مقوله زیارت چندین راه برد دیگر ارائه داد که بنیانهای مکتب با این اصول و استوانه های فکری استوار تر گردید :
1-زيارت جامعه كبيره ( مجموعه امام شناسي) : از ميراث هاي گران بهاي ديگر كه از آن حضرت بر جاي مانده، متن زيارت جامعه كبيره است، كه يك دوره كامل امام شناسي مي باشد، مضامين عالي اين زيارت نامه بيانگر جايگاه معنوي و هدايتي ائمه عليهم السلام در جامعه مي باشد، اوصاف و ويژگي هاي ائمه عليهم السلام در اين متن به عالي ترين عبارات و رساترين بيانات تبيين و تفاوت مكتب امامت با مكاتب ديگر در اين راستا به خوبي روشن گرديده است.
معرفی اهل بیت علیهم السلام به عنوان معدن و سرچشمه علم در این زیارت، رد ضمنی عقاید فرقههای مختلفی است که به امامت حاکمان اموی و عباسی و دیگران معتقد بودند و حدیث نبوی «من لم یعرف امام زمانه ماته میتة جاهلیة» را به سلاطین تأویل میکردند و آنها را امام مفترض الطاعة میشمردند.
این میراث گرانسنگ امامت یعنی زیارت جامعه کبیره، بهترین شیوه برای ساماندهی فکری جامعه اسلامی در آن مقطع و در حال حاضر است که سبب ثبات فکری و عدم انحراف پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام از گرد شمع روشن امامت شده است که با مراجعه به متن و شرحهای نوشته شده به آن، میتوان جایگاه امامت و خلیفة اللهی را در زمین روشن کند.
این فرهنگ سازی از طرف امام هادی علیهالسلام در زیارت جامعه کبیره، دو جنبه اثباتی و سلبی دارد: جنبه اثباتی، دفاع از منزلت اجتماعی و هدایتی ائمه و برقراری حلقه اتصال امت با امام و برتری اهل بیت علیهم السلام از جهات فراوانی که هرگز قابل مقایسه با دیگران نیستند و… و جنبه سلبی، نیز اندیشه غلات را درباره امامت منتفی و مردود میشمارد و شهادت بر وحدانیت خداوند و نفی شرک از ذات او را در آغاز و در ضمن زیارت، در پاسخ غالیان به مردم القا میکند: «و المخلصین فی توحید الله و التامین فی محبة الله و المظهرین لامر الله و نهیه».
آن حضرت در این زیارت، عصمت امامت را برای ابطال عقاید معتقدان به امامت حاکمان اموی و عباسی و دیگران مطرح می فرماید.
- زیارت غدیریه
زیارت امیر مومنان (ع) در روز غدیر که در این متن ارائه شده از امام هادی هست رهنمود بزرگ دیگر برای حفظ دین است ، احیای غدیر وآرمانها واهداف غدیر و توجه مسلمانان به غدیر واستناد به غدیر نیز نیز از جمله اقدامات راه بردی وتدابیر فرهنگی امام هادی (ع) برای حفظ دین است .
آن حضرت در زیارت غدیریه جایگاه برتر امام امیر مومنان (ع) و در متن زیارت جامعه همه امامت را بعنوان جامع ترین سند اندیشه های کلامی شیعه ارائه فرمود که نقطه عطفی در تکامل باورها و عقاید شیعه تا پایان تاریخ است.
امام هادی علیه السّلام دو زیارت نامه مهم با متن عالی وزیبا ورسا درباره ائمه دارد که در آن ها اوصاف امامت و حقانیت امامت را بطور دقیق ومفصل ذکر فرموده است؛ یکی زیارت جامعه که در جای دیگر ومصاحبه های دیگر و مقالات دیگر بنده درباره آن مفصل توضیح وتبیین نموده ام در این با اشاره وکوتاه درباره زیارت غدیریه نکاتی دیگر را متذکر می شوم.
در این زیارت محوریت ذکر فضایل امیر مومنان است؛ حکمت این رویکرد وتوجه واهمیت امام هادی (ع) هم می تواند به جهات سیاسی وهم به جهات کلامی و باورهای شیعه و مسلمانان باشد در مقابل فضائل تراشی برای خلفای ستمگر وغاصب باشد ؛ از طرفی متوکل که سر سخت ترین دشمن علویان بود ، مدام به امیر مومنان توهین می نمود احتمال دارد ،امام هادی موضعی در مقابل این گستاخی ها به بیان فضایل حضرت بپردازد و دفع شبهات نماید و به تنویر افکار مسلمانان در مقابل سیل تهاجم این خلفای نادان اقدام بفرماید ؛ لذا دراین زیارت نامه با توجه به متن زیبا وعالی آن که به ذکر پاره ای از حوادث تاریخ ونقش امیر مومنان(ع) دراستقرار اسلام و ایثار ها و مجاهدتهای حضرت پرداخته است؛ لذا در زیارت غدیریه نکاتی درباره جدّش امام امیر المؤمنین علیه السّلام، که بنیان واساس امامت است فرموده است؛ به چند نمونه اشاره می شود:
۱- آن حضرت نخستین کسی است که اسلام آورد و به خداوند مؤمن و معتقد شد و دعوت رسول خدا(ص) را لبیک گفت، امام هادی جدش را مخاطب ساخته، میگوید:
«تو نخستین کسی هستی که به خدا ایمان آوردی و در پیشگاه خدا نماز گزاردی و در راه او جهاد کردی و در دیار شرک و بتپرستی که آکنده از کفر و ضلالت بود و آشکارا شیطان را میپرستیدند، تو بودی که عرض اندام نمودی (آنجا را از پلیدی و شرک پاک ساختی) …»
رسول خدا- صلّی اللّه علیه و آله- به عایشه فرمود:
این علی بن ابی طالب نخستین کسی است که پیش از همه مردم ایمان آورد. و بسیاری از این قبیل اخبار که این مطلب را بصراحت بیان کردهاند.
۲- امام هادی علیه السّلام در این زیارتنامه، از جهاد امام امیر المؤمنین علیه السّلام و بیباکی، دلاوری و سرسختی آن حضرت در جنگها از جمله جنگ خندق وبدر سخن گفته، و خطاب به جدش عرض میکند:
«و لک المواقف المشهودة و المقامات المشهورة، و الأیام المذکورة یوم بدر، و یوم الأحزاب، إذ زاغت الأبصار و بلغت القلوب الحناجر، و تظنّون باللّه الظنونا،
۳- افتخار نزول آیاتی از قرآن در شان حضرت «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ».
براستی خوابیدن امام امیر المؤمنین علیه السّلام در بستر پیامبر (ص) از بزرگترین کارهای جهادگرانه بود و امام علیه السّلام در آن شب اسلام را از بزرگترین مصیبتی که دچار شده بود نجات داد، و زندگانی امام علی علیه السّلام به همین ترتیب، سراسر تقدیم اسلام بوده است.
۴- امام هادی علیه السّلام در زیارت خود به بعضی از صفات برجسته معنوی جدش امام امیر المؤمنین علیه السّلام اشاره فرموده است:
«گواهی میدهم ای امیر مؤمنان! که تو همیشه با هوای نفس مخالفت کرده و همواره به همراه تقوا و پرهیزگاری، بر فروخوردن خشم و غضب توانا بودی، و از بدیهای مردم، چشم میپوشیدی، و هنگامی که مردم از دستور خدا سرپیچی میکردند، تو سخت خشمناک میشدی، و چون راه طاعت میپیمودند تو خوشنود میگشتی و به هر چه عهد و پیمان داشتی عمل میکردی و آن چه را که باید پاس داری، کاملا رعایت کردی و هر چه را به ودیعت نزد تو گذاشتند، محافظت فرمودی. …»