شفقنا افغانستان- در شرایطی که افغانستان با چالشهای چندبعدی امنیتی، اقتصادی و انسانی دستوپنجه نرم میکند، بحران دیگری در سایه و با سرعتی نگرانکننده در حال گسترش است. مصرف دخانیات در میان قشرهای آسیبپذیر، بهویژه نسل جوانی که آینده این سرزمین را بر دوش میکشد.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ سازمان جهانی صحت (WHO) در افغانستان، همزمان با «روز جهانی بدون دخانیات» (۳۱ می/۱۰ جوزا)، با انتشار بیانیهای هشداردهنده، پرده از استراتژیهای فریبنده صنعت تنباکو برداشت؛ صنعتی که با پنهانکردن خطرات مرگبار محصولات خود پشت طعمهای شیرین، بستهبندیهای جذاب و تبلیغات هدفمند دیجیتال، در پی جذب نسل جدیدی از مصرفکنندگان در بازارهای کمنظارتی مانند افغانستان است. ادوین سنیزا، نماینده این سازمان در کابل با تأکید بر اینکه «محافظت از مردم افغانستان در برابر مصرف دخانیات، یک وظیفه مشترک است»، فراخوانی راهبردی برای بسیج همگانی صادر کرد؛ فراخوانی که در بافت پیچیده کنونی افغانستان، نه یک توصیه بهداشتی معمول بلکه ضرورتی حیاتی برای حفظ سرمایه انسانی و جلوگیری از تشدید بار بیماریهای غیرواگیر در کشوری است که نظام سلامت آن هماکنون نیز تحت فشار شدید قرار دارد.
روز جهانی بدون دخانیات؛ از شعار جهانی تا ضرورت بومی در افغانستان
روز جهانی بدون دخانیات، هر سال در ۳۱ می توسط سازمان جهانی صحت نامگذاری میشود تا با افزایش آگاهی عمومی درباره پیامدهای جبرانناپذیر مصرف تنباکو، دولتها و نهادهای مدنی را به اتخاذ سیاستهای بازدارنده و اجرای برنامههای پیشگیرانه تشویق کند. اما در افغانستان این روز معنایی فراتر از یک مناسبت تقویمی دارد.
کشوری که سالهاست در چرخه بیپایان جنگ، فقر و بیثباتی گرفتار شده، اکنون با واقعیتی تلخ روبرو است: دسترسی محدود به خدمات بهداشتی اولیه، پایین بودن سطح آگاهی عمومی درباره خطرات بلندمدت دخانیات و فقدان مکانیسمهای نظارتی کارآمد بر واردات، توزیع و تبلیغات محصولات تنباکو. در چنین فضایی، هشدارهای سازمان جهانی صحت نهتنها بهموقع بلکه حیاتی هستند. این سازمان در صفحه رسمی خود در شبکه اجتماعی ایکس با صراحت نوشت: «صنعت دخانیات خطرات مرگبار را پشت تاکتیکهای فریبنده و طعمهای شیرین پنهان میکند.» عبارتی که اشارهای مستقیم به استراتژیهای بازاریابی شرکتهای تولیدکننده دخانیات است که با هدف جذب مصرفکنندگان جوان، از روشهایی استفاده میکنند که در کشورهای با نظارت ضعیف، با موفقیت بیشتری اجرا میشود.
سخنان نماینده سازمان جهانی صحت؛ سه رکن کلیدی برای نبرد با دخانیات
ادوین سنیزا، نماینده سازمان جهانی صحت در افغانستان، در بیانیهای رسمی و در گفتوگو با رسانهها، بر سه محور استراتژیک تأکید کرد که چارچوب عملیاتی مبارزه با مصرف دخانیات در افغانستان را تشکیل میدهند.
آگاهیبخشی هدفمند و بومیسازیشده: سنیزا خاطرنشان ساخت که بسیاری از شهروندان افغانستان، بهویژه در مناطق روستایی و حاشیهنشین، از عوارض بلندمدت مصرف دخانیات از جمله سرطان ریه، بیماریهای قلبی-عروقی، نارسایی تنفسی مزمن و تأثیرات منفی بر بارداری و رشد کودکان آگاهی کافی ندارند. ازاینرو، آموزش همگانی باید با زبان ساده، بومی و با مشارکت نهادهای مورد اعتماد جامعه از جمله مساجد، مدارس و رهبران محلی، طراحی و اجرا شود.
ایجاد و تقویت فضاهای عاری از دود: نماینده سازمان جهانی صحت از مردم افغانستان خواست تا با گسترش فضاهای عمومی و خصوصی عاری از دود شامل خانهها، وسایل نقلیه عمومی، مراکز درمانی و آموزشی نهتنها از سلامت خود بلکه از سلامت اطرافیان، بهویژه کودکان و زنان باردار محافظت کنند. این اقدام ساده اما مؤثر میتواند در کاهش مصرف غیرمستقیم تنباکو (دود دستدوم) و تغییر هنجارهای اجتماعی مرتبط با مصرف دخانیات نقش بسزایی ایفا کند.
مسئولیت مشترک و مشارکت همگانی: سنیزا با تأکید بر جمله کلیدی «محافظت از مردم افغانستان در برابر مصرف دخانیات، یک وظیفه مشترک است»، یادآور شد که مبارزه با این پدیده، تنها بر دوش دولت یا نهادهای بینالمللی نیست؛ بلکه خانوادهها، رهبران مذهبی، معلمان، رسانهها و هر شهروند آگاه، سهمی حیاتی در این نبرد دارند.
واقعیتهای میدانی؛ مصرف دخانیات در افغانستان تحت حاکمیت فعلی
بر اساس گزارشهای پراکنده، مشاهدات میدانی و دادههای محدود موجود، مصرف دخانیات در افغانستان بهویژه در قالب سیگار، قلیان و محصولات سنتی مانند نسوار و توتون در سالهای اخیر روندی نگرانکننده داشته است. تحلیل این روند نیازمند بررسی چند عامل ساختاری و زمینهای است:
فقر، بیکاری و فشارهای روانی: بسیاری از جوانان بیکار، برای فرار از فشارهای روانی ناشی از ناامیدی اقتصادی و اجتماعی، به مصرف دخانیات بهعنوان یک مکانیسم مقابلهای ناسالم روی میآورند. این پدیده در میان پسران نوجوان و جوانان شهری بیشتر مشاهده میشود.
ضعف نظام نظارتی و قانونگذاری: با فروپاشی ساختارهای نظارتی پیشین و عدم جایگزینی مکانیسمهای کارآمد جدید، کنترل بر واردات، توزیع، قیمتگذاری و تبلیغات محصولات تنباکو عملاً در حداقل ممکن قرار دارد. این خلأ نظارتی، فضای مناسبی برای فعالیت شرکتهای منطقهای و بینالمللی فعال در صنعت دخانیات فراهم کرده است.
تبلیغات پنهان و دیجیتال: شرکتهای تولیدکننده دخانیات، با استفاده از شبکههای اجتماعی، اینفلوئنسرهای محلی و بازاریابی دهانبهدهان، محصولات خود را بدون رعایت هیچگونه محدودیت سنی یا بهداشتی به بازار افغانستان عرضه میکنند. این تبلیغات اغلب با تصاویر جذاب، وعدههای کاذب درباره «کاهش استرس» و «افزایش اعتمادبهنفس» همراه است.
کمبود خدمات ترک اعتیاد و حمایت روانی-اجتماعی: مراکز تخصصی برای کمک به افراد وابسته به نیکوتین، بهویژه در خارج از کابل بسیار اندک یا اصلاً وجود ندارند. این کمبود، چرخه اعتیاد را برای بسیاری از مصرفکنندگان طولانیتر و پیچیدهتر میکند.
در این میان، زنان و دختران که پیشازاین نیز با موانع فرهنگی و اجتماعی در دسترسی به خدمات بهداشتی مواجه بودند اکنون در معرض خطرات مضاعف قرار دارند. مصرف دخانیات در میان زنان، علاوه بر عوارض جسمی میتواند با انگ اجتماعی شدیدتری همراه باشد و مانع از مراجعه به موقع برای درمان یا مشاوره شود.
راهکارهای عملیاتی؛ از سیاستگذاری کلان تا اقدامات خرد جامعهمحور
سازمان جهانی صحت و نهادهای همسو، مجموعهای از اقدامات فوری، میانمدت و بلندمدت را برای مقابله با چالش مصرف دخانیات در افغانستان پیشنهاد میکنند. این راهکارها در پنج سطح قابلدستهبندی هستند:
سطح سیاستگذاری و قانونگذاری: تدوین و اجرای قوانین سختگیرانه برای ممنوعیت کامل تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم دخانیات، الزام درج هشدارهای تصویری و متنی بزرگ روی بستهبندیها، ممنوعیت فروش به افراد زیر ۱۸ سال، و افزایش مالیات بر محصولات تنباکو بهمنظور کاهش تقاضا.
سطح آگاهیبخشی و آموزش: طراحی و اجرای کمپینهای آگاهیبخش با زبان ساده، بومی و متناسب با فرهنگ محلی با مشارکت رهبران مذهبی، فرهنگی و آموزشی برای انتقال پیامهای پیشگیرانه به لایههای مختلف جامعه بهویژه نوجوانان و جوانان.
سطح خدمات سلامت و حمایتی: تأسیس و تجهیز مراکز مشاوره و درمان وابستگی به نیکوتین در مراکز ولایات و والسوالی ها با ارائه خدمات رایگان یا کمهزینه، و آموزش کادر بهداشتی محلی برای شناسایی و مداخله زودهنگام در موارد مصرف.
سطح نظارت و پایش بازار: ایجاد مکانیسمهای نظارتی محلی و جامعهمحور برای کنترل واردات و توزیع محصولات تنباکو، با مشارکت نهادهای مدنی، شوراهای محلی و داوطلبان بهداشتی و گزارشدهی شفاف درباره تخلفات.
سطح پژوهش و تولید داده: انجام مطالعات میدانی منظم و نمایا برای برآورد دقیق میزان مصرف، شناسایی گروههای پرخطر، تحلیل الگوهای مصرف و ارزیابی اثربخشی مداخلات پیشگیرانه بهمنظور هدایت سیاستها بر پایه شواهد.
چرا مبارزه با دخانیات در افغانستان یک اولویت امنیت انسانی است؟
افغانستان در مقطعی حساس و سرنوشتساز از تاریخ خود قرار دارد. کشوری که هماکنون با چالشهای چندلایه امنیتی، اقتصادی، اجتماعی و انسانی دستوپنجه نرم میکند، نمیتواند اجازه دهد بحران خاموش سلامت از جمله گسترش مصرف دخانیات سرمایه انسانی باقیمانده خود را نیز از دست بدهد. هشدار سازمان جهانی صحت اگرچه بهموقع و ضروری است، اما بدون همراهی نهادهای محلی، رهبران جامعه و شهروندان آگاه، بهتنهایی کافی نخواهد بود.
نکته کلیدی و راهبردی اینجاست که مبارزه با دخانیات در افغانستان، نباید صرفاً به عنوان یک مسئله بهداشتی یا پزشکی دیده شود؛ بلکه باید در چارچوبی گستردهتر از «توسعه پایدار انسانی»، «حفظ کرامت شهروندی» و «تقویت امنیت سلامت» تعریف گردد. هر جوانی که از دام اعتیاد به نیکوتین رها بماند نهتنها سلامت فردی خود را حفظ کرده بلکه گامی در جهت تقویت نیروی کار سالم، کاهش هزینههای درمانی خانواده، افزایش بهرهوری اجتماعی و کاهش بار سیستم سلامت برداشته است.
در نهایت موفقیت در این مسیر مستلزم عزمی جمعی، برنامهریزی واقعبینانه مبتنی بر شواهد و تعهدی پایدار است؛ تعهدی که از امروز آغاز میشود با آگاهیبخشی به یک نوجوان در روستایی دورافتاده با تصمیم یک پدر برای ایجاد خانهای عاری از دود با صدای بلند یک رسانه برای افشای تاکتیکهای فریبنده صنعت مرگ و با اقدام یک رهبر محلی برای تغییر هنجارهای اجتماعی. آینده سالم افغانستان از همین انتخابهای کوچک اما سرنوشتساز متولد میشود؛ انتخابهایی که امروز، فردا را میسازند.
این در حالیست که گسترش مصرف دخانیات در افغانستان، در غیاب نظام نظارتی کارآمد و با وجود فشارهای اقتصادی-اجتماعی، میتواند به یک بحران سلامت عمومی با پیامدهای بلندمدت تبدیل شود؛ ازاینرو، مداخلات پیشگیرانه مبتنی بر آگاهیبخشی بومی، مشارکت جامعه و سیاستگذاری هوشمند، نه یک گزینه بلکه ضرورتی استراتژیک برای حفظ سرمایه انسانی و پایداری توسعه در افغانستان است.