شفقنا- حجت الاسلام امیر علی حسنلو استاد حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه در یادداشتی اینگونه آورده است: «امام محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب ـ علیه السّلام ـ امام پنجم شیعیان جهان است نامش محمد لقبش باقر و کنیهاش ابوجعفر است نوه دختری امام حسن مجتبی ـ علیه السّلام ـ و نوه پسری امام حسین ـ علیه السّلام ـ . پدرش امام سجاد و مادرش فاطمه (ام عبدالله) دختر امام مجتبی ـ علیه السّلام ـ است و نخستین کسی است که هم از نظر پدر و هم از نظر مادر علوی و فاطمی است . امام محمد باقر در سال ۵۷ هجری قمری در شهر مدینه به دنیا آمد در واقعه جانسوز کربلا ۴ ساله بود و در سال ۱۱۴ هجری قمری در همان مدینه به شهادت رسید و در قبرستان بقیع در کنار پدرش (امام سجاد ـ علیه السّلام ـ ) و جدش (امام حسن مجتبی ـ علیه السّلام ـ ) به خاک سپرده شد.
امام باقر به لحاظ ویژگیهای اخلاقی و برتریهای علمی در زمان خود شهرت فراوانی یافت. حضرت مورد عنایت خاص پیامبر و امامان قبل از خود بود. جابر بن عبدالله انصاری سلام خاص رسول گرامی اسلام را به امام باقر ـ علیه السّلام ـ رساند. حضرت در زهد و علم و عظمت و فضیلت سرآمد بنی هاشم بود و مقام علمی و اخلاقی او مورد تصدیق دوست و دشمن بود بسیاری از بزرگان صحابه و تابعین از محضر آن حضرت مستفیض شده و کتب دانشمندان و مورخان اهل سنت نیز پر از سخنان پرمغز آن پیشوای بزرگ است. اکنون به برخی از خصوصیات رفتاری و سفارشات وتوصیه های حضرت در خانواده و روش و سیره حضرت در تربیت فرزندان یا نوع رابطه با آنها برای داشتن خانواده سالم بر اساس معیارهای دینی میپردازیم.
قطعا در اسلام و فرامین قرآن معیارها واصولی برای داشتن خانواده و جامعه سالم وجود دارد که مورد غفلت است ؛ اگر به درستی به توصیه های قرآن واهل بیت توجه شود جامعه هرگز دچار بزهکاری و انحرافات اخلاقی نخواهد شد ؛ از اینروی باید این اصول ومعیارها در مناسبتها استخراج وبرای مردم و مسئولان فرهنگی بعنوان برنامه عملیاتی ارائه شود تا جامعه گرفتار ساختار نادرست نشده و پیامدهای ناشایست و بزهکاری ها از آن زدوده شود ، سراسر آیات قرآن کریم برای اصلاح زندگی وتامین هدایت و سعادت انسان نازل شده است که متاسفانه فرهنگ غلط رایج این شده که در مجالس ترحیم مورد توجه قرار گرفته وبر سر مزار اموات تلاوت می شود در حالیکه قرآن کتاب زندگی و برنامه اصلاح زندگی خانوادگی و جامعه می باشد ؛ همه ائمه (ع) براین موضوع تاکید داشته اند؛ امام باقر (ع) در تمام حیات و دوران امامت خود کوشید این فرهنگ را جاری ساخته وآموزه های قرآن را به مردم یکی از اصول ومعیارهای درست زندگی معرفی بفرماید در این فرصت به برخی از این رهنمودها اشاره می شود
۱.- تشکیل خانواده
در نگاه ائمه (ع) وامام باقر (ع) جهت داشتن زندگی سالم وخانواده سالم بایسته است که بسترهای لازم قبل از تشکیل زندگی مورد توجه قرار گرفته وبنیانهایی بر محور دین نهاده شود تا خانواده سالم تشکیل شده وفرزندان سالم بوجود آمده و جامعه را باید اینگونه اصلاح نمود لذا امام باقر(ع) در برخی روایات علاوه بر توجه به ایجاد زمینههای مناسب قبل از ازدواج و قبل از تولد فرزند به مسائل تربیتی از روزهای آغازین تولد اشاره کرده و نکات مهمی را سفارش کردهاند مانند گفتن اذان و اقامه در گوش راست و چپ کودک، عقیقه کردن و انتخاب نام نیکو، تأثیر شیر مادر در تربیت که در این موارد نقش مادر مهمتر است. اما از دوران نوجوانی نقش پدر مهمتر میشود به ویژه در مورد پسران.
۲ -محبت به کودکان
نیاز کودکان به محبت از ضروریترین نیازهای عاطفی است که میتوان با بوسیدن، در آغوش گرفتن، گفتن جملات زیبا و محبتآمیز، خریدن هدیه و اسباب بازی، همبازی شدن با آنها و… به این نیازها پاسخ گفت. این مسائل را امام باقر ـ علیه السّلام ـ در مورد فرزند کوچک خود امام صادق ـ علیه السّلام ـ عملاً انجام دادهاند. محمد بن مسلم نقل میکند که در خدمت امام باقر ـ علیه السّلام ـ بودم. در این هنگام فرزند (خردسالش) جعفر ـ علیه السّلام ـ وارد شد… و در دستش عصایی بود که با آن بازی میکرد. امام باقر ـ علیه السّلام ـ او را به گرمی در آغوش گرفت و به سینه خود فشرد و خطاب به او فرمود: پدر و مادرم فدایت… در این هنگام جعفر ـ علیه السّلام ـ خندید.
۳- ستایش از فرزند صالح
تشویق و ستایش از کارهای نیک فرزندان موجب احساس موفقیت و باعث ایجاد انگیزه قوی در تکرار آنهاست به ویژه اگر در موقعیت مناسبی صورت گیرد. طاهر یکی از اصحاب امام باقر ـ علیه السّلام ـ نقل میکند که در محضر امام نشسته بودم که فرزندش جعفر ـ علیه السّلام ـ وارد شد. امام باقر فرمود: او بهترین مخلوقات خداوند است. حضرت نزد اصحاب خود فرزندش را با جملاتی بسیار نیکو مورد محبت و تشویق قرار داد.
۴- نصیحت فرزند
والدین با این صحبتها و نصیحتها علاوه بر اینکه رهنمودهای مهم و تجربههای باارزش خود را ره توشه فرزندان خویش میکنند زمینه ایجاد روابط صمیمی را نیز فراهم میآورند و به فرزندان نزدیک میشوند. و ضمن آگاهی از مشکلات آنها در حل آن نیز به فرزندان یاری میرسانند. این نکته مهم است که پدر و مادر باید رابطه دوستانه و صمیمی با فرزندان داشته باشند ولی دوست نباشند. همانطور که دوست رابطه صمیمی دارد ولی پدر و مادر نیست. جایگاه دوست با جایگاه پدر و مادر یکی نیست و همچنین دوست مهمتر از پدر و مادر نیست بنابراین پدر و مادر باید با هوشیاری کامل ضمن حفظ ابهت و شخصیت خود در نزدیک شدن به فرزندان و ایجاد رابطه صمیمی با آنها بکوشند و ضمناً فرزندان ضمن رعایت ادب و احترام والدین، با آنها صمیمی باشند. در بسیاری روایات هست که امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرزندانشان را به صورت فردی یا جمعی خطاب کرده و نصایحی مشفقانه میفرمودند مثلاً میفرمود: «فرزندم از کسالت و اندوه بپرهیز که این دو کلید هر شری است…». سفیان ثوری از امام صادق ـ علیه السّلام ـ خواست تا او را نصیحت فرماید امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ای سفیان! پدر مرا به سه چیز سفارش و از سه چیز برحذر میداشت. از جمله سفارشات این بود که فرزندم هر که با رفیق بد همراه شود سالم نمیماند و هر که در محلهای اتهام برود مورد اتهام قرار میگیرد و هر که بر زبان خود کنترل نداشته باشد پشیمان میشود.
۵- ایجاد آرامش در خانواده
بیتردید روابط خوب والدین با هم و نوع رفتار آنها با فرزندان در ایجاد فضای مناسب و آرام بعنوان زمینه خوشبختی و پیشرفت و رسیدن به آرزوها بسیار مهم است و برعکس نزاع های خانوادگی و اختلاف والدین و نبودن صمیمیت و آرامش علاوه بر ایجاد فضای اضطراب و یأس موجب عدم اعتماد به نفس در فرزندان، دوری از خانواده، افتادن در دامهای اجتماعی و به مخاطره انداختن تربیت فرزندان میشود .پیامدهای مثبت روابط خوب و پیامدهای منفی روابط سرد بر همه اعضاء خانواده تأثیر دارد. امام باقر ـ علیه السّلام ـ سفارش میکند که در خانواده هم احسان و نیکی و خوشرفتاری لازم است و هم اینکه این خوشرفتاری را به بهترین وجه ممکن ابراز کردن. لذا میفرمایند: «من حسن برّه باهله زید فی عمره» یعنی هر کس با روشی نیکو و پسندیده به همسر و فرزندان خود نیکی کند عمرش طولانی میشود.
۶- عمل کردن به گفتههای خود
در خانواده آنچه بیش از گفتار و نصیحت تأثیر دارد عمل است. اساسیترین عامل تربیت در سیره معصومین و مهمترین راز موفقیت آنها در خانواده عمل آنها بود. آن بزرگواران با پایبندی به گفتار و نصایح خود بهترین الگوی رفتاری برای فرزندان و خانواده و اصحاب خویش بودند. مثلاً اگر پدر خانواده در حضور فرزندان و همسر خود صدقه دهد یا در انجام واجبات دینی کوشا باشد یا نماز اول وقت بجا آورد تأثیر آن و الگو شدن این رفتار سریعتر از آن است که فقط آنها را به این امور سفارش کند. فرزند بزرگوار امام باقر ـ علیه السّلام ـ نقل میکند که «روزی بر پدرم وارد شدم و مشاهده کردم که هشت هزار دینار طلا صدقه داده به تهیدستان مدینه و اهل خانهای را که تعداد آنها به یازده نفر میرسید آزاد کرده است.» در روایتی دیگر نیز امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل کرده است «من پیوسته رختخواب پدرم را پهن میکردم و منتظر میماندم تا ایشان به رختخواب بروند و بخوابند و سپس بر میخواستم و به رختخواب خود میرفتم. شبی آن حضرت تأخیر کرد و من در طلب او به مسجد رفتم در حالی که مردم خواب بودند او را در حال سجده دیدم و غیر او کسی در مسجد نبود. من صدای او را میشنیدم که میفرمود…»