اگرچه ممکن است اصطلاح «عذر بدتر از گناه» در طول تاریخ زندگی بشر وجود داشته و موضوعی نباشد که ادیان برای اولین بار آنرا مطرح کرده باشند، با این وجود؛ اما مواردی را در قرآن کریم و نیز در روایات میتوان یافت که به نوعی ناظر به همین موضوع است که به عنوان نمونه به برخی از آنها اشاره میکنیم:
- خداوند خطاب به کافران میفرماید:
«لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إیمانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمین»؛[1]
بهانه نیاورید! شما پس از ایمان آوردن کافر شدید! حتی اگر تعدادی از شما را ببخشیم، گروهی دیگر را به خاطر جرمی که انجام دادهاند عذاب خواهیم کرد!
در تفاسیر گفته شده که این آیه در ارتباط با توطئه منافقان بعد از جنگ تبوک برای ترور پیامبر(ص) بود که تصمیم به فراری دادن شتر ایشان در جای خطرناکی بالای یک گردنه و به دنبال آن سقوط شتر و آسیب جانی به حضرتشان را داشتند؛ اما پس از ناکام ماندن این توطئه، اظهار داشتند که ما فقط قصد بازی و شوخی داشتیم![2]
بدیهی است، شوخی و مزاحی که با درصد بالایی ممکن است به مرگ و یا آسیب شدید طرف مقابل منجر شود، نمیتواند بهانه و عذر مناسبی برای انجام چنین رفتاری خطرناک باشد!
- «قالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ، أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ، قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ»؛[3] ابراهیم(ع) به آنان گفت: آیا هنگامى که آن بتها را میخوانید،صداى شما را میشنوند؟! یا سود و زیانى به شما میرسانند؟! آنان در پاسخ گفتند: بلکه(دلیل بتپرستی ما آن است که) رفتار نیاکان خود را اینگونه یافتیم!
این آیه ناظر به آن است که پیروی از گذشتگان را نمیتوان عذر و بهانه مناسبی برای بتپرستی دانست و شاید این رفتار کورکورانه، بدتر از خود بتپرستی باشد!
- آیهای نیز به پذیرفته نبودن عذرخواهی افرادی میپردازد که با بهانههایی واهی از شرکت در نبرد تبوک خودداری کردند: «یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِکُمْ»؛[4]
(بعد اتمام نبرد) هنگامی که به سوى آنها بازگردید، )برای همراهی نکردن با سپاه اسلام) عذر و بهانه میآورند! بگو: بهانه نیاورید که هرگز نخواهیم پذیرفت! خداوند ما را از حقیقت احوال شما آگاه کرد!
- از امام حسین(ع) نقل شده است: «ربّ ذنب أحسن من الاعتذار منه»؛[5] چه بسا گناهى که از عذرخواهی آن نیکوتر است!
مفهوم سخن امام(ع) این است که چنین عذرخواهیهایی، بدتر از گناهان انجام شده است.
گفتنی است مطالب ارائه شده، بدان معنا نیست که انسان نباید در برابر اشتباهاتی که در اجتماع نسبت به دیگران مرتکب می شود عذر خواهی کند؛ بلکه تنها ناظر به این واقعیت است که نباید به دنبال ارائه دلایل و بهانههایی واهی بود که توجیهگر گناهان و ستمهای انجام شده توسط ما باشد که چنین رفتاری را میتوان بدتر از گناه دانست؛ بلکه در مقابل، باید بدون هیچ بهانه و توجیهی، به اشتباهات خود اعتراف کنیم و تا میتوانیم به دنبال جبران آنها باشیم.
[1]. توبه، 66.
[2]. ر. ک: طباطبائى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 9، ص 323- 333، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ پنجم، 1417ق؛ مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج 8، ص 22- 28، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.
[3]. شعراء، 72- 74.
[4]. توبه، 94.
[5]. حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ص 84، قم، مدرسة الإمام المهدی(عج)، چاپ اول، 1408ق.