شفقنا- حجت الاسلام والمسلمین هادی سروش در یادداشتی اینگونه آورده است: در تمام برههها که امامت در انزوا قرار میگیرد، «دوران ظلم» است که وظیفه؛ صبر و امید است و صد البته که افضل دوران است.
دورانِ حضورِ ائمه مانندِ دورانِ غیبت امام، دورانِ پر مرارتِ شیعه بوده
تمام دوران غیبت، دوران پر مرارتی است و در این دوران سخت همواره باید در تلاش بر زنده نگه داشتن امید در دل خود و دلهای دیگران کوشا باشیم.️ نه تنها این عصر که در آن هستیم دوران غیبتِ امام و ظلمِ ظالم است، بلکه در تمام برههها که امامت در انزوا قرار میگیرد، «دوران ظلم» است که وظیفه؛ صبر و امید است و صد البته که افضل دوران است.
به این حقیقت، اولین بار حضرت صادق(ع) تصریح فرمود، آنجا که عمارساباطی که پرسید چگونه «زمان ما» از زمانی که در آینده خواهد آمد که دولت حق اقامه میشود، والاتر و افضل است؟ امام(ع) فرمود: چون شمادر ورود به دین متقدم هستید و ایمان و دینداری شما در “دوران ظلم” قرار گرفته و در عین حمایت از امام تان، زندگی پرمشقتی را پرسر میگذارید، گوارای تان باد آن اجرمضاعفی که از خدا میگیرید؛ «سَبَقْتُمُوهُمْ إِلَی اَلدُّخُولِ فِی دِینِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی اَلصَّلاَهِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ إِلَی کُلِّ خَیْرٍ وَ فِقْهٍ وَ إِلَی عِبَادَهِ اَللَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ سِرّاً مِنْ عَدُوِّکُمْ مَعَ إِمَامِکُمُ اَلْمُسْتَتِرِ مُطِیعِینَ لَهُ صَابِرِینَ مَعَهُ مُنْتَظِرِینَ لِدَوْلَهِ اَلْحَقِّ خَائِفِینَ عَلَی إِمَامِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ مِنَ اَلْمُلُوکِ اَلظَّلَمَهِ تَنْتَظِرُونَ إِلَی حَقِّ إِمَامِکُمْ وَ حُقُوقِکُمْ فِی أَیْدِی اَلظَّلَمَهِ قَدْ مَنَعُوکُمْ ذَلِکَ وَ اِضْطَرُّوکُمْ إِلَی حَرْثِ اَلدُّنْیَا وَ طَلَبِ اَلْمَعَاشِ مَعَ اَلصَّبْرِ عَلَی دِینِکُمْ وَ عِبَادَتِکُمْ وَ طَاعَهِ إِمَامِکُمْ وَ اَلْخَوْفِ مَعَ عَدُوِّکُمْ فَبِذَلِکَ ضَاعَفَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَکُمُ اَلْأَعْمَالَ فَهَنِیئاً».(کافی، ج۱ص۳۳۳ و کمال الدین ج۲ص۶۴۵) در بیانی دیگر امام صادق(ع) فرمود: «شما امروز از اصحاب امام قائم (عج) با فضیلتتر هستید چراکه صبح و شام شما همواره با خوف بر سلامتی امام تان از ناحیه دستگاه ظلم هستید»؛ «انتم افضل من اصحاب القائم و ذلک انکم تمسون و تصبحون خائفین علی امامکم و علی انفسکم من ائمه الجور …» (الاختصاص/۲۱)
مرارتهای شیعیانِ آزادی خواه در دوران غیبت امام
دوران غیبت امام (عج) دوران سختی برای یک شیعه آزادی خواه است. جناب کلینی در روضه کافی از زبان نورانی امام صادق (ع) حدیثی نقل میکند که در آن اشاره به دو رکن «معرفت و مجاهده» شده و این رکن از یک سوی وظیفه شیعه است و از سوی دیگر باعث افضلیت شیعیان زمان غیبت گشته است، بیان امام صادق(ع) چنین است؛ “شیعیان ما؛ به خدا قسم! پیوسته از روزی که خدای پیامبرش را قـبـض روح کرد تاکنون ما را یاری کرده و در راه ما جنگ کرده و به آتش سوخــته و دچــار عــذاب شدند و شکنجـه شـده و در شهرها آواره گشتهاند خدای متعال آنان را از جانب ما پاداش نیکو دهد. ؛ «شیعَتُنا وَ اللهِ لَمْ یَزالوا مُنْذُ قَبَضَ اللهُ عَزَّ ذِکْرُه رَسُولَهُ یَنْصُرونا وَ یُقاتِلُونَ دُونَـنا وَ یُـحْرَقُـونَ و یُعَـذَّبُـونَ وَ یُشَـرَّ دوُنَ فی الْبُلْـدان جَزاهُـمُ اللهُ عَنـّـا خَـیْـراً». (روضه کافی / ۲۶۸)
شاخصهها برای️ عبورِ سالم از دوران سخت
مهم عبور سالم و ظفرمندانه از دوران غیبت و با تعبیری دوران سخت است، و راه کار آن در این دوران در گِرو «دینداریِ رحیمانه و عاقلانه و مجاهدانه» است. امام مهدی (عج) چنین نوشتند؛ «اگر شیعیان ما که خداوند توفیق طاعتشان دهد، در راه ایفای پیمانی که بر دوش دارند، همدل می شدند، میمنت ملاقات ما از ایشان به تأخیر نمی افتاد، و سعادت دیدار ما زودتر نصیب آنان می گشت، دیداری بر مبنای شناختی راستین و صداقتی از آنان نسبت به ما؛ علّت مخفی شدن ما از آنان چیزی نیست جز آن چه از کردار آنان به ما می رسد و ما توقع انجام این کارها را از آنان نداریم» – «وَ لَوْ أَنَّ أَشْیَاعَنَا وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَی اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِی الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَیْهِمْ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْیُمْنُ بِلِقَائِنَا وَ لَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعَادَهُ بِمُشَاهَدَتِنَا عَلَی حَقِّ الْمَعْرِفَهِ وَ صِدْقِهَا مِنْهُمْ بِنَا فَمَا یَحْبِسُنَا عَنْهُمْ إِلَّا مَا یَتَّصِلُ بِنَا مِمَّا نَکْرَهُهُ وَ لَا نُؤْثِرُهُ مِنْهُمْ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعان وَ هو حَسْبُنَا وَ نِعْم الْوَکِیل». (احتجاج، ج۲ص۴۹۸)
دینداریِ رحیمانه یِ عاقلانه یِ مجاهدانه
پس شاخصه ها برای عبور از دوران سخت؛ برخوردهای پر محبت، تصمیم و عزم توام با معرفت و عقلانیت، و نیز اخلاق است که از آن تعبیر کردیم به «دینداریِ رحیمانه یِ عاقلانه یِ مجاهدانه» در این خصوص ، توضیح کوتاهی تقدیم می شود.
اهمیتِ عنصر عقلانیت در گذر از دوران سخت
کیست که اذعان و اعتراف نکند ؛ برای گذر از دورانِ سخت و سختی ها ؛ نیاز به قدرت عقل و روش های عقلانی و شخصیت هایِ عاقل است! در این زاویه افتخار شیعه این است که امامان و رهبرانش در کمالِ عقلانیت ؛ جامعه را در طول قرن ها از میان سخت ترین شدائد و ظلم ها عبور دادند و آرزوی پیروزی بر شیعه و ذلت شیعه را بر کام دشمن نهادند.
در رابطه با عقل و عقلانیت به حدیث ذیل توجه وافر نمایید؛ جمعی در محضر پیامبر اکرم(ص) مدح و ستایش از مسلمانی کردند رسول اکرم فرمودند: عقل او چگونه است؟ عرض کردند: ما از تلاش و کوشش او در عبادت و انواع کارهای خیر او سخن می گوییم شما از عقلش سؤال می کنید؟ حضرت فرمود: مصیبتی که از ناحیه حماقت احمق حاصل می شود بدتر است از فجور فاجران و گناه بدکاران، خداوند فردای قیامت بندگان را به مقدار عقل و خردشان بالا می برد و بر این اساس به قرب خداوند نائل می گردند. (مجمع البیان ؛ ج ۱۰ص۳۲۴)
آراستگی به اخلاق اهلبیت
امام مهدی موعود (ع) در توقیع دیگر که به جناب شیخ مفید نوشتند، مرقوم نمود : «پس هر یک از شما باید کاری کند که وی را به محبت و دوستی ما نزدیک سازد، و از آنچه خوشایند ما نیست و باعث کدورت خاطر ما میشود، اجتناب ورزند. « فَلْیَعْمَلْ کُلُّ امْرِء مِنْکُمْ بِما یُقَرَّبُ بِهِ مِنْ مَحَبَّتِنا، وَلْیَتَجَنَّبْ ما یُدْنیهِ مِنْ کَراهِیَّتِنا وسَخَطِنا». (الاحتجاج، ج۲ص۴۹۵)
عبورِ کنندگان از دوران سخت و رسیدنِ به مقام برادری پیامبر
آنان که اراده خود را در گِرو «دینداریِ منتظرانه و نیز مجاهدانه» قرار دهند که از آن به گِرو «انتظار فرج» تعبیر می شود ، شرط گذر سلامت از دوران سخت را دارند. از دیدگاه عرفانی ؛ این عده چون از زمین و زمان برون رفتهاند متصل به حضور پیامبر(ص) هستند و چنان ارزشی در محضر خاتم انبیاء مییابند که؛ پیامبر (ص) آنان را به مدالهای بزرگی چون؛ «با کرامتترین امت اسلام، رفقاء خود و برادران خویش» مفتخر میفرماید؛ اولا؛ فرمود : اکرم امتی علی …(کمال الدین/۲۷۱)، ثانیا؛ فرمود : ذلک من رفقائی …(کمال الدین/۲۷۱) وثالثا؛ فرمود : اولئک اخوانی …(کمال الدین/۳۲۵) عبادت در دوران پر مرارت دستگاه ظلم، افضل از عبادت مومنان در عصر ظهور محسوب میشود.
راوی از امام صادق(ع) میپرسد: کدامیک از این دو بهتر است؛ عـبـادت پـنـهـانـی بـا امـام پـنـهـان در زمـان دولت بـاطل یا عبادت در زمان ظهور و دولت حق با امام آشکار؟ امام صادق(ع) در پاسخ میفرمایند: «بـدانید هر کس از شما که در این زمان نماز واجبش را در وقتش به جماعت گزارد و از دشمنش پـنـهـان کـنـد و آن را تـمـام و کـامـل به جا آورد، خدا برای او ثواب پنجاه نماز واجب به جماعت گـذارده بـنـویـسـد… و آنکه از شما کار نیکی انجام دهد، خدای عزوجل برای او به جای آن، بیست حسنه نویسد و حسنات مؤمـن از شـمـا را خـدای عـزوجـل چـنـد بـرابـر کـنـد … به خدا، ای عمار؛ هر کدام از شماشیعیان بـر ایـن حالیکه اکنون دارید (عبادت توام با خوف و تقیه) بمیرد از بسیاری از شهداء بدر و اُحد بهتر و برتر است، پس مژده باد شمارا. ؛ اعـْلَمُوا أَنَّ مَنْ صَلَّی مِنْکُمُ الْیَوْمَ صَلَاهً فَرِیضَهً فِی جَمَاعَهٍ مُسْتَتِرٍ بِهَا مِنْ عَدُوِّهِ فـِی وَقـْتـِهـَا فـَأَتَمَّهَا کَتَبَ اللهُ لَهُ خَمْسِینَ صَلَاهً فَرِیضَهً فِی جَمَاعَهٍ… ٍ. وَ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ حَسَنَهً کَتَبَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِهَا عِشْرِینَ حَسَنَهً… أَمَا وَ اللهِ یَا عَمَّارُ لَا یـَمـُوتُ مِنْکُمْ مَیِّتٌ عَلَی الْحَالِ الَّتِی أَنْتُمْ عَلَیْهَا إِلَّا کَانَ أَفْضَلَ عِنْدَ اللهِ مِنْ کَثِیرٍ مِنْ شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ فَأَبْشِرُوا» (اصول کافی، ج۱ص۳۳۳ و کمال الدین ج۲ص۶۴۵) خداوند متعال حال که بر ما منت گذارده و ما را از امت پیامبر (ص) در آخرالزمان قرار داده، منت دیگر گذارد و ما از منتظرانِ دیندار و مجاهد و امیدآفرین قرار دهد که دینداری و مجاهدت سرچشمه امید است.