شفقنا- آیت الله قاضی زاده جواز یا عدم جواز مسموم کردن آب دشمن را مورد بررسی قرار داد و دیدگاه فقها در این زمینه را ارائه داد و در پایان نیز جواز حمله به پایگاه های کشور متخاصم در کشور ثالث را بررسی کرد.
به گزارش خبرنگار شفقنا، آیت الله کاظم قاضی زاده در نشست «بررسی فقهی حکم حمله به کشورهای مسلمان میزبان پایگاه های دشمن» که در پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برگزار شد، اظهار داشت: این موضوع در تراث فقهی و منابع ما معوّل نیست لذا از دو چیز می توانیم برای این بحث فقهی استفاده کنیم؛ یکی، عموماتی است که در نحوه مواجهه با دشمن و آداب جنگ وجود دارد و چه بسا این عمومات را بتوان تطبیق داد. دوم، استفاده از برخی موارد مشابه؛ که شاید بتوان گفت دو یا سه امر در تراث روایی و فقهی ما مطرح شده و این می تواند به ما کمک کند؛ یکی از این امور، استفاده از «سَم» در آب آشامیدنی دشمن است، دیگری جواز قتل «تُرث» است و مورد سوم، کشتن غیر مقاتلین در جنگ است.
وی به آیات قرآن کریم در این خصوص اشاره کرد و گفت: خداوند در آیه 60 سوره انفال می فرماید: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ …..»؛ گویا از این تعبیر «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» برمی آید که ما از هر امکانی برای پیروزی بر دشمن می توان بهره گرفت.
وی به آیات دیگری از قرآن کریم اشاره کرد که محدودیت های جنگ را بیان می کند و افزود: یکی از این آیات در سوره بقره است که می فرماید: « وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا» یعنی با کسانی که با شما می جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید و قتال شما هم باید متناسب باشد. همچنین خداوند در آیه 194 سوره بقره می فرماید: « فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ» که این مبین نوعی برابری مقابله با کسانی است که با مسلمانان می جنگند.
وی به روایاتی در این زمینه نیز اشاره کرد و ادامه داد: در کتاب کافی جلد پنجم هم بابی است تحت عنوان باب وصیّة رسول الله (ص) و امیرالمومنین (ع) فی السرایا که از آنها استفاده می شود، یکی از آداب جنگ این است که نباید آن را توسعه داد و باید در محدودیت مقابله تلاش کرد. یک روایت از ابوحمزه ثمالی است که می گوید نه از فریب استفاده کنید، نه مثله کنید و نه پیرمردی را بکشید و نه زن و بچه ای را و حتی درخت را جز در مواقع اضطرار نبرید.
استاد حوزه علمیه قم به روایت دیگری در این زمینه اشاره کرد و افزود: این روایت معتبره سکونی است که در کتاب کافی سند آن حدود 500 بار تکرار شده است و خیلی افراد از این روایت برای منع کاربرد سلاح های شیمیایی و هسته ای از آن استفاده کردند و براین اعتقاد هستند که این روایت استفاده از این سلاح ها ولو تنها راه پیروزی سپاه اسلام باشد را ممنوع می شمارد.
وی با استناد به روایات دیگری گفت: در روایات دیگر است که امیرالمومنین (ع) هیچگاه شبیخون نمی زدند و در روز هم تا ظهر صبر می کردند و بعد جنگ را آغاز می کردند که تعداد کشته ها کمتر شود چون در آن زمان، هنگام غروب دست از جنگ می کشیدند.
وی به اصول جنگ مستخرج از فقه اشاره کرد و گفت: اصل اول این است که باید میان نظامیان و غیر نظامیان در جنگ تفکیک قائل شد. دوم حرام بودن کشتن غیرنظامیان مگر در مواقع ضرورت، سوم تناسب بین سلاح و هدف؛ نباید با هر سلاح و مقابله ای به هدف رسید. چهارم اینکه اصل و حدّ ضرورت باید در جنگ رعایت شود و تخریب بیش از حدّ صورت نگیرد. پنجم اینکه در جنگ های ترکیبی باید به مصالح بالادستی در نوع مقابله توجه کرد.
وی به القای سمّ در آب دشمن اشاره کرد و گفت: همانگونه که گفته شد در این باره هم روایت مطلق وجود دارد و هم از گذشته مورد توجه فقها بوده است؛ گویا برخی برای القای سمّ خصوصیتی قائل بودند و برخی هم آن را به کشتارهای جمعی توسعه دادند. اجمالا شاید بتوان گفت سه دیدگاه مختلف در این زمینه وجود دارد خصوصا قدمای فقهای ما القای سمّ را به طور کلی ولو اینکه مسلمانان شکست هم بخورند، ممنوع می کردند. مثلا شیخ طوسی در کتاب «الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد» به این ممنوعیت اشاره دارد. قطب الدین کیدری در اصباح الشیعه و نیز ابن ادریس در السرایر به این ممنوعیت اشاره می کند اما می گوید در صورتی که با این کاراحتمال پیروزی دهد، جایز است.
وی به فقهایی که قائل به حرمت القای سم نیستند اشاره و خاطرنشان کرد: از قرون میانه این نظر بوده است، در تحریرالاحکام هم مجوز القای سم داده شده است و در «ریاض» هم مجوز مطلق درباره القای سمّ است. آیت الله روحانی هم در کتاب «فقه الصادق» همین نظر دارند.
قاضی زاده تصریح کرد: از این دیدگاه ها، منع مطلق، جواز مطلق و ضرورت فتح برمی آید یعنی در صورتی استفاده از سم مجاز است که پیروزی در گرو این عمل است و در غیر این صورت حرام است. مرحوم صاحب جواهر هم می گوید القای سم حرام است مگر آنکه فتح و پیروزی متوقف بر آن باشد. مرحوم آیت الله خویی در منهاج الصالحین می گوید در صورتی که پیروزی در جنگ متوقف بر القای سم باشد، جایز است اما در بلاد مشرکین نمی توان از سمّ استفاده کرد.
وی گفت: اگر فتح بدون تمسک به سم باشد، اشکال دارد. آنها که منع کردند و گفتند که نباید توسعه داد به حرمت قتل نفس محترمه تمسک کردند و گفتند وقتی جنگ در خلیج فارس را توسعه می دهید شهروندان عادی هستند که در جنگ مشارکت ندارند و غیرنظامیان کشته می شوند. به قاعده لاضرر تمسک کردند که ضرر و زیان در اسلام ممنوع است اما در حمله به کشور ثالث، خسارت به مردم مسلمان وارد می کند، گسترش جنگ، منطقه را به آشوب می کشد. منع قتل غیر محاربان را از احادیث استفاده کردند. حمله به کشورهای میزبان را خروج از «من اعتدی» می دانند چون هدف، آمریکاست نه کشورهای میزبان.
وی گفت: قاعده «من اعان الظالم» شامل کشورهایی است که سرزمین خود را در اختیار آمریکا گذاشته و آنها پایگاه نظامی احداث کردند لذا زیرساخت های آنها مشروع می شود. و حمله به اینها نوعی حفظ امنیت ملی است و حمله نکردن به اینها سبب شکست ما می شود اما باید بین زیرساخت های نظامی و هتل ها تفاوت قائل شد.
وی گفت: آمریکا در چندین کشور منطقه پایگاه نظامی دارد و از آنجا علیه ما فرماندهی می کنند لذا هدف قرار دادن آنها مشروع است. پایگاه های نظامی دشمن مقاتله نظامی دو کشور است خصوصا پیروزی ما متوقف بر حمله به این پایگاه ها باشد که کسی در این زمینه سخنی در زدن این اهداف ندارد. جایی که محل بحث است و ابهام دارد، هتل هاست. شاید هتل ها را بتوان به سه قسمت تقسیم کرد؛ هتل هایی که در بست نظامیان است و هتل هایی که فرماندهان آمریکایی آنجا هستند و برای حمله به ما در آن تصمیم گیری می کنند، زدن آنها مورد اجماع است. اما اگر هتل گردشگری باشد و برای این می خواهند حمله کنند که تضییقی برای آن کشور ایجاد کنند تا آمریکا را بازبدارد، اینجا محل تامل است. اگر کسی بخواهد این را مجاز بداند باید گفت که یک جنگ ترکیبی را در نظر گرفته است. و اگر این حمله موثر است، باید حکم به جواز داد والا باید با توجه به اصل مقابله به مثل و محدودکردن جنگ آن را در نظر گرفت.
استاد حوزه علمیه قم درباره هدف قراردادن زیرساخت ها گفت: بنادر و فرودگاه ها اگر استفاده نظامی می شود، حمله به آنها اشکالی ندارد. در مورد تنگه هرمز هم اگر تنها راه پیروزی ما تضعیف اقتصاد آمریکا از طریق بستن این تنگه باشد، به لحاظ دیدگاه فقهای ما مجاز است.
وی درباره دیدگاه فقها درباره فروش سلاح گفت: ما می توانیم به دشمنی که با ما می جنگد مستقیما سلاح بفروشیم و آنها را از جهت اقتصادی ضعیف کرده و اقتصاد خود را قوی کنیم. لذا آنچه در جنگ های ترکیبی مهم است، مجموعه ای از برآیند مقابله ما با دشمنان و پیروزی ما در این تقابل می باشد.
دیدگاه ناقدین
حجت الاسلام والمسلمین سیف الله صرامی به عنوان ناقد اول گفت: در این مباحث باید ابتدا موضوع شناسی دقیق شود یعنی بحث شود الان وضعیت جنگ چگونه است و در جنگ 12 روزه و نیز جنگ اخیر چه اتفاقاتی افتاده است. چون بحث فقهی بدون موضوع شناسی بحث انتزاعی و مدرسه ای صرف می شود.
وی گفت: مباحثی چون هتل ها و حضور نظامیان در انجا و مواردی از این دست که در دقایق پایانی مورد اشاره قرار گرفت درواقع همان موضوع شناسی بود که باید ابتدا اتفاق می افتاد. بحث القای سمّ چیزی است که در حقوق بشردوستانه مطرح می شود و موضوع بحث ضروری ما نیست بلکه محور این است که کشورهای منطقه ادعا می کنند ما مسلمان هستیم و شرکتی در جنگ نداریم اما آمریکا از قدیم پایگاه هایی در کشور ما داشته و از آنجا برای حمله استفاده کرده است بنابراین حملات ایران، حمله به کشور ماست، لذا بنظر می رسد این مسائل باید موشکافی شود.
وی ابراز داشت: روایتی مطرح کردند که تا حدودی خلاف حقوق بشردوستانه است و اجازه می دهد پیرزن ها و پیرمردها و تجار و اسرای مسلمان کشته شوند که بنظر می رسد خلاف قاعده است و باید ابتدا به حل تعارض آن پرداخت و نکته دیگر،غلوّ در سند است که نسبت به آن کم توجهی شده است.
دکتر سید صادق حقیقت هم به عنوان ناقد دوم نشست گفت: بحث فقهی درخصوص عملیات نظامی اخیر ایران مقابل آمریکا و اسرائیل مسبوق به سابقه نیست و امید می رود که درآمدی برای جلسات بعد باشد.
وی پدیده ملت – دولت را فرض گرفت و بیان داشت: این مسئله در آیات و روایات ما غائب است؛ به همین دلیل است که آقای قاضی زاده گفت این موضوع در منابع ما معنون نیست تا به شکل مستقیم از آیات و روایات بتوانیم برای مسئله خود استفاده کنیم.
وی ادامه داد: همانگونه که استاد صرامی گفتند ابتدا باید موضوع شناسی کنیم سپس تشقیق شقوق کنیم و سپس هریک از این فروع را بگوئیم چه قول هایی می توان نسبت به آن داشت و درنهایت نظر شخصی استاد قاضی زاده را نسبت به آنها داشته باشیم.
استاد دانشگاه مفید درخصوص تشقیق شقوق گفت: بنظر می رسد در هشت مسئله به صورت جداگانه می توان صحبت کرد؛ مسئله اول این است که یک پایگاه کشور متخاصم در کشور اسلامی وجود دارد که آقای قاضی زاده درباره آن صحبت کردند و از لحاظ فقهی می توان آن را هدف قرار داد گرچه از لحاظ حقوقی آن پایگاه مثل سفارتخانه می ماند.
وی ادامه داد: مسئله یا عنوان دوم، «تترس» است یعنی عده ای از نظامیان در طبقه زیرزمین هتل قرار گرفتند و از انجا جنگ را فرماندهی می کنند و افراد بیگناه زیادی را می کشند و ما چاره ای نداریم جز اینکه آنها را بکشیم. این هم مشکلی ندارد.
وی بیان کرد: مسئله سوم اینکه متخاصم در بین مردم کشورهای میزبان باشد، در این فرض آیا می توان هتل را هدف قرار داد؟ آقای قاضی زاده گفتند نمی شود هدف قرار داد. اما انتظار می رود چرائی آن بحث شود. فرض چهارم این است که غیرنظامیان کشور متخاصم در کشور مسلمان سکونت داشته باشند؛ آیا می توان آنها را هدف قرار داد؟ فرض پنجم اینکه زیرساخت های کشور میزبان را هدف قرار دهیم به تلافی حملاتی که کشور متخاصم از خاک این کشورها داشته است. فرض ششم این است که مناطق مسکونی کشور میزبان را به تلافی بزنیم. فرض هفتم حمله به کشورهای متخاصم و غیرمتخاصم در منطقه ای که تحت مالکیت ما هست یا نیست. یعنی در تنگه هرمز می توانیم کشتی های آنها را بزنیم؟ اینجا بحث حقوق بین الملل مطرح می شود. فرض هشتم بحث جهاد ابتدایی است. فرض نهم سلاح هسته ای و شیمیایی است.
دکتر حقیقت خاطرنشان کرد: اگر فروع اول، دوم و هشتم و نهم را دارای حکم مشخص بدانیم، 5 فرع دیگر باقی می ماند که باید به شکل مشخص درباره آنها بحث کرد اما مواردی که می تواند مبنای بحث قرار گیرد یکی بحث مصلحت است که باید دید معیار آن چیست؟ یک معیار داشتن قدرت می تواند باشد. یک معیار بحث مقابله به مثل است، یک معیار هم توقف الفتح علی ذلک است.
وی گفت: برداشت محقق اصفهانی از عقل چیزی جز بنای عقلا نیست. اگر روی این مبنا کار کنیم خیلی مسائل راحت می شود. یعنی ببینیم آیا بنای عقلا می پذیرد دشمن را آتش بزنیم خصوصا که بنای عقلا امر نسبی است.
وی جمع بندی کرد: سخنان استاد قاضی زاده مهم و جالب است. بحث اول شکل کلی داشت، بحث اخیر که مصادیق را بیان کردند باید دقیق تر مطرح شود و سپس ادله نسبت به هریک از این شقوق جداگانه بیان شود.
دکتر مهاجرنیا در سخنانی عنوان کرد: ما در موضوع شناسی، روی میزبانی باید خیلی بحث شود چون میزبانی صرف مستاجری نیست بلکه واگذاری پایگاه، عمیقتر و گسترده تر از اینهاست. بویژه آنکه دکتر حقیقت بحث دولت – ملت را کردند یعنی میزبانی در این فضا باید تحلیل شود.
وی گفت: مباحثی مانند القای سم شرایطی بوده که ابزار جنگ و نبرد، شمشیر بوده و القای سمّ نوعی نامردی محسوب می شده است اما در جنگ های کنونی آیا این القای سمّ تاثیر دارد؟ آیا می شود آن را با انرژی هسته ای تطبیق داد؟ آیا از عمومات و القائات آنها می شود استفاده کرد؟ یا درگذشته حکم می دادند که زنان و کودکان را نباید هدف قرار داد اما در شرایط امروز که زنان جنگجو محسوب می شوند باز هم نباید آنها را هدف قرار داد؟ این باید موضوع شناسی شود و البته موضوع شناسی هم باید ظرفیت شناسی شود.
دکتر صرامی در بخش دوم سخنان خود گفت: روایت سمّ قابل تعدی به آتش زدن هم هست اما این روایات معطوف به قرینه است و درجایی است که پیروزی بدون ریختن سم حاصل می شود.
وی خاطرنشان کرد: نکته ای که باید توجه کرد بحث ما دفاع است. در دفاع از نفس فقها گفتند هرکاری می توانید بکنید. حالا اگر بدانیم که درصورتی که هتل را هدف بگیریم، جنگ متوقف می شود، اشکالی در حمله به آن نیست لذا در دفاع مقدس هم توقف جنگ به زدن موشک بود یعنی صدام موشک می زد و مرتب شهید می دادیم، همینکه ما چندتا موشک زدیم، جنگ متوقف شد.
آیت الله قاضی زاده در پاسخ بیان کرد: من سه بحث را مطرح کردم که اجمالا مربوط است؛ یکی القای سم، دوم قتل ترس و سوم قتل غیر مقاتلین. حرف من این نیست که الان هم القای سمّ خواسته صورت بگیرد بلکه مقصود این است که در مواردی که خیلی شدید بوده است با توجه به دیدگاه فقها پذیرفته شده است که انجام بگیرد منتها از روی ضرورت.
وی ادامه داد: خواستم این استفاده را کنم که اولا جنگ باید محدود باشد و ظاهرا از روایات استفاده می شود که در ضرورت کاری که جبهه اسلام به واسطه آن شکست نخورد را می توان انجام داد.