شفقنا- شمسالواعظین روزنامه نگار و عضو شورای اطلاعرسانی دولت با اشاره به تصویب پروتکل «اخلاق بینالمللی روزنامهنگاری» توسط ۱۶۸ کشور جهان، گفت: در روزنامهنگاری بحرانهای دستساز بشری مانند جنگ، بیطرفی معنا ندارد و روزنامهنگار بر اساس وظیفه و اخلاق حرفهای باید در کنار دولت و ملت خود بایستد.
وی افزود: سوال مرکزی این بوده که آیا روزنامهنگاری، حتی در دوران بحرانها میتواند تداوم پیدا کند؟ و آیا در دوره بحران، تکالیف دیگری بر دوش میگیرد؟ پاسخی که داده شده این است که در روزنامهنگاری بحران که یکی از مشتقات روزنامهنگاری مسئول و متعهد محسوب میشود، نمیتوان بیطرف بود.
وی تصریح کرد: روزنامهنگاری بحران به دو دسته تقسیم میشود: بحرانهای دستساز بشری مانند جنگها، تروریسم و تسلیحات کشتار جمعی، و بحرانهای طبیعی که بدون دخالت بشر به وجود میآیند مانند زمینلرزه و سیل. بحث کنونی ما معطوف به روزنامهنگاری بحرانهای دستساز بشری است.
عضو شورای اطلاعرسانی دولت گفت: در بحران جنگ، پاسخ به این سوال که چه کسی آغازگر جنگ است، مطرح نیست؛ بلکه اتفاقی میان دو کشور رخ میدهد که میتواند تجاوز یک کشور علیه کشور دیگر باشد و کشور مورد حمله باید از خود دفاع کند. کشور متجاوز نیز بهانههایی مانند توسعهطلبی، گسترش مرزهای جغرافیایی یا دفع خطر دارد؛ همان بهانههایی که اسرائیل هماکنون در ارتباط با لبنان مطرح میکند.
وی افزود: خطرات به سه دسته تقسیم میشوند: خطرات فوری و آنی، خطراتی که در حال برنامهریزی برای انجام حمله هستند، و خطراتی که در نیت نیروی متخاصم وجود دارد. بنابراین، طرف مقابل خود را محق میداند که دست به اقدامات پیشدستانه بزند؛ اقداماتی که در جنگهای اخیر خاورمیانه زیاد مشاهده شده است.
سواد روزنامهنگاری بحران در ایران بسیار ضعیف است
وی با اشاره به ضعف سواد روزنامهنگاری بحران در کشور گفت: متأسفانه سواد روزنامهنگاری بحران در ایران بسیار ضعیف است. این ضعف نه به دلیل عدم وقوع جنگ در کشورمان است، چرا که ایران طی ۴۷ سال اخیر، حتی پیش از انقلاب، دستخوش بحرانهای متعددی بوده، بلکه به دلیل عدم توجه به روزنامهنگاری ویژه شرایط فوقالعاده است.
شمسالواعظین تصریح کرد: این ضعف تا بدان حد است که صدا و سیما به عنوان رسانه ملی، در جنگ ۱۲ روزه پس از سه روز به جدی بودن ماجرا پی برد. اینجانب به عنوان یک وظیفه اخلاقی، روز اول جنگ به مسئولان مربوطه اطلاع دادم که اسرائیل بمباران خواهد کرد و باید موضوع را جدی گرفت، اما متأسفانه توجه لازم صورت نگرفت.
وی گفت: در روزنامهنگاری دوران جنگ، ما فاقد آلترناتیوهای تحلیلی، ستادهای تبلیغات جنگ و کنترل اخبار مربوط به تلفات هستیم و گویی بدون برنامهریزی پیش میرویم. این در حالی است که گاهی اظهارنظرهای نادرست خبرنگاران، ناخواسته اطلاعاتی به دشمن میدهد که میتواند برای نیروهای خودی خطرآفرین باشد.
در اسرائیل انتشار تصاویر محل اصابت موشکها، شش ماه زندان دارد
این روزنامه نگار افزود: مطالعات من در حوزه اسرائیلشناسی نشان میدهد که در آن رژیم، کمیتهای نظارت بر اخبار جنگ وجود دارد که ارتش اسرائیل ضامن آن است و انتشار هیچ خبری بدون عبور از این شورا مجاز نیست. حتی انتشار تصاویر محل اصابت موشکها بدون دادرسی، شش ماه زندان دارد و این جرم در شرایط جنگی، مشهود تلقی شده و نیاز به تشریفات دادرسی ندارد.
وی با بیان اینکه هماکنون ۱۳۰ شهروند یهودی به دلیل انتشار تصاویر موشکها در شبکههای اجتماعی در زندان به سر میبرند، گفت: در ایران نهتنها چنین سازوکاری وجود ندارد، بلکه حتی ستادهایی که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در اواخر دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰ شکل گرفت و مقامات بلندپایه کشور مسئولیت آن را بر عهده داشتند، نیز الگوی مناسبی بود.
رئیس انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران یادآور شد: در آن زمان که سردبیر روزنامه کیهان بودم، به محض آغاز موشکباران دزفول، ارزیابی من این بود که حملات فراتر رفته و سراسر ایران را در بر خواهد گرفت؛ بنابراین روزنامهنگاری بحران از همان دوره در رسانهای مانند مؤسسه کیهان شکل گرفت و تحریریه به بخش زیرزمینی منتقل شد.
وی گفت: در آن دوره که رسانهها محدود بودند، آسیبدیدن یک روزنامه میتوانست فاجعهای ملی ایجاد کند؛ از اینرو انتقال به روزنامهنگاری مبتنی بر پروتکلهای جنگ، اهمیت راهبردی داشت. برای درک بهتر این موضوع، کافی است بدانید که فروشگاه فردوسی در نزدیکی مؤسسه کیهان هدف قرار گرفت که هشداری جدی برای ما بود.
وی افزود: روزنامهنگاری بحران در سیل دهه ۷۰ نیز با تمرکز بر بلایای طبیعی احیا شد و مؤسسه کیهان بلافاصله به دستور سردبیر، اقدامات لازم را برای پوشش این رویداد انجام داد.
روزنامه نگار باید «ادبیات جنگ» را رعایت کند
شمسالواعظین در پایان تصریح کرد: در دوره جنگهای میهنی، روزنامهنگار چند وظیفه بسیار مهم بر عهده دارد که یکی از آنها، رعایت «ادبیات جنگ» است. ادبیات جنگ، ادبیاتی جانبدارانه است و روزنامهنگار بر اساس وظیفه و اخلاق حرفهای، مکلف است در جنگهای میهنی در کنار دولت و ملت خود بایستد.