شفقنا- روزنامه اعتماد نوشت: بيش از ۵۰ روز از زمان قطع دسترسي كاربران ايراني به اينترنت بينالملل ميگذرد. اين اقدام كه به صلاحديد مسوولان امنيتي و در پي شرايط جنگي انجام شد، تاثير گستردهاي بر زندگي روزمره و فعاليتهاي اقتصادي مردم گذاشته است. محدوديت دسترسي نه تنها ارتباطات آنلاين را تحت تاثير قرار داده، بلكه جريان اطلاعات و كسبوكارهاي اينترنتي را نيز دچار مشكل كرده است. برخلاف دورههاي قبلي در اين اختلال اخير دسترسي به فيلترشكنها نيز محدود شده و كاربران ديگر به راحتي نميتوانند از ابزارهاي دور زدن فيلتر استفاده كنند.
بازار داغ فيلترشكنها؛ نياز به دسترسي همچنان پابرجاست
سالهاست كاربران ايراني با فيلترشكنها آشنا هستند و بسياري از آنها به استفاده روزمره از اين ابزارها عادت كردهاند. با اين حال محدوديتهاي جديد باعث شده تا بازار فروش فيلترشكنها رشد چشمگيري داشته باشد. چندي پيش سيد ستار هاشمي، وزير ارتباطات اعلام كرد: بيش از ۸۰ درصد ايرانيها از فيلترشكن استفاده ميكنند و اين آمار نشاندهنده محبوبيت بالاي اين ابزارها و وابستگي كاربران به دسترسي آزاد به اينترنت است. بازار فيلترشكنها امروز به يك شبكه سازمانيافته تبديل شده است كه عواملي نظير رشد سريع تقاضا و نياز مداوم كاربران، وجود سازوكارهاي مالي چندلايه و مسيرهاي پرداخت متنوع، حضور فعال فروشندگان داخلي و خارجي و توانايي بالاي جايگزيني مسيرهاي پرداخت در صورت محدود شدن به پايداري آن كمك ميكند. بر همين اساس برخوردهاي نقطهاي مانند مسدود كردن چند درگاه يا محدود كردن چند حساب، تاثير طولانيمدت ندارد.
شير اينترنت بسته شد
آنچه مسلم است افزايش و كاهش قيمت فيلترشكنها در ايران تنها تابع زمان نيست، بلكه بهطور مستقيم با شدت و ضعف محدوديتهاي اينترنتي گره خورده است. هر زمان كه دسترسي به اينترنت محدودتر و به اصطلاح «شير اينترنت» بستهتر ميشود، قيمت اين خدمات نيز به شكل قابل توجهي افزايش مييابد. در مقابل با كاهش نسبي محدوديتها، نرخها اندكي افت ميكند. اين نوسان قيمتي پرسش مهمي را ايجاد ميكند اينكه فروشندگان اين خدمات از چه مسيري به اينترنتي دسترسي دارند كه براي عموم مردم قابل دسترس نيست؟ به نظر ميرسد نوعي دسترسي ويژه يا رانت در اين ميان وجود دارد كه به برخي امكان بهرهمندي از اينترنت آزاد را ميدهد و سپس همان دسترسي با هزينههاي گزاف به كاربران عادي فروخته ميشود. اين در حالي است كه بسياري از شهروندان عملا با نوعي «اينترنت محدود» مواجه هستند و براي انجام امور ضروري مانند بهروزرساني اپليكيشنها يا ارتباط با دانشگاهها و مراكز علمي خارج از كشور، ناچار به استفاده از فيلترشكن ميشوند. در كنار اين چالشها، قطعيهاي مكرر و افت كيفيت اينترنت نيز به مشكل افزوده و كارايي اين زيرساخت حياتي را كاهش داده است. كاربران همچنين از هزينههاي بالاي برخي اپراتورها براي دسترسي به خدمات خارجي گلايه دارند؛ هزينههايي كه فشار اقتصادي مضاعفي بر آنها وارد ميكند.مجموع اين عوامل نشان ميدهد كه محدوديتهاي اينترنتي، فراتر از يك مساله فني به معضلي اقتصادي و اجتماعي تبديل شده و هزينههاي سنگيني را به كاربران تحميل كرده است.
قيمتهاي نجومي؛ اينترنت يك كالاي لوكس
بررسيها نشان ميدهد كه قيمت فيلترشكن در بازار و در شرايطي كه همچنان سايه جنگ بر سر كشور است بسيار بالاست و بسته به حجم آن متفاوت است.
يكي از فروشندگان موبايل در غرب تهران در مورد قيمت هر يك گيگ فيلترشكن به «اعتماد» ميگويد: به راحتي ميتوانيد با وصل شدن به فيلترشكن به سايتهايي كه فيلتر هستند متصل شويد، قيمت هر يك گيگ فيلترشكن در محدوده ۹۰۰ هزار تومان است و در انواع مختلف فيلترشكن از V2 Box و v7 pro vpn موجود هست و در حجمهاي بالاتر قيمتها هم بالاتر ميرود. يك فروشنده ديگر گوشي موبايل در مركز شهر به «اعتماد» ميگويد: قيمت فيلترشكن متفاوت است ۵ گيگ فيلترشكن ۴ ميليون تومان و ۱۰ گيگ فيلترشكن ۹ ميليون تومان است.محدوديت زماني هم ندارد و تا زماني كه اين حجم به اتمام برسد زمان دارد. فروشنده ديگري نيز ميگويد: در حال حاضر VPNسالم كم شده و بيشتر سرويسها يا قطع هستند يا به زور وصل ميشوند ولي سرويسهاي ما پرسرعت و تست شده هستند و اگر نياز داريد معطل نكنيد. ۵ گيگ ۵ ميليون و ۲۰۰ هزار تومان و ۳ گيگ ۳ ميليون و ۱۰۰ هزار تومان است. اين در حالي است كه قيمت VPN در دي ماه سال گذشته بسيار پايينتر بود و سرويس ۳۰ گيگابايتي ۱۵۰ هزار تومان قيمتگذاري شده بود يا يك سرويس ۵۰ گيگابايتي ۲۴۰ هزار تومان بود. يكي از متقاضيان فيلترشكن نيز به «اعتماد» ميگويد: دو سال است از يك شخص ثابتي فيلترشكن ميخرم، چون در هر شرايطي كار ميكرد. مگر اينكه كل اينترنت قطع ميشد. مثل ماجراي قطعي اينترنت در روزهاي پس از 17 دي ماه 1404. البته در مقطعي كوتاه در جنگ دوازده روزه هم فيلترشكني كه خريدم، فعال نشد. اما پس از مدتي در همان بحبوحه جنگ دوباره فيلترشكني كه خريده بودم، وصل شد. او ميافزايد: در جنگ دوازده روزه قيمت فيلترشكن گران بود، اما نه آنقدر كه الان گران شده است. حتي اگر تورم را هم حساب كنيم نبايد قيمت فيلترشكن اينقدر گران ميشد. من در اين دوره چون خيلي فيلترشكن گران بود خريد نكردم؛ هر چند مطمئن بودم وصل ميشد، چون فيلترشكني كه قبلا در دورههاي قطعي اينترنت ميخريدم همه شبكههاي اجتماعي كه لازم داشتم را باز ميكرد.
قبلي هم خريده بودم هميشه وصل ميشد.
او ميگويد: در ابتداي جنگ قيمت فيلترشكن ۵ گيگ 000/۷۰۰/۱ تومان و 10 گيگ 000/۴۰۰/۳ تومان. چند روز پس از جنگ دوباره كه قيمت گرفتم اكانت محدود آماده فروش ۵ گيگ 000/۲۰۰/۵ تومان و 3 گيگ 000/۱۰۰/۳ تومان شد. او ادامه ميدهد، آخرين قيمتي كه براي اكانت محدود گرفتم اين است؛ اكانت جديد 3 گيگ 000/500/2 تومان آن هم مناسب براي اينستاگرام، يوتيوب، تلگرام و واتساپ است. به گفته اين متقاضي ثابت فيلترشكن، پيش از جنگ، قيمت فيلترشكن به اين ترتيب بود: سرويس يكماهه سرويس 20 گيگابايت 120,000 تومان، سرويس 30 گيگابايت 150,000 تومان، سرويس 40 گيگابايت 190,000تومان، سرويس 50 گيگابايت 240,00 تومان و تضمين اتصال تا آخرين روز اكانت.
تعداد كاربران و گردش مالي؛ چشماندازي از بازار
بر اساس گزارشها، تعداد مشتركان تلفن همراه در ايران تا تابستان سال ۱۴۰۴ حدود ۱۷۵ ميليون كاربر برآورد شده است كه شامل كاربران فعال و غيرفعال اپراتور همراه اول، ايرانسل و رايتل ميشود. در همين حال، شمار كاربران فعال فيلترشكن بين ۲۵ تا ۳۵ ميليون كاربر برآورد ميشود. اگر تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد اين كاربران، اشتراك پولي خريداري كنند، بازار بالقوه شامل ۲.۵ تا ۵ ميليون مشتري پرداختكننده خواهد بود. با فرض ميانگين قيمت ۹۰۰ هزار تومان براي يك گيگابايت فيلترشكن، گردش مالي ماهانه اين بازار بين ۲ تا ۴.۵ ميليارد تومان خواهد بود و درآمد سالانه آن به چندين ميليارد تومان ميرسد. چنين ارقامي نشان ميدهد كه اين بازار از يك فعاليت پراكنده و محدود به ساختاري نزديك به شبكههاي سازمان يافته تبديل شده است.
تهديد امنيتي؛ فيلترشكنهاي رايگان، ريسك پنهان
يكي از نكات مهم هنگام استفاده از VPNها، مساله امنيت است. پروژه شفافيت فناوري (TTP) نشان ميدهد بسياري از اپليكيشنهاي رايگان VPN كه از اپاستور و گوگلپلي دانلود ميشوند، تحت مالكيت شركتهاي چيني قرار دارند و ميتوانند ترافيك اينترنتي كاربران را رصد و مديريت كنند. اين موضوع باعث ميشود امنيت و حريم شخصي كاربران عملا از بين برود. به عبارت ديگر حتي اگر كاربران با فيلترشكن به سايتها و برنامههاي فيلتر شده دسترسي پيدا كنند، اطلاعات شخصي و فعاليتهاي آنلاين آنها در معرض خطر خواهد بود.
نياز، فرصت و ريسك
اختلالات اخير اينترنت، رشد بازار فيلترشكنها را شتاب داده است. اين بازار اكنون به شبكهاي سازمانيافته با گردش مالي بالا تبديل شده و برخوردهاي محدود نميتواند آن را متوقف كند. با اين حال كاربران بايد توجه داشته باشند كه استفاده از فيلترشكنهاي ناشناس و رايگان، تهديد جدي براي امنيت و حريم شخصي آنها محسوب ميشود. وضعيت اينترنت در ايران امروز تركيبي از نياز شديد كاربران به دسترسي آزاد، فرصت اقتصادي براي فروشندگان فيلترشكن و ريسك امنيتي براي كاربران است؛ تركيبي كه توجه نهادهاي نظارتي و قانوني را به شدت جلب كرده است.