شفقنا- استاد انصاریان در بیست و دومین بخش از شرح دعای کمیل که موسسه دارالعرفان الشیعی تحت اشراف این استاد اخلاق در اختیار شفقنا قرار داده است، به پاداش های مومنان نزد خداوند پرداخته است.
شرح استاد انصاریان درباره این فراز از دعای کمیل را بخوانید:
وَ عَظُمَ فِيمَا عِنْدَكَ رَغْبَتُهُ
و رغبت، میل، علاقه و شوق او به آنچه نزد توست بزرگ و عظیم است
امیرالمؤمنین (ع) یا به آنچه نزد خداست معرفت و آگاهی کامل داشت و بر پایه این معرفت و آگاهی بود که هنگام خواندن این دعا صورت به خاک می گذاشت و با زاری و خضوع و خاکساری عرضه می داشت «رغبتم به آنچه نزد توست بزرگ و عظیم است».
گوشه ای از حقایق عند الله
اگر بخواهیم به گوشه ای از آنچه نزد خداست و انسان سزاوار می تواند از آن بهره مند شود، اشاره کنیم و از آیات قرآن و روایات، شاهد بیاوریم، این شرح و تفسیر از چند جلد بیشتر خواهد شد و عمر به پایان خواهد رسید، در حالی که به قطره ای از دریای بیکران فیوضات الهی اشاره نکرده ایم. اما برای نمونه به حقایقی از آنچه نزد حضرت اوست اشاره می کنیم؛ باشد که رغبت و شوق ما را به او بیفزاید و برای به دست آوردنش به ما نشاط بخشد.
۱. پاداشهای حق به ازای اعمال بنده
خدای مهربان از روی رحمت و لطف همه بندگانش را به اجرای واجباتی همچون نماز، روزه، حج جهاد، انفاق، صدقه خدمت به مردم رعایت حقوق یکدیگر و ترک هر گناه و معصیتی دعوت کرده است و برای همۀ این اعمال پاداشی به تناسب ایمان و ظرفیت عامل و عملش بر عهده خود گذاشته است. خدا در قرآن مجید قاطعانه اعلام داشته است که پاداش مصلحان و نیکوکاران را ضایع و تباه نخواهیم کرد و رسیدن مصلحان و نیکوکاران به پاداش مقرر، حتمی و یقینی است: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لا نُضيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً؛ مسلماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند [ پاداششان داده خواهد شد] زیرا ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده اند تباه نمی کنیم»1.
خدای مهربان برای بندگان مؤمن و صالح و نیکوکار و پرهیزکار چند نوع پاداش مقرر کرده که در قرآن به آنها اشاره شده است:
۱. اجر عظيم: «الَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرُ عَظِیم؛ برای کسانی از آنان که نیکی کردند و پرهیزکاری پیشه نمودند، پاداشی بزرگ است»2.
٢. اجر كريم: «إِنَّ المُصَّدِقِينَ وَالمُصَّدِقاتِ وَأَقْرَضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً يَضَاعَفُ لَهُم وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ؛ به یقین مردان صدقه دهنده و زنان صدقه دهنده و وام دهندگان به خدا در حالی که وامی نیکو می دهند وامشان دوچندان شود و برای آنان پاداشی نیکو است»3.
۳. اجر همیشگی: «إِنَّ الَّذِينَ ءامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرُ غَيرَ مَمْنُون؛ به راستی آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند برای آنان پاداشی دائمی و همیشگی است»4.
۴. اجر كبير: «وَالَّذِينَ ءامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كبيرٌ؛ و آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است»5.
۵. اجر دوباره: «أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَينِ بِمَا صَبَرُوا وَيدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ؛ اينان برای اینکه صبر پیشه کردند و با خوبی بدی را دفع نمودند و از آنچه به آنان روزی دادیم انفاق کردند، پاداششان را دوبار دهند»6.
پاداش هایی که برای اهل ایمان و عمل صالح نزد خداست، پاداشهای دائمی و همیشگی است و جز خدا احدى قدرت عطا کردن آن را ندارد. روایات و احادیث به گوشه ای از پاداشهای حق اشاره کرده اند. برای نمونه بخشی از آن روایات را که در حقیقت توضیحی بر آیات قرآن است در ادامه می آوریم.
الف. ثواب عمل: امام علی می فرماید: «ثَوابُ عَمَلِك أَفْضَلُ مِن عَمَلِك؛ پاداش نیک عملت از خود عملت بهتر است»7.
ب. ثواب صبر: «ثَوابُ الصَّبرِ أَعْلَى الثَّوابِ؛ پاداش صبر و استقامت [ بر طاعت و مصیبت و معصیت[ برترین پاداش است»8.
ج. ثواب انصاف: «إِنَّ أَعْظَمَ المَثوبَةِ مَثوبَةُ الإِنْصَافِ؛ به راستی بزرگ ترین پاداش نیک، پاداش انصاف است»9.
د. ثواب جهاد: «ثَوابُ الجِهَادِ أَعْظَمُ الثَّوابِ؛ پاداش جهاد بزرگترین پاداش است»10؛ «رباط يوم في سَبِيلِ اللهِ خَيرٌ مِن الدُّنيا وَ مَا عَلَيها؛ یک روز مرزبانی در راه خدا بهتر است از دنیا و آنچه در آن است»11.
هـ . ثواب زائر مكه: «النَّامُ بِمَكةَ كالمُجْتَهِد في البلدانِ وَ السَّاجِدُ بمَكةَ كَالْمُتَشَخِطِ بِدَمِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ مَن خَلَّفَ حَاجَاً فِي أَهْلِهِ كَانَ لَهُ كَأَجْرِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ يَسْتَلِمُ الحَجَر، زائری که در مکه بخوابد،همچون کوشنده در شهرهاست و کسی که در مکه سجده کند مانند شهید به خون غلتیده در راه خداست و کسی که در غیاب زائر خانه خدا خانواده اش را اداره کند پاداشش مانند زائر است تا جایی که گویی استلام حجر کرده است»12؛ «حَرش لَيْلَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَفْضَلُ أَلْفِ ليلةٍ يقام ليلها و يصامُ نَهارُها؛ یک شب پاسداری در راه خدای عزوجل از هزار شب من برتر است که هر شبش را به عبادت پایان برند و هر روزش را روزه بگیرند»13.
و. ثواب نماز شب: «إِنَّ العَبْدَ إِذا تَخَلَّى بِسَيدِهِ فِي جَوفِ اللَّيلِ المُظْلِمِ وَ نَاجَاهُ أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِي قَلْبِهِ؛ هنگامی که بنده در دل شب تار با پروردگارش خلوت کند و با حضرت به مناجات برخیزد خدا نور را در دلش ثابت و پابرجا می کند»14؛ «قیامُ اللَّيْلِ مَصَحَّةُ البَدَنِ وَ رِضَى الرَّبِّ وَ تَمَسُّكَ بأخلاق النبيين و تعرض برحمته عبادت شبانه بهبودی بدن، خشنودی پروردگار و چنگ زدن به خوی پیامبران و در معرض رحمت او قرار گرفتن است»15.
ز. ثواب دعا برای ديگران: إِنَّ العَبْدَ ليؤمَرُ بِهِ إِلى النَّارِ يومَ القِيامَةِ فيسحَبُ فيقول المؤمِنونَ وَ المُؤْمِنَاتُ : يَا رَبِّ هَذَا الَّذِي كَانَ يَدْعُو لَنَا فَشَفَعْنَا فِيهِ. فَيشَفِّعُهُمُ اللَّهُ فَينْجُو؛ همانا روز قیامت فرمان می رسد که بنده ای را به سوی آتش ببرند. چون او را به سوی دوزخ می کشند مردان و زنان مؤمن می گویند: پروردگارا! این کسی است که همواره برای ما دعا می کرد، شفاعت ما را برای نجاتش بپذیر، پس خدا شفاعتشان را درباره او می پذیرد و او نجات می یابد»16.
ح. ثواب تعلیم و تعلم قرآن: «أَلَا مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ وَ عَلَّمَهُ وَ عَمِلَ بِمَا فِيهِ فَأَنَا لَهُ سَائِقٌ إِلَى الْجَنَّةِ وَ دَليلٌ إِلَى الجَنَّةِ؛ آگاه باشید هرکس قرآن را یاد بگیرد و به دیگران بیاموزد و به آنچه در آن است عمل کند، من کشانندۀ او به سوی بهشت و راهنمایش به جانب جنّت هستم»17.
۲. بهشت
از اموری که نزد خداست و اهل معرفت و مؤمنان و دارندگان عمل شایسته به آن رغبت و شوق داشتند بهشت است. خدای مهربان در قرآن همه بندگانش را به آن جایگاه جاودانی و قرارگاه همیشگی دعوت کرده و راه رسیدن به آن را ایمان و عمل صالح و تقوا و رعایت حلال و حرام دانسته است.
وسارعوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِن رَبِّكُم وَجَنَّةٍ عرضها السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتِ لِلْمُتَّقِينَ18.
به سوی آمرزش از جانب پروردگارتان و بهشتی که پهنایش آسمانها و زمین است بشتابید.
سابقوا إلى مَغْفِرَةِ مِن رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عرضها كعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللهُ ذُوالفَضْل العَظِيمِ19.
به سوی آمرزشی از جانب پروردگارتان و بهشتی که پهنایش مانند پهنای آسمان و زمین است پیشی گیرید، بهشتی که برای مؤمنان به خدا و پیامبران آماده شده است. این فضل خداست که به هرکس بخواهد عطا می کند و خدا دارای فضل بزرگ است.
بر اساس آیات قرآن و روایات بهشت پاداش ایمان و عمل صالح و تقوا و دوری از محرمات است. کسی که تهی دست از این حقایق و آلوده به کفر و شرک و انواع گناهان است، نه تنها سزاوار ورود به آن قرارگاه امن و آسایش نیست بلکه اهل دوزخ و محروم از رحمت حق و محجوب از لقای پروردگار است.
وَمَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الجَنَّةَ يَرْزَقونَ فيها بِغَيرِ حِسابٍ20.
و کسانی که کارهای شایسته انجام داده اند چه مرد و چه زن در حالی که مؤمن اند اینان به بهشت درآیند. در آنجا بی حساب روزیشان دهند.
خدا به مردان و زنان مؤمن وعده حتمی داده است که در بهشتهایی که از زیر درختانش نهرها جاری است، جاودانه اند و مسکنهای پاکیزه ای در بهشت های همیشگی برای شان مهیاست و البته رضوان خدا بزرگتر از این نعمتهاست.
امام سجاد (ع) می فرماید: إِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنِ اشْتَاقَ إِلَى الجَنَّةِ سَارَعَ إِلى الحَسَناتِ وَ سَلاعَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ بِادَرَ بِالتَّوْبَةِ إِلَى اللهِ مِن ذُنوبِهِ وَ رَاجَعَ عَنِ المَحارِمِ21.
بدانید کسی که مشتاق بهشت شد به سوی خوبیها شتافت و از شهوت ها برید و کسی که از آتش ترسید با توبه از گناهانش به سوی خدا شتافت و از محرمات روی گرداند.
امام علی (ع) می فرماید: «ثمَنُ الجَنَّةِ العَمَل الصَّالِحُ؛ بهای بهشت عمل شایسته است»22. امام باقر(ع) می فرماید: عَشْرٌ مَن لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ: شَهَادَةُ أن لا إلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ الْإِقرارُ ما جَاءَ مِن عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَإقام الصلوة وإيتاء الزكاة وصوم شهر رمضان وَ حَج البيت و الولاية الأولياء الله و الجزائة من أغذاء الله و اجتناب كل مسكر23
ده چیز است که کسی که خدا را با آنها ملاقات کند وارد بهشت می شود: شهادت به اینکه معبودی جز خدا نیست و اینکه محمد پیامبر خداست، اقرار به قرآنی که پیامبر از نزد خدا آورده است، برپا داشتن نماز، پرداخت زکات، روزه ماه رمضان، حج بیت، دوستی اولیای خدا، بیزاری از دشمنان خدا و دوری کردن از هر مست کننده.
- رحمت خدا
قرآن و روایات، رحمت خدا به بندگانش را وسیع و گسترده می دانند و از همگان دعوت کرده اند برای تحصیل رحمت خدا با ایمان، عمل صالح ، توبه از گناه، تقوا و نیکوکاری بشتابند.
فَأَمَّا الَّذِينَ ءامَنُوا بِاللهِ وَاعْتَصِمُوا بِهِ فَسَيدْخِلُهُم فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ24.
اما کسانی که به خدا ایمان آورده اند و به او تمسک جسته اند، پس آنان را در رحمتی از سوی خودش وارد خواهد کرد.
وَإِذا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنونَ بِآيَاتِنا فَقُل سَلامُ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ25.
و هنگامی که مؤمنان به آیات ما نزد تو آمدند بگو سلام بر شما پروردگارتان رحمت [ بر بندگان] را بر خود لازم و مقرر کرده است.
قرآن در دو آیه نورانی دیگر رحمت خدا را چنین توصیف کرده است: «فَقُل رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَة؛ پس بگو پروردگارتان دارای رحمت گسترده و فراگیر است»26؛ «وَ رَحْمَتی وَسِعَتْ كلَّ شَيءٍ؛ رحمتم همه چیز را فراگرفته است»27.
همچنین برای به دست آوردن رحمت حق باید اموری رعایت شود و جز با رعایت آن امور نمی توان به رحمت حق دست یافت. امام باقر (ع) می فرماید: تَعَرَّضَ لِلرَّحْمَةِ وَ عَفْوِ اللَّهِ بِحُسْنِ المُراجَعَةِ وَاسْتَعِنْ عَلَى حُسْنِ المُراجَعَةِ بِخَالِص الدُّعَاءِ وَ
المناجَاتِ فِي الظُّلَمِ28.
با بازگشت نیکو متعرض رحمت و بخشش خدا شو و برای تحقق بازگشت نیکو از دعای خالص و مناجات در تاریکیهای شب کمک بخواه.
مردی به پیامبر اکرم (ص) عرضه داشت: دوست دارم خدا مرا رحمت کند. حضرت فرمود: «ارحم نَفْسَكَ وَ ارْحَمْ خَلْقَ اللهِ يَرْحَمك الله؛ به خود و به خلق خدا رحم کن خدا به تو رحم خواهد کرد»29.
در ابتدای این شرح در تفسیر عبارت «اللهم إنّي اَسئَلُكَ بِرحمَتِكَ الَّتي وَسِعَت كُلّ شَيْء» مفصلاً درباره رحمت خدا سخن گفتیم، لذا در اینجا بیش از این به رحمت الهی نمی پردازیم و به همین شعر اکتفا می کنیم
کیست غیر از تو که فریاد مرا گوش کند آتش غم که برافروخته خاموش کند
کیست غیر از تو که ناگفته سخن، راز مرا بشنود یا که چو بشنید فراموش کند
کیست غیر از تو که با شاهد مقصود دمی از سر لطف مرا یار و هم آغوش کند
جام مهر تو پر از باده رحمت باشد مرد آزاده تواند که از آن نوش کند
دوش وقت سحر آمد برم آن مظهر حسن دارم امید که هر شب عمل دوش کند
۴. عفو خدا
«عفو» به معنای چشم پوشی از مجازات و گذشت کردن از گناه و محو آثار و بدی ها از پرونده است. خدای مهربان ظهور این حقیقت را برای تائبان و تارکان گناه و بازگشت کنندگان به پیشگاهش قرار داده است. خداوند در آیات بسیاری از قرآن خود را با این صفت والا ستوده و قاطعانه اعلام کرده است: «إِنَّ اللهَ كانَ عَفُواً غَفورا؛ یقیناً خدا همواره با گذشت و آمرزنده است»30. امام علی (ع) می فرماید: «أَمرُهُ قَضاءُ وَ حِكمَةٌ، وَرِضَاهُ أمانٌ وَرَحْمَةٌ ، يَقْضِى بِعِلْمٍ وَ يَعْفُو بِحِلْمٍ؛ فرمانش الزامی و حکیمانه و خشنودی اش امان و رحمت است؛ به دانش و آگاهی حکم می راند و به بردباری گذشت می کند و چشم می پوشد»31.
قال أعرابي: يا رسولَ اللهِ مَن يحاسِبُ الخَلقَ يومَ القِيامَةِ؟ قَالَ: اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ. قَالَ: نَجَونَا وَ رَبِّ الكعْبَةِ. قَالَ: وكيف ذاك يا أعرابي؟ قَالَ: لِأَنَ الكريمَ إِذَا قَدَرَ عَفَا32.
عربی بادیه نشین گفت: ای پیامبر خدا! چه کسی روز قیامت حساب مردم را می رسد؟ فرمود: خدای عزوجل. مرد عرب گفت: به پروردگار کعبه سوگند نجات یافتیم. حضرت فرمود: ای اعرابی چگونه؟ گفت: کریم چون قدرت یابد گذشت می کند.
امام علی (ع) می فرماید: «مَنْ تَنَزَّهَ عَن حُرُماتِ اللهِ سارَعَ إِلَيْهِ عَفْو اللهِ؛ کسی که از محرمات خدا دوری کند گذشت و عفو خدا به سوی او شتاب می گیرد»33.
حقایقی چون ثواب و بهشت و رحمت و عفو که فقط نزد خداست سبب شده که عاشقان دلدادگان و رازونیازکنندگان با او به پیشگاه لطف و درگاه رحمتش عرضه بدارند: «وَ عَظُمَ فِيمَا عِنْدَكَ رَغْبَتُهُ».
- كهف (۱۸)، آیه ۳۰؛ همچنین ر.ک: اعراف (۷)، آیه ۱۷۰؛ توبه (۹)، آیه ۱۲۰
- آل عمران (۳)، آیه ۱۷۲
- حدید (۵۷)، آیه ۱۸.
- فصلت (۴۱)، آیه 8
- فاطر (۳۵)، آیه ۵
- قصص (۲۸)، آیه ۵۴
- غرر الحکم، ص۳۳۱
- غرر الحكم، ص۳۳۱
- غرر الحكم، ص۲۱۹
- غرر الحكم، ص ۳۳۳
- كنز العمال، ج ۴، ص ۳۲۷
- المحجة البيضاء، ج ۲، ص۱۵۳
- کنز العمال، ج ۴، ص 2۹۷
- الأمالي، صدوق، ص ۳۵۴
- وسائل الشيعة، ج ۸، ص۱۵۰
- الكافي، ج ۲، ص ۵۰۸
- کنز العمال، ج۱، ص۵۳۱
- آل عمران (۳)، آیه ۱۳۳
- حدید (۵۷)، آیه ۲۱
- غافر (۴۰)، آیه ۴۰
- تحف العقول، ص ۲۸۱؛ بحار الأنوار، ج ۷۸، ص ۱۳۹.
- غرر الحكم، ص ۳۳۴
- الخصال، ج۲، ص ۲۳۳
- نساء (۴)، آیه ۱۷۵
- انعام (۶)، آیه ۵۴
- انعام (۶)، آیه ۱۴۷
- اعراف (۷)، آیه ۱۵۶
- بحار الأنوار، ج۷۸، ص۱۴۶
- كنز العمال، ج۱۶، ص۱۲۸.
- نساء (۴)، آیه ۴۳
- نهج البلاغة، ص۲۲۴ خطبه ۱۶۰
- مجموعة ورام، ج۱، ص۹
- اعلام الدین ص 186