شفقنا- مجتبی حسینی توسل؛ در ایام ماه مبارک رمضان، بازخوانی «خطبه شعبانیه» پیامبر اکرم(ص) اهمیت بیشتری مییابد. در این سلسله یادداشتها به قلم آیت الله کاظم قاضیزاده که در اختیار شفقنا قرار دادند، تلاش شده است با نگاهی تحلیلی به مفاهیم مطرحشده در این خطبه، جایگاه حقیقی رمضان و نسبت میان برکت، رحمت و مغفرت در این ماه الهی بررسی و تبیین شود.
استاد قاضی زاده بیان کردند: انسان ابتدا باید مورد مغفرت قرار گیرد تا این ظرف وجودی از کثافات و زنگارها پاک شود، سپس رحمت الهی در او جای بگیرد و پس از آن، این رحمت دوچندان شود تا تبدیل به برکت گردد.
متن کامل بخش اول بدین شرح است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
ماه مبارک رمضان فرا رسیده است؛ ماهی که در آن ویژگیهای فراوانی نهفته است که در دیگر ماهها و ایام سال به چشم نمیخورد. معمولاً عموم مردم، ماه رمضان را بیشتر با فریضه روزهداری میشناسند. اما باید توجه داشت که هرچند روزهداری از خصایص ویژه این ماه مبارک به شمار میرود، با این حال در این ماه امور مهم دیگری نیز موضوعیت دارد که چه بسا برخی از آنها از خودِ روزه نیز اهمیت بیشتری دارد.
قرآن کریم آنگاه که در مقام معرفی ماه رمضان برمیآید، میفرماید: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ». خداوند متعال در آغاز معرفی این ماه میفرماید: رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده؛ کتابی که مایه هدایت مردمان و دربردارنده نشانههای روشن هدایت و مِلاک تشخیص حق از باطل است. سپس در ادامه آیه، مسئله روزه را بهعنوان یکی از احکام الهیِ مترتب بر این ماه بیان فرموده و میفرماید: «فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ»؛ یعنی هر کسی از شما که در این ماه حاضر باشد و در سفر نباشد، باید آن را روزه بدارد. از این رو، شاید بتوان ادعا کرد که برجستهترین شاخصه در معرفی این ماه از منظر قرآن کریم، همان مسئله «نزول قرآن» است. و از آنجا که قرآن، خیر کثیر و دستورالعمل جامع هدایت برای زندگی بشر است، توجه به این نزول میتواند امری بسیار با ارزش و سرنوشتساز تلقی گردد.
برای اینکه در اثنای این مباحث کوتاه در روزهای ماه مبارک رمضان، مؤانست و آشنایی بیشتری با ویژگیها و فضائل این ماه پیدا کنیم، به حدیثی شریف از لسان امیرالمؤمنین (عَلَیْهِ السَّلَامُ) اشاره میکنم. این روایت که امیرالمؤمنین (عَلَیْهِ السَّلَامُ) آن را از جانب پیامبر عظیمالشأن اسلام (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) نقل فرمودهاند، در بسیاری از جوامع و کتب اصیل روایی ما انعکاس یافته است. از جمله این منابع، میتوان به کتاب «فَضائِلُ أَمیرِالمُؤمِنینَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ)» تألیف «ابن عُقْدَه کوفی» (متوفای سال ۳۳۲ هجری قمری) اشاره کرد.
همچنین مرحوم شیخ صدوق (عَلَیْهِ الرَّحْمَهُ) این روایت را در سه کتاب روایی خود؛ یعنی «الْأَمَالِی»، «عُیُونُ أَخْبَارِ الرِّضَا» و «فَضَائِلُ الْأَشْهُرِ الثَّلَاثَهِ» ثبت کردهاند. افزون بر این، مرحوم سید بن طاووس در کتاب «الْإِقْبَالُ بِالْأَعْمَالِ الْحَسَنَهِ» این حدیث را با سند دیگری نقل کرده که هرچند طریق آن به شیخ صدوق نمیرسد، اما سندی مستقل دارد که در میانه راه با سندِ روایت صدوق تلاقی پیدا میکند.
در قرن دهم نیز مرحوم سید محمد بن ابیطالب حسینی موسوی در کتاب «تَسْلِیَهُ الْمُجَالِسِ وَ زِینَهُ الْمَجَالِسِ»، این روایت را از مرحوم صدوق نقل کرده و با اسنادی صحیح و متصل به «علی بن حسن بن فَضّال» رسانده است.
علیأیحال، این روایت هم از حیث تعدد طرق و هم از منظر علم رجال، به واسطه راویان موجود در سلسله سند، در زمره روایات «صحیح» یا دستکم «موثق» قرار میگیرد. نکته جالب توجه اینجاست که این حدیث به تعبیر محدثان، از مصادیق بارز روایات «سِلْسِلَهُ الذَّهَبِ» محسوب میشود؛ به این معنا که حضرت علی بن موسی الرضا (عَلَیْهِ السَّلَامُ) آن را از پدر بزرگوارشان امام کاظم (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، و ایشان از امام صادق (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، و ایشان از امام باقر (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، و ایشان از امام سجاد (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، و ایشان از سیدالشهداء (عَلَیْهِ السَّلَامُ)، و ایشان از امیرالمؤمنین (عَلَیْهِ السَّلَامُ) نقل میفرمایند.
امیرالمؤمنین (عَلَیْهِ السَّلَامُ) میفرمایند: روزی پیامبر اکرم (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) برای ما خطبهای ایراد فرمودند که انشاءالله در ادامه متن آن را قرائت کرده و به فراخور، فقرات آن را مورد تأمل قرار خواهیم داد. البته در برخی از نقلها آمده است که ظاهراً این خطبه شریف در آخرین جمعه از ماه شعبان ایراد شده است؛ یعنی در شرایطی که تنها چند روز به آغاز ماه مبارک رمضان باقی مانده بود.
پیامبر عظیمالشأن اسلام خطبه خود را اینگونه آغاز میفرمایند: «أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْکُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَکَهِ وَ الرَّحْمَهِ وَ الْمَغْفِرَهِ». در همین مطلع خطبه، حضرت به دو نکته اساسی اشاره میفرمایند. نکته اول این است که فرمودند «ماه خدا» به سوی شما روی آورده است؛ آری، رمضان شَهْرُ اللَّهِ است. در پارهای از روایات ما، ماه رجب بهعنوان ماه خدا، ماه شعبان بهعنوان ماه پیامبر، و ماه رمضان نیز بهعنوان ماه خدا (و در برخی روایات بهعنوان ماه امت) معرفی شده است. در صحیفه سجادیه به اینماه اینگونه سلام داده شده است : السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا شَهْرَ اللَّهِ الْأَکْبَرَ، وَ یَا عِیدَ أَوْلِیَائِه
با وجود آنکه تمام ماههای سال متعلق به ذات اقدس الهی است، اما تعبیر «شَهْرُ اللَّهِ»و «شَهْرَ اللَّهِ الْأَکْبَرَ» برای ماه رمضان، حکایت از اختصاص و انتساب ویژه این ماه به خداوند متعال دارد؛ اختصاصی که جلوههای آن در ادامه همین روایت تبیین شده است. در طلیعه این حدیث شریف، با سه واژه کلیدی مواجه میشویم و آن اینکه این ماه با «برکت»، «رحمت» و «مغفرت» به شما روی آورده است.
اما حقیقت و باطن این سه واژه چیست؟ پر واضح است که «مغفرت» در لغت به معنای پوشاندن و مستور کردن است. واژگانِ مغفرت و غفران، ریشه در ماده «غَفَرَ» دارند که به معنای پنهان ساختن و پوشاندن چیزی است تا از آلودگی و پلیدی محفوظ بماند.
اولین گام و نخستین مرتبه در بهرهمندی از فیوضات ماه مبارک رمضان، نیل به مغفرت الهی است
وقتی میگوییم خداوند متعال بندگانش را مورد مغفرت قرار میدهد، بدین معناست که آنان را از گزند عذاب و عقوبت در دنیا و آخرت در امان و مصون میدارد. از این رو، اولین گام و نخستین مرتبه در بهرهمندی از فیوضات ماه مبارک رمضان، نیل به همین مغفرت الهی است. به همین دلیل منقول است که شقی و بدبخت واقعی کسی است که نتواند از این مرتبه نخستِ ماه مبارک رمضان بهرهای ببرد؛ چنانکه در ادامه همین خطبه شریف نیز تصریح شده است: «فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرَانَ اللَّهِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْعَظِیمِ». نکته دوم، مقوله «رحمت» است.
رحمت، مرحله شمولِ عنایات الهی بر بندگان و مقامِ افاضه پاداش و ثواب است
رحمت، مرحله شمولِ عنایات الهی بر بندگان و مقامِ افاضه پاداش و ثواب است. در لغت، رحمت به معنای رقت قلب، عطوفت، شفقت و مهربانی است. هنگامی که خداوند متعال بساط رحمت خویش را برای بندگان میگستراند، بدان معناست که آنان را در دنیا روزی میبخشد و مشمول احسان و تفضل خود قرار میدهد. به همین جهت، ما پس از آنکه از مرحله غفران، پوشش گناهان و رهایی از عذاب الهی فراغت یافتیم، به مقامِ استدعای رحمت بار مییابیم. لذا شایسته است که در مواقف مختلف، از درگاه احدیت طلب رحمت کنیم؛ و این همان واژه دومی است که در کلام نبوی مطرح شده است.
برکت، امری نسبی است
اما واژه سومی که بدان تصریح شده، واژه «برکت» است. برکت در ریشه لغوی خود، به معنای فزونی یافتن و رشد کردن است؛ بر همین اساس است که در امور عرفی نظیر کسبوکار یا تشکیل خانواده، از تعابیری چون «تجارت مبارک» یا «ازدواج مبارک» استفاده میشود. این مفهوم در ادبیات قرآن کریم و روایات از گستره معنایی وسیعی برخوردار است. البته باید توجه داشت که برکت، امری نسبی است و چهبسا ظرفیت بهرهمندی از آن برای برخی بیشتر و برای برخی دیگر کمتر در نظر گرفته شود. با این حال، آنچه در مطلعِ کلامِ پیامبر عظیمالشأن اسلام (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) بیان میفرمایند این است که این ماه، دارای برکت، رحمت و مغفرت است. ظرافت دلنشینِ کلام در این است که ایشان به جای اینکه از «مغفرت» شروع کنند، از «برکت» آغاز میفرمایند.
روشن است که انسان ابتدا باید مورد مغفرت قرار گیرد تا این ظرف وجودی از کثافات و زنگارها پاک شود، سپس رحمت الهی در او جای بگیرد و پس از آن، این رحمت دوچندان شود تا تبدیل به برکت گردد. اما ذکر برکت در آغاز کلام، به خاطر اهمیت برکت در ماه مبارک رمضان و توجه دادن مخاطب به غایتی است که ما باید از این ماه به دست بیاوریم. در حقیقت، برکت همان هدف نهایی است که باید در این ضیافت کسب کنیم.
وَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.