شفقنا- امیر علی حسنلو استاد حوزه ومدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات وپاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه در یادداشتی که در اختیار شفقنا قرار داده، نوشت: امیر مومنان ویژگی هایی دارد که منحصر به فرد است ؛ ویژگی هایی مانند : تولد علی امیرالمومنین علی ـ علیه السلام ـ در خانه کعبه ، تربیت شده پیامبر(ص) وشاگرداو؛ کسی که در جای پیامبر خوابید وپیامبر هجرت کرد (لیله المبیت) باب علم نبی یکی از آل عبا ؛ همسر فاطمه ؛ یکی از افرادی که در مباهله حضور داشت ؛ آیه زکات در حقش نازل شده وقتی انگشتر به فقیر در حال نماز داد وآیه إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَوهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ؛ در شانش نازل شد و نزول بسیاری از آیات قرآن در حق او نازل شده است ؛ حضرت دراین ویژگی نیز منحصر به فرد است که پیامبر (ص) همه درهای اصحاب را که به مسجد باز می شد پس از نزل آیاتی از قرآن مبنی بر بستن این درها همه را بست جز درب علی (ع) وقتی معاویه درباره امام بد گوئی کرد سعد وقاص اعتراض نمود وگفت دوست داشتم تنها یکی از ویژگی های علی را داشته باشم برایم بس بود . حدیث منزلت حدیث غدیر وحدیث ضربه علی که معادل عبادت ثقلین است و… وقتی معاویه گفت هرکس درباره وصف علی بهترین توصیف را داشته باشد این سکه های زر را به او خواهم داد ؛ عمرو عاص که یکی از دشمنان حضرت بود بهترین وصف را گفت وشعری سرود ومعاویه سکه هارا به طرف او انداخت .
انسان کامل
شهید مطهری رحمهمالله درباره ساعات آخر عمر حضرت علی علیهالسلام میفرماید: شگفتانگیزترین دورههای زندگی علی علیهالسلام در حدود 45ساعت؛ یعنی فاصله ضربت خوردن تا وفات میباشد. انسان کامل بودن علی علیهالسلام این جا ظاهر میشود؛ یعنی در لحظاتی که مواجه با مرگ شده است. شگفتیهای علی علیهالسلام و معجزههای انسانی او در این جا ظاهر میشود. علی علیهالسلام در بستر افتاده و ساعت به ساعت حالش وخیمتر میشود و سموم روی بدن مقدس علی علیهالسلام بیشتر اثر میگذارد، اصحاب ناراحتند، گریه میکنند، ناله میکنند؛ ولی میبینند لبهای علی خندان و شکفته است و میفرماید: «شهادت در راه خدا، همیشه آرزوی من بوده و برای من چه چیز از این بهتر که در در حال عبادت شهید شوم». پر حرارتترین سخنان علی علیهالسلام آنهایی است که در همین ۴۵ ساعت از ایشان صادر شده است.
علی علیهالسلام از دیدگاه ابنابیحدید
ابنابیحدید، شارح بزرگ نهج البلاغه و از متفکران برجسته جهان اسلام مینویسد: «امتیازات علی علیهالسلام از لحاظ عظمت و جلال و شهرت در آن حدّ اعلاست که شرح کردن و بحث و تفصیل دادن آنها ناروا و بیهوده است… من چه بگویم در حق مردی که دشمنانش نتوانستند عظمتها و فضایل او را منکر شوند و همه آنان به برتری شخصیت او اعتراف کردند…؟ من چه بگویم درباره مردی که همه فضیلتها به او منتهی میشود و هر مکتب و هر گروهی خود را منتسب به او میسازد. آری، او رئیس همه فضیلتها است».
شیعه و شیعه علی(ع)
شیعه واقعی علی کسی است که اولا دوستدار علی وبعد پیرو واقعی او باشد وبه سیره حضرت مو به مو عمل کند ؛ شیعه کسی است که عمل ورفتارش شیعه باشد ؛ شیعه به زبان وجمعیت وشمار نیست شیعه بودن به میزان شباهت در عمل ورفتار به علی (ع) است ائمه فرموده اند با عمل خود مارا یاری کنید با ورع وپرهیز گاری از محرمات باید شیعه بود . لذا فرمودند کونوا لنا زینا ولا تکونوا لنا شینا – وبال ودردسر ما نباشید با عمل زینت ما باشید.به اندازه ای خوب باشید که با انگشت نشان دهند که او شیعه علی است .
کدام وجه از شخصیت، اندیشه و اخلاق فردی حضرت علی (ع) را برای جامعه و نسل امروز بیش از هر بعد دیگر سفارش می کنید؟
امیر مومنان علیه السلام در هرزمان به تکلیف الهی خود عمل کرد ودر هر برهه از دوران زندگی خود در تمام شرایط از پیشگام ترین افراد است ؛ عمل به تکلیف و گوش به فرمان پیامبر(ص) است در هر حال ؛ در جهاد ودفاع اول است در عدالت اول است ؛ در رسیدگی به فقرا و مستمندان اول است ؛ در عبادت اول است ؛ در یتیم نوازی اول است ؛ در مناجات ورابطه با پروردگار نمونه ای از مناجاتش را جوانها ببینند دعای کمیل یکی از عمیق ترین سند عرفانی و مناجات خمس عشر وادعیه ونمازها ی حضرت ؛ جوانها تا می توانند در باره شناخت ابعاد وجودی حضرت تلاش کنند واول معرفت خود را نسبت به حضرت بالا ببرند سپس اقتدا کنند به حضرت والگو گیری نمایند .
همه فرقه های اسلام جز ناصبی ها حضرت را اسوه وسر مشق خود می دانند ؛ حضرت در عبادت و زهد و عرفان و شجاعت و… پیشوای همه خوبان است. زهد و بی رغبتی و بی اعتنایی حضرت به دنیا مورد اتفاق همگان است. حضرت گرچه در کوفه مردم را با نان و گوشت اطعام می کرده ولی خود غذای ویژهای داشته و آن نان جو خشک بود که گاهی برای شکستن آن از زانو کمک می گرفته و مقداری شیر.
همچنین گرچه با دسترنج خویش و در آمد شخصی خود هزار برده را آزاد کرده و بسیاری را لباس پوشانده ولی لباس حضرت از کرباس زبر و خشن بوده است. حضرت خود می فرماید: «… آگاه باشید که امام شما از دنیایش به دو لباس کهنه و از غذاها به دو قرض نان جو اکتفا کرده است.
از روایات استفاده می شود که نان و نمک یا نان و شیر غذای معمولی حضرت بوده و «هر گاه دو لباس یا دو غذا یا دو کار می توانست بکند سخت ترین آن را بر می گزید چه کسی در دنیا از علی(ع) زاهد تر است».
از طرفی امام(ع) حدود ۵ سال حاکم و فرمانروای جامعه مسلمین بوده و حاکم اسلامی طبق تعالیم نورانی اسلام باید از نظر زندگی مادی در سطح پایین ترین وضعیف ترین قشر مردم باشد. به همین دلیل امیرالمومنین(ع) در دوره حکومت و زمامداری نیز زندگی بسیار سخت و دشواری را در زندگی شخصی خود داشتند. و با کمترین خوراک و پوشاک زندگی کردند.
حضرت می فرماید: «اگر می خواستم می توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته های ابریشم برای خود پوشاک و خوراک تهیه کنم. اما هیهات که هوا و هوس بر من غلبه کند و حرص و طمع مرا وادار کند تا طعامهای لذیذ را برگزینم در حالیکه ممکن است در سرزمین حجاز و یمامه کسی باشد که حتی امید بدست آوردن یک قرص نان را نداشته باشد و هرگز شکمی سیر نخورده باشد. آیا من با شکمی سیر بخوابم در حالیکه در اطرافم شکمهای گرسنه و کبدهای سوزان باشند… آیا به همین قناعت کنم که گفته شود این امیرالمومنین است، اما هرگز با آنان در سختیهای روزگار شریک نباشم و در ناگواریهای زندگی پیشوا و مقتد ایشان نباشم…»
سیره حکومتی امیر مومنان الگوی سیاستمداران، کارگزاران و حاکمان
1ـ حق محوری: محوریت حق در اصول سیاسی امام علی از مسلمات تاریخی است چنان که آن حضرت بر این اصل پای بندی سخت و بر آن پافشاری قوی داشت و به هیچ روی از این بنیان دست بردار نبود چنان که در ماجرای شوری، به تصریح گفت که من نمی توانم به شما تعهد دهم که با معیارهای شیخین حکومت خواهم کرد، معیار حکومت من مستند به سیره نبوی و حکم خداوند است، بر این اساس بود که پیامبر اکرم در معرفی علی به بعدی از حقایق وجودی آن امام همام اشاره و آن را از فضایل بزرگ آن حضرت بر می شمارد و می فرماید «علی مع الحق و الحق مع علی…» این روایت شریف در منابع تفسیری اهل سنت نیز آمده است مفهوم حق محوری را می توان چنین تعیین کرد که آن حضرت در حکومت خود بر اساس قرآن کریم که از سوی حق آمده به اجرای آن ها خواهد پرداخت. و حق چیزی است که از سوی خداوند محقق و سزاوار گردیده و جهان بر اساس این بنیان آفریده شده و اداره می شود، حق یعنی قانون الهی حاکم بر تکوین و تشریع که از صراحت کامل برخوردار است.
2ـ عدالت محوری: برخی عدالت محوری و واژه عدالت را از مفاهیم کلان و نسبی گرفته اند اما عده ای به گمان باطل چنین انگاشته اند که عدالت مفهومی گنگ است که هیچ مصداقی روشن نخواهد داشت. امام علی خود عدالت را تعریف و تفسیر کرده که از این ادعاها جلوگیری می نماید توسعه عدالت از سفارش های بسیار مهم امیر مؤمنان در حکومت خود بوده آن حضرت، پس از آغاز حکومتش، در تقسیم بیت المال تبعیض را برچید و همه را سهم مساوی و حقوق مناسب می داد، ایرانیان و سایر اقوام را که اعراب، عجم می گفتند از حقوق کافی یا بی بهره بودند یا اصلاً حقوق نداشتند، خلفای پیشین این تبعیض را روا داشته اند که امیرمؤمنان نظام قبلی را برچیده و نظام تساوی را جایگزین کرد، محرومیت از حقوق اجتماعی نیز یکی از نابرابری ها بر علیه عجم بود، که حضرت آن را برچید و حقوق انسانی آنان را مسترد نمود.
عدالت اجتماعی یکی از اصول حکومت علوی بود که در این زمینه می فرماید: «من چنان سیاستی در پیش گرفته ام که تمام قلمرو حکومتم به اقل امکانات و معاش دسترسی دارد و خودش نیز هم چنان از طبقات فرودست زندگی و معاش داشت، خود را با غلامش یکی می دید، دو جامه می خرید بهترین آن را به غلامش می بخشید و خود جامه ساده تر را انتخاب می کرد.»
3ـ شایسته سالاری در حکومت علی ـ علیه السلام ـ : اگر چه امام وقتی حکومت را به دست گرفت، انحرافات عمیق که در جامعه ایجاد گردید و پس از پیامبر جامعه به سوی مادیات سوق داده شد و غنایم فراوان از فتوحات حاصل جهان اسلام شد و عده ای بدون حساب و کتاب در آن تصرف می کردند و به ثروت اندوزی و رفاه تن داده بودند، و طبقه اشراف بوجود آمد و همین طبقه برای اجرای عدالت علوی مانع بزرگ محسوب می شدند.
اما امام به هر نحو بود کارگزاران خود را تا حد ممکن از پرهیزگاران و نه از خویشاوندان انتخاب کرد در حالی که پیش از این تعصبات قبیلگی در این امر بیشتر دخیل بود تا ابراز شایستگی، این رویکرد در سیره امام الگوی خوبی برای آیندگان بود، اما چندان مورد توجه نبوده است، اگر چه امام در برخی از انتخاب ها مجبور بود به خاطر فقدان شایستگان مدیر باتقوی از افرادی که مدیریت داشتند اما بعدها یا در حین استانداری مرتکب کارهای ناپسند و اختلاس شدند.
4ـ مماشات و مدارا: امام با بسیاری از دشمنان شخصی و کسانی که با آن حضرت بیعت نکردند و از بیعت با او امتناع کردند (مثل عبدالله بن عمر) و سعد وقاص و… مدارا نمود و هرگز آنان را به زور برای بیعت احضار نکرد، بلکه آنان را آزاد گذاشت. و حقوق آنان را از بیت المال قطع نکرد، اما با تمام ساکنان مدینه و کوفه که از گرایشات مختلف بودند زمانی که کوفه را برای حکومت برگزید و یا در مدینه بود روش مدارا در پیش گرفت، تا زمانی که مرتکب جرم نشده بودند با آنها مدارا می کرد. باز خواست کارگزاران در صورتی انجام می گرفت که جرمشان برای امام از راه های محسوس نه از راه های غیر محسوس مثل (علم امام) ثابت شود و گرنه امام بر سرائر همه منافقان و افرادی مثل ابو موسی اشعری آگاه بود ولی هرگز با این راه ها، آنها را مواخذه نکرد.
5ـ قاطعیت در اجرای فرامین الهی: امام در راه اجرای فرامین الهی قاطعیت بی نظیر داشت، اجرای حدود را جدّی و ترک حدود الهی را مایه گسترش فحشا و منکرات و آسیب های اجتماعی فراوان می دانست از این رو با مرتکبین جرائم با قاطعیت تمام برخورد می کرد. معروف است وقتی عقیل از آن حضرت خواست سهم بیشتری از بیت المال به او بدهد امام آهن گداخته را به سوی او نزدیک کرد و عقیل از شدت حرارت آن فریاد بر آورد که این چه کاری است حضرت در پاسخ فرمود تو مرا به آتشی می خوانی که سوزاننده تر از آن است.
6ـ عدم تایید کارگزاران نامشروع: امام پس از رسیدن به حکومت، از کارگزاران عثمان، افرادی که شایستگی داشتند و دارای سوابق سو در اسلام بودند و افرادی که فرصت طلب بوده و برای رسیدن به مطامع دنیوی موقتاً در کنار امام قرار گرفته و بیعت ظاهری کردند با آگاهی از نیات آنان آن ها را از قدرت منع کرد و عده ای که بر سر قدرت و حکومت بودند به هیچ عنوان حکومت آنان را تایید نکرد با این که بسیاری از نزدیکانش مثل ابن عباس به امام عرض کردند برای مصالحی، معاویه را ابقا کن تا فتنه انگیزی نکند امام فرمود هرگز برای لحظه ای کوتاهی حکومت او را تایید نمی کنم چون امام می دانست که اگر حکومت وی مورد تایید قرار بگیرد از حق نشانی و فروغی در آینده باقی نخواهد ماند. تایید امام مساوی بود با حقانیت او در طول تاریخ اسلام و حقانیت تمام حاکمان غاصب اموی و عباسی از این روی هرگز مورد تأیید واقع نشد.
۷. ساده زیستی وزهد مهمترین درسی است که حاکمان ما باید از علی درس بگیرند بویژه کسانی که در راس امور قرار دارند ؛ از مال اندوزی وانباشت ثروت و پر کردن جیب خویشاوندان از بیت المال پرهیز نمایند که آسیب بزرگ سیاستمداران ومسئولین جامعه امروزی این آسیبهاست ؛ بیشتر کسانی که مسئولیت دارند وحقوق می گیرند از بیت المال قوم خویش خود را نیز شغل مناسب وحقوق مناسب می دهند برخی از خانواده ها با وجود داشتن جندین فرزند تحصیل کرده هیج فردی از خانواده شغل مناسب ودولتی ندارند اما برخی از مسئولین با تمام اعضای خانواده اشتغالات دولتی با حقوقها ومزایای بهتر دارند یعنی از بیت المال با این فرصت ها برداشت می کنند ولی بسیاری از خانواده ها هیج سهمی از بیت المال ندارند ؛ عدالت دراشتغال در جامعه نیست ؛ چرا که یکی در هرماه پنج بار دست دربیت المال می برد و ۵۰ ملیون بر می دارد از پول نفت یکی هم هیچ سهمی جز یارانه و..ندارد ؛ این تقسیم عادلانه نیست . از منظر علی این اموال حرام ونامشرع است.
میزان انطباق عمل شیعیان با امام
متاسفانه همه جوامع اسلامی از جامعه آرمانی علوی فاصله زیاد دارند ؛ نخبگان جامعه باید در عمل به سیره حضرت پیشگام شوند تا جامعه اصلاح شود وبه سوی جامعه علوی حرکت نماید کاستی ها زیاد است وآسیبها فراوان ؛ نامه ها وخطبه های حضرت وسیره حضرت بسیار گفته می شود اما در عمل پایمان لنگ است ؛ جشم طبقات پایین جامعه همیشه به بالاست وقتی حاکمان به سوی ثروت اندوزی میل می کنند افراد جامعه نیز نا خود آگاه به آن سو مایل می شوند ؛ لذا بارها گفته ونوشتهام تا نخبگان جامعه اعم از طبقات حاکمه یا طبقات علمی وفرهنگی اصلاح نشوند اصلاح جامعه ممکن نیست ؛ لذا امیر مومنان از خود شروع کرد در حاکمیت به ساده زیستی وترویج روحیه حمایت از طبقات فرو دست تا فرمانداران واستادارانش هم از او پیروی نمایند واین روش را حضرت مایه آرامش جامعه می داند ؛ حضرت یکی از استاندارانش را به خاطرذ حضور بر سر سفره الوان واشراف ملامت نمود چون بازتاب وانعکاس آن بد بود وشایسته حکومت علی نبود.