شفقنا- استاد دروس خارج حوزه علمیه قم سیره علوی را الگویی برای حکمرانی عادلانه دانسته و خواستار الگوگیری مسئولان از این سیره شد.
به مناسبت ولادت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، به سراغ آیت الله فقیهی، از فقهای قم و عضو جامعه مدرسین حوزه رفتیم تا درباره جایگاه عدالت در اندیشه و سیره علوی گفت وگو کنیم. پرسشهای ما ناظر به نسبت عدالت و سیاست، تفاوت عدالت علوی با عدالت شعاری، و پیامدهای این نگاه در جامعه امروز است. در ادامه، پاسخهای آیتالله محسن فقیهی را میخوانید:
عدالت در نگاه امام علی(ع) صرفاً یک فضیلت اخلاقی بود یا بنیان اصلی حکومت و سیاست؟
عدالت در اندیشه امیرالمؤمنین(ع) نه یک فضیلت فردی و اخلاقی صرف، بلکه بنیان اصلی حکومت و سیاست است. امیرالمومنین علیه السلام عدالت را بهمثابه روح و جان نظام اجتماعی میدانستند. آن حضرت بارها با عبارات مختلف به این معنا تأکید کردهاند که «العدل أساس به قوام العالم»؛ یعنی عدالت ستون استواری است که جهان بر آن بنا شده است. اگر عدالت فرو بریزد، هیچ حکومتی پایدار نمیماند.
امیرالمومنین علیه السلام عدالت را نهتنها در سطح فردی، بلکه در سطح ساختارهای اجتماعی و سیاسی بهعنوان معیار تراز بودن حکومت معرفی کردند. به همین دلیل، ایشان در تقسیم بیتالمال، در انتصاب کارگزاران، و در برخورد با مخالفان، عدالت را اصل قرار دادند. عدالت در نگاه حضرت همانند اکسیژنی است که جامعه بدون آن نمیتواند زنده بماند. بنابراین، عدالت برای أمیر المومنین علیهالسلام نه یک فضیلت اخلاقی در کنار سایر فضایل، بلکه اساس و بنیان حکومت و سیاست بود.
چرا امام علی(ع) عدالت را حتی به قیمت از دست دادن قدرت و حمایت سیاسی ترجیح داد؟
حضرت امیر ارواحنا فداه، قدرت را وسیلهای برای اقامه حق میدانستند، نه هدفی مستقل. آن حضرت هیچگاه حاضر نشدند برای حفظ قدرت، عدالت از بین برود. نمونه های روشن آن، برخورد با اشراف و خواصی بود که انتظار امتیازات ویژه داشتند. همین موضع امام علیهالسلام سبب شد بسیاری از قدرتطلبان از حضرت فاصله بگیرند، اما امام ترجیح دادند عدالت بماند ولو حمایت سیاسی کاهش یابد.
تفاوت عدالت علوی با عدالتِ شعاری یا گزینشی در حکومتها چیست؟
عدالت علوی، عدالت فراگیر و بیگزینش است. آن حضرت، عدالت را نه برای گروهی خاص، بلکه برای همه اقشار جامعه میخواستند. عدالتِ شعاری آن است که در سخن گفته شود اما در عمل، تبعیض و امتیازدهی ادامه یابد.
عدالت علوی یعنی اجرای عدالت بدون ملاحظه منافع شخصی یا سیاسی. این همان چیزی است که حکومتهای امروز باید خود را به آن بیارایند.
کدام بخش از سیره علوی بیش از همه برای جامعه امروز ما مغفول مانده است؟
شاید بیش از همه، «عدالت اقتصادی» و «برخورد با تبعیضهای اجتماعی» مغفول مانده باشد. امروز نیز اگر این اصل که رهبر انقلاب بارها و بارها بر آن تاکید فرمودند جدی گرفته شود، بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی حل خواهد شد.
این توصیه أمیر المومنین علیه السلام است که کارگزاران باید با مردم به عدالت رفتار کنند و هیچکسی از مردم نباید احساس کند که از حقوق خود محروم شده است. این بخش از سیره علوی، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه است؛ زیرا بسیاری از مشکلات جوامع اسلامی ناشی از بیعدالتی اقتصادی و اجتماعی است.
چگونه میتوان از امام علی(ع) الگویی واقعی—نه شعاری—برای حکمرانی عادلانه ارائه داد؟
نخست باید عدالت را بهعنوان معیار اصلی سیاستگذاری پذیرفت، نه صرفاً یک شعار تبلیغاتی. دوم، باید شجاعت علوی در اجرای عدالت—در برابر خواص و نزدیکان—را الگو قرار داد. سوم، باید ساختارهای نظارتی و شفافیت مالی را تقویت کرد تا عدالت در عمل تحقق یابد. الگوبرداری واقعی یعنی ترجمه اصول علوی به سیاستهای اجرایی، نه صرفاً ذکر نام حضرت در رسانهها و خطابهها.
اگر بخواهیم سیره امام علی(ع) را در یک اصل بنیادین خلاصه کنیم، آن اصل چیست و چرا؟
اصل بنیادین سیره امیر المومنین علی (ع) «حقمداری» است. آن امام همام همه چیز را بر مدار حق میسنجیدند؛ عدالت، سیاست، اقتصاد و حتی روابط اجتماعی. دلیل آن هم این است که حق، معیار ثابت و خدشهناپذیر است؛ در حالی که مصلحتها و منافع زودگذر تغییر میکنند. اگر جامعه امروز نیز حقمداری را اصل قرار دهد، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد.
در نگاه والای حضرت، هیچ مصلحتی نمیتوانست حق را باطل کند. همین نگاه سبب شد که آن حضرت در برابر فشارهای سیاسی کوتاه نیایند. پیامد آن، دشواریهای فراوان در دوران حکومت حضرت بود؛ زیرا بسیاری از سیاستمداران حاضر نبودند چنین هزینهای بپردازند.
امیدوارم جامعه اسلامی ما با الگوپذیری از سیره عدل علوی،روز به روز مسیر ترقی وتکامل را تحت زعامت و رهبری حکیم انقلاب بپیماید و در سایه عدالت علوی، عزت و عظمتی روزافزون یابدو مردم عزیزمان در سایه این عدالت، به سعادت دنیوی و اخروی نایل شوند.