شفقنا آینده- یک استاد دانشگاه با اشاره به وظایف و کارکردهای وزارت خارجه اظهار داشت: ه نظر میرسد وزارت امور خارجه نیازمند بازنگری در ساختار خود و ایجاد سازوکاری جدید است تا نمایندگان آن در خارج از کشور بتوانند بهطور همزمان مسئولیت نمایندگی دولت و ملت ایران را بر عهده داشته باشند. در حال حاضر، روند انتخاب سفرا با چالشهایی مواجه است. متأسفانه در بسیاری موارد، انتخاب افراد نه بر اساس تخصص و شایستگی، بلکه صرفاً برای پر کردن پستهای خالی یا اعطای مسئولیتهای اداری صورت میگیرد. این رویکرد موجب تضعیف کارآمدی سفارتخانهها و کاهش توان دیپلماسی کشور میشود.
دکتر میرقاسم مومنی در گفت وگو با خبرنگار شفقنا آینده در پاسخ به این سوال که با گذشت بیش از یک سال از آغاز به کار دولت آقای پزشکیان، پرسش اصلی آن است که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تا چه اندازه توانسته در مسیر تأمین منافع ملی حرکت کند و چه رویکردها و راهکارهایی باید در آینده برای ارتقای این عملکرد در نظر گرفته شود؟ اظهار داشت: وزارت امور خارجه بهعنوان نهادی اجرایی، وظیفه سیاستگذاری مستقل ندارد، بلکه مأموریت اصلی آن انتقال تصمیمات و سیاستهای کلان نظام به طرفهای خارجی و ایفای نقش ارتباطی در حوزههای کنسولی، فرهنگی، علمی و سیاسی است. این وزارتخانه در واقع مجری سیاستهایی است که در سطح هیئت دولت، مجلس شورای اسلامی و شورای عالی امنیت ملی تدوین میشود.
وی افزود: با این حال، نقش وزارت امور خارجه در بررسی تحولات منطقهای و جهانی و ارائه گزارشهای تحلیلی به نهادهای تصمیمگیرنده از جمله دولت، مجلس، قوه قضاییه و… بسیار حیاتی است. گزارشهای این وزارتخانه میتواند در شکلگیری تصمیمات کلان کشور اثرگذار باشد. سفارتخانهها و کنسولگریهای ایران در سراسر جهان نیز باید بهعنوان چشم و گوش نظام عمل کنند، از ظرفیتهای موجود بهرهبرداری نمایند و در تبیین اصول و اهداف انقلاب اسلامی فعالتر باشند. بنابراین، وزارت امور خارجه وظایف سنگینی بر عهده دارد: از یک سو باید نقش ارتباطی و اجرایی خود را بهطور کامل ایفا کند و از سوی دیگر با تحلیل دقیق شرایط بینالمللی، زمینهساز تصمیمگیریهای راهبردی در سطح کلان کشور باشد.
ارزیابی تحولات اخیر و چالشهای وزارت امور خارجه ایران
وی ادامه داد: در یک سال گذشته، کشور شاهد بزرگترین تحولات و حوادث منطقهای و بینالمللی بوده است. دولت آقای پزشکیان در این مدت با رخدادهایی همچون جنگ غزه و لبنان، حمله اسرائیل به ایران و وقوع یکی از گستردهترین جنگهای موشکی جهان مواجه شد. در کنار این تحولات، موضوع تحریمها و سیاستهای سختگیرانه دولت ایالات متحده، بهویژه مواضع تند رئیسجمهور ترامپ، شرایط پیچیدهای را برای سیاست خارجی ایران رقم زد. وزارت امور خارجه در این دوره با مشکلات بزرگ صحنه جهانی احاطه شد، اما با وجود این فشارها، کشور توانست در برابر چالشها ایستادگی کند. با این حال، وزارت امور خارجه از ضعفهای ساختاری جدی رنج میبرد که مهمترین آن، ضعف در حوزه کارشناسی و آموزش دیپلماتیک است. این مشکل ریشهای تاریخی دارد و به ساختارهای بهجا مانده از سه تا چهار دهه گذشته بازمیگردد. دیپلماتها و سفرا باید آگاه، مسلط به حوزه مأموریت خود و توانمند در استفاده از زبانهای بینالمللی باشند. حضور فعال در محل مأموریت، ارائه خدمات مؤثر، پیگیری مستمر و تعامل سازنده با طرفهای خارجی از وظایف اصلی آنان است.
مومنی با بیان اینکه متأسفانه بخشی از دیپلماتهای ما فاقد تسلط کافی بر زبانهای بینالمللی و آشنایی عمیق با موضوعات تخصصی هستند و صرفاً بر اساس مأموریت اداری به حوزههای حساس اعزام میشوند اظهار داشت: این ضعف موجب میشود که ظرفیتهای موجود در سفارتخانهها و کنسولگریها بهطور کامل به کار گرفته نشود. در شرایط تحریم، وزارت امور خارجه باید بیش از هر زمان دیگری فعال باشد؛ چه در زمینه دور زدن تحریمها و چه در ایجاد فرصتهای تجاری و اقتصادی برای کشور. با این حال، کمبود آموزشهای نوین و فقدان نوآوری در میان دیپلماتها، مانع از ایفای نقش مؤثر وزارت امور خارجه در این عرصه شده است. برای ارتقای عملکرد، ضروری است که این وزارتخانه به بازنگری جدی در نظام آموزشی و سیاستگذاری خود بپردازد و دیپلماتها را به مهارتهای روزآمد، زبانهای بینالمللی و رویکردهای نوآورانه مجهز کند. تنها در این صورت است که میتوان از ظرفیتهای دیپلماسی برای کاهش فشارهای خارجی و افزایش توان ملی بهرهبرداری کرد.
راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای ساختار وزارت امور خارجه و انتخاب سفرا
وی در خصوص اینکه آیا دولت، علاوه بر سیاستهای کلان نظام، میتواند بهطور مستقل ابتکارات و راهکارهایی را در حوزه سیاست خارجی اتخاذ کند؟ گفت: به نظر میرسد وزارت امور خارجه نیازمند بازنگری در ساختار خود و ایجاد سازوکاری جدید است تا نمایندگان آن در خارج از کشور بتوانند بهطور همزمان مسئولیت نمایندگی دولت و ملت ایران را بر عهده داشته باشند. در حال حاضر، روند انتخاب سفرا با چالشهایی مواجه است. متأسفانه در بسیاری موارد، انتخاب افراد نه بر اساس تخصص و شایستگی، بلکه صرفاً برای پر کردن پستهای خالی یا اعطای مسئولیتهای اداری صورت میگیرد. این رویکرد موجب تضعیف کارآمدی سفارتخانهها و کاهش توان دیپلماسی کشور میشود.
مومنی تصریح کرد: پیشنهاد میشود که فرآیند انتخاب سفرا بهگونهای اصلاح شود که مشابه برخی کشورها از جمله ایالات متحده و کشورهای اروپایی، معرفی سفرا توسط وزارت امور خارجه صورت گیرد و سپس مجلس شورای اسلامی و کمیسیون سیاست خارجی با نامزدهای پیشنهادی مصاحبه کنند. در این مصاحبهها باید توان علمی، بینش سیاسی و قابلیتهای حرفهای افراد بررسی شود و پس از تأیید مجلس، حکم انتصاب صادر گردد. چنین سازوکاری میتواند بسیاری از مشکلات موجود را برطرف کند. تا زمانی که ساختار وزارت امور خارجه بر پایه تخصص، تعهد و شایستگی افراد متدین و متخصص بنا نشود، اداره سفارتخانهها و تحقق اهداف سیاست خارجی دشوار خواهد بود. صرفاً داشتن عنوان سفیر یا کارمند سفارت کافی نیست؛ بلکه لازم است افرادی انتخاب شوند که به زبانهای بینالمللی و زبان بومی کشور محل مأموریت مسلط باشند، با قوانین، آداب و شرایط اجتماعی آن کشور آشنایی کامل داشته باشند و توانمندی لازم برای ایفای نقش مؤثر در دیپلماسی را دارا باشند. متأسفانه در شرایط کنونی، بسیاری از سفارتخانههای ایران بیش از حد به کارمندان محلی وابسته شدهاند، در حالی که تقویت توانمندیهای دیپلماتهای ایرانی و ارتقای سطح آموزش و تخصص آنان میتواند این وابستگی را کاهش داده و کارآمدی سیاست خارجی کشور را افزایش دهد.
ضرورت بازنگری در انتخاب و آموزش دیپلماتها و سفرا
وی تاکید کرد: یکی از مشکلات اساسی در عملکرد دیپلماتها و کارمندان مأموریتهای خارجی، ناآشنایی آنان با زبانهای محلی یا زبانهای بینالمللی است. این ضعف موجب میشود که در جلسات رسمی و مذاکرات، وابسته به حضور مترجم باشند؛ در حالی که مترجم نباید در بسیاری از نشستهای حساس حضور داشته باشد، زیرا این امر میتواند روند مذاکرات را مخدوش کند و حتی مخاطرات امنیتی به همراه داشته باشد. تجربه نشان داده است که برخی مترجمان محلی بعدها بهعنوان عوامل نفوذ یا جاسوس عمل کردهاند و اطلاعات مذاکرات را در اختیار طرفهای خارجی قرار دادهاند. بر همین اساس، علاوه بر شرایط عمومی که برای یک سفیر یا دیپلمات در نظر گرفته میشود مانند تدبیر، صلاحیت، تعهد و تخصص باید تسلط کامل بر زبان بینالمللی و زبان محلی کشور مقصد نیز بهعنوان شرط اصلی انتخاب لحاظ شود. دیپلماتها باید توانایی اداره جلسات و مذاکرات را بدون واسطه مترجم داشته باشند تا از بروز آسیبهای امنیتی و سیاسی جلوگیری شود. پیشنهاد میشود که فرآیند انتخاب سفرا و دیپلماتها با دقت بیشتری انجام گیرد. وزارت امور خارجه پس از معرفی نامزدها، کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس شورای اسلامی با آنان مصاحبه کند و توان علمی، سیاسی و تخصصی ایشان را ارزیابی نماید. پس از تأیید مجلس، حکم انتصاب صادر شود. این سازوکار میتواند به انتخاب افراد شایسته و توانمند منجر شود و از ضعفهای موجود در ساختار دیپلماسی کشور بکاهد.