شفقنا- همه مسئولان، کارشناسان و پژوهشگران بر این که وضعیت خاک کشور به مرحله هشدار و ورشکستگی رسیده است، توافق دارند و توصیه میکنند برای اینکه خاک به سرنوشت آب دچار نشود، باید از همین امروز با تصمیمگیری وارد مرحله اجرایی برنامههای حفاظت و نجات این ماده موثر در امنیت غذایی و حیات شد زیرا سپردن این کار به فردا دیر خواهد شد.
به گزارش شفقنا از ایرنا، خاک؛ این عنصر خاموش و مورد غفلت قرار گرفته، نه تنها بستر تولید غذا و حیات، بلکه حافظ تنوع زیستی، تنظیم کننده چرخه آب و کربن و نگهبان تمدن ها و بستر توسعه پایدار است، نگرانیها و چالشهای پیش روی این است که برخی از اراضی کشور تحت تاثیر درجات مختلف شوری قرار گرفته، میانگین ماده آلی زراعی در ایران کاهش پیدا کرده و در نتیجه خاکها گرسنه، کم جان و بیتاب شدهاند.
تغییر کاربری بی رویه، آلودگی به فلزات سنگین، فاضلاب، پسماند صنعتی و تخریب زنگ خطری است که دیگر نمیتوان نادیدهاش گرفت زیرا میلیونها هکتار از اراضی کشاورزی در حریم شهرها و نقشههای تفصیلی شهرها در تله توسعه افتاده و تولید را تحت تاثیر خود قرار دادهاند.
نقش کلیدی خاک در امنیت غذایی
مدیر امور اراضی جهاد کشاورزی بوشهر گفت: خاک نقش کلیدی در کشاورزی دارد، طوریکه ۹۵ درصد امنیت غذایی وابسته به خاک است اما این موضوع آن طور که باید مورد توجه قرار نگرفته است.
احمد مشایخی با مقایسه توجه به آب و خاک تأکید کرد: در حالی که مسئولان بیشتر موضوع آب را رصد میکنند، آب و خاک دو عنصر مکمل هستند و خاک به طور جدی مورد غفلت واقع شدهاست زیرا برای آب راهحلهایی مانند سدسازی، باروری ابرها و استفاده از آبشیرینکن وجود دارد، اما در صورت نابودی خاک، احیای آن به زمان بسیار طولانی نیاز دارد.
وی بر اهمیت آگاهیبخشی به کشاورزان و بهرهبرداران تأکید کرد و ادامه داد: مجموعه امور اراضی وظیفه مهمی در حفاظت از خاک و صیانت از اراضی کشاورزی دارد و کشاورزان و بهرهبرداران باید قوانین حفظ کاربری اراضی را رعایت کنند تا از تغییر کاربری غیرمجاز جلوگیری شود.
مدیرامور اراضیجهادکشاورزی استان بوشهر هم بااشاره به اینکه بخش زیادی از مواد غذایی از خاک تامین میشود گفت: همین موضوع موجب میشود که به صورت ویژه به حفظ و نگهداری خاک بپردازیم و در این زمینه اقداماتی انجام دهیم.
احمد مشایخی افزود: حفظ کاربری اراضی کشاورزی، مبارزه با تغییر کاربری غیرمجازاراضی کشاورزی، واگذاری اراضی ملی و دولتی با هدف حفاظت و جلوگیری از فرسایش اراضی ملی و دولتی، یکپارچگی اراضی با هدف یکپارچه نمودن اراضی از نظرتولید محصولات زراعی و استفاده بهینه از آب و خاک، رفع تداخلات اراضی و صدور اسناد اراضی کشاورزی به منظور ایجاد انگیزه در کشاورزان و بهره برداران در حفاظت از اراضی از جمله اقدامات است.
وی اضافه کرد: آب را از طریق شیرین سازی آب دریا، از سدها و باران زایی ابرها میتوان تامین کرد، اما برای تولید یک سانت خاک افزون بر ۷۰۰ سال زمان میبرد که بسیار دشوار است پس باید از آن حفاظت کرد.
وجود ۵۶۹ هزار هکتار اراضی تحت تاثیر فرسایش بادی در بوشهر
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت: بر اثر پدیده بیابانزایی هر ساله ۱۲ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی، مراتع و جنگلها در سراسر جهان بهدلیل کمبود بارش تبدیل به بیابان میشود.
عبدالحسین گرشاسبی افزود: حدود یک میلیارد نفر از جمعیت جهان در این سرزمینها زندگی میکنند و فلات مرکزی ایران نیز از این مناطق بهشمار میآید که میانگین بارش باران کمتر از ۵۰ میلیمتر دارند.
وی ادامه داد: در استان بوشهر ۹۶۰ هزار هکتار اکوسیستم بیابانی وجود دارد که بجز شهرستانهای جم و کنگان ۵۶۹ هزار هکتار اراضی تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهرتصریح کرد: مهمترین عوامل بیابانزایی تبدیل جنگلها و مراتع به اراضی کشاورزی و تغییر کاربری غیرمجاز اراضی کشاورزی به مسکونی و صنعتی، عدم رعایت اصول صحیح کشاورزی و عدم تعادل در دام و مرتع است.
گرشاسبی اظهارکرد: عناصر آب، خاک و گیاه به عنوان بستر تولید و محور توسعه پایدار و پیشرفت در همه جوامع بشری مورد توجه مردم و مسئولان است و ما باید به عنوان همیار طبیعت به کمک مردم و مسئولان در حفظ و صیانت از اراضی، جنگلها و مراتع سهم و نقش خودمان را ایفا کنیم.
اقدامهای مقابله با بیابانزایی
وی راهکارهای مختلف در راستای مقابله با بیابانزایی را روشهای بیولوژیکی، مکانیکی و شیمیایی، کاشت نهال، بذرپاشی، مالچ باشی، تثبیت شنهای روان و پروژههای مقابله با ریزگردها و جنگلکاری مدیریت رواناب، جنگلکاری عنوان کرد.
گرشاسبی گفت: از جمله اقدامات مهم در استان بوشهر در راستای مقابله با بیابانزایی را جنگلکاری با هدف افزایش فضای سبز با گونههای سازگار با اقلیم استان، مدیریت رواناب با هدف افزایش ذخیره نزولات جوی و اجرایی شدن هلالی آبگیر است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر با بیان اینکه یکی از مهمترین پروژهها درختکاری است افزود: درختکاری نقشی مهم در مقابله با آثار مخرب ریزگردها، تامین اکسیژن زمین و جذب دیاکسید کربن، جلوگیری از فرسایش و رانش زمین نقش حیاتی دارد.
وی گفت: اجرای ۳۵ هزار هکتار کاشت نهال، چهار هزار و ۴۰۰ هکتار پروژه مدیریت رواناب و ذخیره نزولات جوی، ۹ هزار و ۸۰۰ هکتار مدیریت جنگلهای دست کاشت از جمله اقدامات اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر در مقابله با بیابانزایی است.
گرشاسبی افزود: طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت، نسخهای مناسب برای درمان مشکلات مقابله با بیابانزایی است که در استان بوشهر تاکنون ۳۸ میلیون نهال تولید و کاشته شدهاست.
فرسایش خندقی خاک در سه دشت بوشهر
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت: تاکنون فرونشست دشت به دلیل کاهش سطح آب سفرههای زیرزمینی به ما گزارش نشدهاست، اما فرسایش خندقی خاک در این استان وجود دارد.
. گرشاسبی با بیان اینکه با توجه به جنس و ساختمان خاک در شهرستان دیلم، آبدان و بخشی از مناطق دشت بوشکان فرسایش خندقی داریم افزود: عوامل مختلفی مانند پوشش گیاهی، دستکاری انسانی، چرای دام معدن کاوی، جاده سازی، استفاده بیش از حدا از اراضی کشاورزی، عدم مدیریت شخم و بارندگی هایی شدید که خاک را تحت تاثیر خود قرار می دهند در این موضوع دخیل هستند.
گرشاسبی با اشاره به اینکه تنها ۸.۹ دهم از مساحت کل استان بوشهر پوشش جنگلی دارد و ۹۱درصد آن بیر است اضافه کرد: در طرح کاشت یک میلیارد درخت سهم استان ۱۱میلیون درخت است.
وی تصریح کرد: در طرح کاشت یک میلیارد درخت ۳۳درصد از تعهدات کاشت ۳۳درصد بر عهده ی منابع طبیعی، ۳۳دردصد دستگاههای اجرایی استان و ۳۳درصد با استفاده از مسئولیت شرکتهای پتروشیمی، صاحبان صنایع نفت و گاز، مردم و خیرین باید انجام شود.
۱۱ کانون گردو غبار تهدید جدی سلامت مردم
گرشاسبی اظهار کرد: استان بوشهر دارای ۳۲۰ هزار هکتار جنگل، یک میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار مرتع و ۳۳۰ هزار هکتار مراتع بیابانی است، در زمان حاضر، ۹۱ درصد مساحت این استان فاقد پوشش گیاهی است و ۱۱ کانون گرد و غبار در این منطقه شناسایی شده که تهدیدی جدی برای محیط زیست و سلامت مردم محسوب میشود.
وی با اشاره به اهمیت جنگلها در ذخیرهسازی و تولید آب گفت: جنگلهای طبیعی ظرفیت ذخیره و تولید یکهزار و ۹۵۰ متر مکعب آب در هر هکتار را دارند و در کشور نیز با استفاده از ظرفیت جنگلهای هیرکانی و زاگرسی، امکان تولید بیش از ۱۳ میلیارد متر مکعب آب وجود دارد که در همین راستا، اجرای طرحهای مردمی جنگلکاری میتواند تا یک میلیارد و ۷۱۵ میلیون متر مکعب به این ظرفیت اضافه کند.
از بین رفتن خاک، نابودی همه منابع
مدیر آب و خاک و امور فنیمهندسی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر گفت: از بین رفتن خاک باعث از بین رفتن تمامی منابع میشود زیرا آب را می توان از راههای دیگر مثل شیرین کردن آب دریا و استفاده از رطوبت هوا به دست آورد اما برای خاک این موضوع امکان پذیر نیست.
مهدی اعتمادی با بیان اینکه هزار سال طول میکشد تا یک سانتیمتر خاک تولید شود افزود: خاک برای تولید غذا، تعادل دمای محیط، حفظ میکروارگانیسم ها و از همه مهمتر نگهدای و تصفیه آب اهمیت زیادی دارد.
وی گفت: معاونت آب و خاک با همکاری سازمان جنگلها وظیفه اصلی را در راستای حفظ و صیانت از خاک بر عهده دارد، در این ارتباط در سال ۱۴۰۳ اطلس خاکشناسی هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان بوشهر را تهیه کردیم و در سال جاری سههزار هکتار از راضی زراعی و باغی در شهرستانهای دشتستان، دشتی و بوشهر را مورد مطالعه قرار دادهایم.
عوامل تخریب خاک
اعتمادی ادامه داد: خاک به دو شکل شیمیایی و فیزیکی در معرض تخریب است که عوامل قهری طبیعت و فعالیتهای بشری از جمله فرسایشهای فیزیکی خاک به شمار میرود و تخریب جنگل برای ساختمان سازی و جاده سازی، از بین بردن پوشش گیاهی بر اثر چرای زیاد دام از این دست هستند.
وی همچنین برداشت غیرکارشناسی از خاک برای جاده سازی و ساختمان سازی را از عوامل مهم تخریب فیزیکی خاک دانست و افزود: این برداشت ها باید بر اساس اصول فنی باشد و بخشی از هزینه تخریب به صورت مالیات پرداخت شود.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان بوشهر با بیان اینکه برای اولین بار از شرکت نفت خارگ بابت برداشت خاک مالیات دریافت کردیم گفت: این مالیات در جهت احیاء و بازسازی خاک به شکل کاشت درخت و نهال هزینه می شود.
اعتمادی بیان کرد: پساب فعالیتهای صنعتی باعث آلودگی شیمایی خاک و محیطزیست میشود که رسیدگی به آن به عهده محیط زیست است.
مدیر آب و خاک و امورفنیمهندسی جهاد کشاورزی بوشهر با اعلام اینکه وقتی خاک خشک می شود و رطوبت را از دست می دهد سریعتر تخریب می شود ادامه داد: با اصلاح و ایجاد آببندها و گورابها تلاش می کنیم ذخیره آب های زیرزمینی را افزایش بدهیم.
خاک سالم ستون تابآوری اکوسیستم و کشاورزی
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر خاک سالم را ستون تابآوری اکوسیستم و کشاورزی استان دانست و گفت: در شرایط اقلیمی خاص استان بوشهر احیای خاکهای تخریب شده در حاشیه شهرها و ترویج کشاورزی حفاظتی در روستاهای استان بوشهر طراحی شدهاست.
اعتمادی، با اشاره به اینکه امسال از سوی سازمان ملل شعار «خاکهای سالم برای شهرهای سالم» انتخاب شده است، اظهار داشت: خاک تنها بستر کشاورزی نیست بلکه جزو زیرساختهای حیاتی شهرها محسوب میشود و کیفیت آن مستقیم با سلامت مردم، کیفیت زندگی، اکوسیستم شهری و تابآوری شهرها ارتباط دارد.
وی با تأکید بر اینکه شرایط اقلیمی خاص، محدودیت آب، گرمای شدید و شوری خاک در استان بوشهر موجب شده نقش خاک در تأمین غذای پایدار و حفاظت از فضای سبز شهری حیاتیتر شود، افزود: در این شرایط، خاک سالم میتواند ضمن کنترل روانآبها و جذب بهتر باران، از فرسایش جلوگیری کند و در مقابله با گردوغبار و گرما موثر باشد.
راهکارهای احیای خاک در بوشهر
اعتمادی با بیان اینکه خاکهای متراکم یا تخریبشده توان ارائه این خدمات حیاتی را از دست میدهند، تصریح کرد: امسال سه رویکرد اصلی در مدیریت خاک و آب استان از جمله سنجش دقیق و پایش شاخصهای سلامت خاک نظیر مواد آلی، شوری و فشردگی برای شناسایی مناطق آسیبدیده و نیازمند اقدام فوری دنبال شده است.
وی ادامه داد: دومین محور، تهیه نقشههای مدیریتپذیر خاک در اراضی کشاورزی استان بوشهر با استفاده از دادههای پایش و ابزارهای GIS است که ظرفیت و محدودیت هر منطقه را مشخص و برنامهریزی دقیق برای نوع کشت و روش آبیاری را ممکن میسازد.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان بوشهر با اشاره به اینکه مدیریت علمی و مشارکتی خاک در شهر و روستا از دیگر رویکردهای کلیدی است، اضافه کرد: استفاده هوشمندانه از پوشش گیاهی، توسعه فضای سبز پایدار، کاهش سطح خاکهای آسفالته و احیای خاکهای تخریبشده، از جمله راهکارهایی است که در این زمینه پیگیری میشود.
وی با تأکید بر ضرورت آموزش و مشارکت فعال مردم، گفت: تا زمانی که فرهنگ حفاظت از خاک در سطح جامعه نهادینه نشود، هیچ برنامهای موفق نخواهد بود و بهرهبرداران باید به صورت مستقیم در این فرآیند مشارکت داشته باشند.
اعتمادی با بیان اینکه نقشهبرداری مدیریتپذیر خاک پایه اصلی برنامهریزی علمی در کشاورزی آیندهنگر است، اظهار امیدواری کرد: با تکیه بر این نقشهها میتوان الگوی کشت مناسب هر منطقه را تعیین، عملکرد خاک را اصلاح و بهرهوری آب را افزایش داد تا نتیجه نهایی هم به سود اکوسیستم و هم سلامت و اقتصاد جامعه باشد.
تهیه نقشههای مدیریت خاک
مدیر امور آبوخاک و فنیمهندسی سازمان جهادکشاورزی نیز، به نقش مستقیم دستگاههای مسئول از جمله جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و محیطزیست در صیانت از خاک، گفت: ۹۵ درصد مواد غذایی بشر از خاک بهدست میآید و اگر فرسایش فیزیکی و شیمیایی آن کنترل نشود، آینده غذایی جامعه با تهدید روبهرو خواهد شد.
مهدی اعتمادی، مهمترین برنامه امسال را «تهیه نقشههای مدیریت خاک» عنوان کرد و اضافه کرد: که در این طرح، وضعیت خاک از نظر شوری، مواد مغذی و ترکیبات مختلف آن بررسی میشود تا کشاورزان پیش از کشت، شناخت دقیقتری از زمین خود داشته باشند و بهرهوری را افزایش دهند.
اعتمادی با اشاره به شعار امسال «خاکهای سالم، شهر سالم» بیان کرد: بخشی از مسئولیت حفاظت از خاک در شهرها نیز بر عهده شهرداریهاست و توجه به توسعه فضای سبز باید فراتر از ساختوسازهای فیزیکی قرار گیرد تا تعادل طبیعی محیط شهری حفظ شود.
وی همچنین تنوع کشت را یکی از عوامل مهم تقویت خاک دانست و گفت: کشت مداوم یک محصول و استفاده از یک نوع کود، خاک را از کیفیت میاندازد، اما تنوع محصولات، خاک را زنده نگه داشته و بهبود میبخشد.
ضرورت کشاورزی حفاظتی برای نجات خاک
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر گفت: در سالهای گذشته بهدلیل شیوههای سنتی، خاک استان دچار آسیب و فرسایش شده، اما اکنون بر مبنای یافتههای علمی، «کشاورزی حفاظتی» بهعنوان راهکار اصلی در حال ترویج میان کشاورزان است و بخش زیادی از بهرهبرداران همراهی خوبی نشان دادهاند.
مرتضی بحرانی با اعلام اینکه تاکنون مشخصات خاک در دو هزار هکتار از اراضی استان مطالعه شده و هزار هکتار دیگر نیز امسال در دستور کار قرار دارد، افزود: هدف اصلی این برنامهها، حفظ عناصر ریزمغذی و درشتمغذی خاک و افزایش توان نگهداری آب در اراضی کشاورزی است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان شرایط اقلیمی استان را یکی از عوامل اصلی فرسایش خاک دانست و گفت: گرما، رطوبت، کمآبی و محدودیتهای جغرافیایی در کنار شیوههای نادرست شخم و کشت، سالها موجب تخریب خاک شده است.
به گفته وی، با ترویج روشهای نوین و ایجاد گفتوگوی مستقیم با کشاورزان، تلاش میشود الگوهای صحیح حفظ خاک در سراسر استان نهادینه شود.
بحرانی ابراز امیدواری کرد: با عبور از دورههای خشکسالی، کشاورزی استان دوباره به پایداری برسد و خاک سالم برای نسلهای آینده حفظ شود.
امروز تصمیم بگیریم، فردا دیر است
همه میدانیم خاک ایران در حال فقیر شدن است و بدون اقدام فوری، آینده تولید غذا با مخاطره جدی روبرو خواهد شد زیرا به گفته رئیس موسسه خاک و آب کشور وضعیت خاک ایران نگرانکننده و مشابه سرنوشت آب است و در آستانه ورشکستگی و مرحله بحرانی قرار گرفته است.
هادی اسدی رحمانی افزود: ایران ۱۶۵ میلیون هکتار وسعت دارد که تنها ۲۴ میلیون هکتار آن قابل کشت و سهم هر ایرانی از خاک قابلکشت حدود دو هزار متر مربع است، این درحالی است که خاک کشور هر سال فقیرتر میشود و به دلیل برداشت مداوم، عناصر خاک تحلیل رفته تا جایی که هماکنون ۷۵ درصد خاکهای کشور کمتر از یک درصد کربن آلی دارند که این مساله بیانگر فرسودگی شدید خاک است.
رئیس موسسه تحقیقات خاک و آب کشور ادامه داد: ما در حوزه حفاظت از خاک موفق نبودیم و همان بلایی که بر سر آب آمد، امروز بر سر خاک نیز آمده است تا جایی که سالانه حدود ۳۰ هزار هکتار از اراضی کشور تحتتاثیر فرسایش و تخریب قرار میگیرد.
اسدی رحمانی اضافه کرد: اگر امروز تصمیم نگیریم، فردا دیر خواهد بود، امروز خاک ایران به نقطه هشدار رسیده و هر روز تاخیر در آن، خسارتهایی ایجاد میکند که بدون شک دیگر جبرانپذیر نخواهد بود.