شفقنا- سجاد عطار زاده تحلیلگر مسائل بین المللی در روزنامه آرمان امروز نوشت: نگاه به شرق را میتوان واکنش نظاممند دستگاه سیاست خارجی ایران به سه محدودیت اصلی دانست: محدودیت ساختاری در نظام بینالملل ناشی از تمرکز قدرت در غرب، محدودیت محیطی در غرب آسیا بهسبب ناامنی و رقابتهای منطقهای، و محدودیت نهادی ناشی از انحصار ساختارهای اقتصادی جهانی در اختیار نهادهای غربی. پاسخ ایران به این محدودیتها، نه در قالب انزواگرایی بلکه در قالب گسترش پیوندهای متنوع با بازیگران آسیایی تعریف شده است. از این منظر، سیاست نگاه به شرق استمرار منطقی دکترین استقلال سیاسی جمهوری اسلامی است که هدف آن ایجاد موازنه دروننظامی از طریق تعمیق روابط با مراکز جدید قدرت است.
در سطح مفهومی، نگاه به شرق مستلزم بازتعریف خود «شرق» در چارچوب فرایند آسیایی شدن است. شرق در این تلقی نه یک «دیگری» در برابر غرب، بلکه شبکهای از مناسبات اقتصادی، فناورانه و فرهنگی است که بر مبنای اصل همزیستی و استقلال متقابل عمل میکند. این تعریف موجب میشود که سیاست نگاه به شرق از سطح یک جهتگیری سیاسی به سطح یک راهبرد ساختاری ارتقا یابد. در چنین چارچوبی، ایران نه صرفاً بهدنبال جابهجایی شریکان اقتصادی، بلکه در پی بازسازی موقعیت خود در مدار قدرت آسیایی است؛ مداری که در آن همکاری اقتصادی با چین، تعامل فناورانه با هند، و مشارکت امنیتی با روسیه، اجزای مکمل یک منطق کلانتر هستند.
از حیث تاریخی، نگاه به شرق در ایران واجد سابقهای فراتر از تحولات معاصر است. سنت سیاست شرقی در ایران بر ترکیب دو مؤلفه استوار است: پیوستگی سرزمینی با ساختارهای آسیایی و پیوستگی معرفتی با گفتمان عدالتمحور شرق. این دو مؤلفه در دورههای گوناگون تاریخ ایران – از سیاستهای موازنه منفی در قرن نوزدهم تا سیاست نه شرقی نه غربی پس از انقلاب اسلامی – اشکال متفاوتی یافتهاند، اما جهتگیری کلی آنها حفظ استقلال تصمیمگیری در برابر انحصار قدرت جهانی بوده است. از همینرو، نگاه به شرق در سیاست خارجی کنونی را میتوان ادامهی منطقی همان سنت تاریخی دانست که اکنون در قالب مناسبات نوین آسیایی بازتولید میشود.
از دیدگاه نظریههای روابط بینالملل، سیاست آسیایی شدن ایران را میتوان در چارچوب نئورئالیسم ساختاری و واقعگرایی تدافعی تفسیر کرد. در شرایطی که توازن قدرت جهانی در حال تغییر است، کنشگر منطقی با هدف بقا و ثبات، بهدنبال ائتلافسازی با قدرتهای همسو در حوزههای همجوار میرود. این رفتار در عین حال با مؤلفههای سازهانگارانه همراه است؛ زیرا سیاست نگاه به شرق نهتنها به منطق مادی توازن قدرت بلکه به بازتعریف هویت بینالمللی جمهوری اسلامی نیز مربوط میشود. هویت ایران در این چارچوب بر استقلال، عدالت و مخالفت با سلطه استوار است؛ ارزشهایی که در گفتمانهای آسیاییِ نوظهور نیز بازتاب یافتهاند. به بیان دیگر، آسیایی شدن برای ایران هم راهبردی مادی است و هم بازتولید هویت سیاسی در سطح بینالملل.