شفقنا- استاد مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه با بیان اینکه برای تثبیت اندیشه های تمدنی و فرهنگ تمدنی در نسل جوان می توان از مجالس فاطمی بهره های فراوانی برد، گفت: لازمه این کار، بازخوانی در ترویج آموزه های دینی و اخلاقی و اجتماعی است و حضرت زهرا (س) می تواند پایه این بازخوانی جدید باشد و مولفه های اصلی تمدن اسلامی شیعه را بازخوانی کند.
دکتر سید محسن شریفی در گفت وگو با شفقنا ضمن عرض تسلیت فرارسیدن ایام سوگواری شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) اظهار داشت: حضرت زهرا (س) در زمره برجسته ترین زنان تاریخ و نماد کمال انسانی است که از جایگاه قرآنی و انسانی می توان درباره ابعاد شخصیت ایشان سخن گفت.
وی خطبه فدکیه را نشان دهنده جایگاه علمی حضرت فاطمه (س) دانست و خاطرنشان کرد: حضرت زهرا (س) نه تنها در منابع روایی شیعی بلکه در منابع روایی اهل سنت نیز به عنوان یکی از چهار زن کامل عالمه شناخته شده است و به عنوان یکی از زنان بهشتی و مورد محبت و احترام پیامبر (ص) هم به شمار می رود. اینها گزاره های مختلفی است که شاخص های مختلفی می توان برای آن بیان کرد. حضرت فاطمه (س) از این منظر الگوی زن مسلمان است که در روایات ما تحت عناوین «بانوی دو عالم»، «مظهر عصمت و کمال» و «محور اهل بیت» شناخته می شود.
وی به جایگاه حضرت زهرا (س) در منظومه معرفتی اسلام اشاره کرد و گفت: جایگاه و منزلت حضرت نه به عنوان یک شخصیت محوری و بنیادی بلکه به عنوان شخصیت بی بدیل از لحاظ نظام فکری و معرفتی اسلام و به طور خاص از منظر شیعی قابل تبیین در حوزه های مختلف است.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم به اصل «عصمت مطلق» در اسلام اشاره کرد و افزود: حضرت فاطمه (س) به عنوان تنها زن معصوم در کنار 12 امام معصوم و پیامبر اکرم (ص) قرار می گیرد و این در روایات متعدد ما بدان پرداخته می شود.
وی به اصل «ولایت فاطمی» در منظومه فکری اسلام اشاره کرد و ادامه داد: محوریت حضرت فاطمه در زنجیره ولایت یکی از مسائل پررنگ و مهمی است به طوریکه وقتی به مساله ولایت می پردازیم، ایشان هم دختر رسول خدا و هم همسر امیرالمومنین (ع) است و خود نیز شهیده راه ولایت است. ائمه بعدی هم انتساب خود به حضرت فاطمه (س) را به قدری برجسته تاکید می کردند که حتی در تفکرات منشعب از مذاهب اسلامی مانند شیعیان فاطمیه و اسماعیلیه وقتی می خواهند خود را معرفی کنند از عنوان «فاطمیان» مصر استفاده می کنند. این نکته را می رساند که حضرت فاطمه (س) حلقه وصل نبوت و امامت است؛ درواقع ، تمام هویت ائمه (ع) در فاطمه زهرا (س) جمع شده است. به نوعی ولایت فاطمی شرط پذیرش ولایت امیرالمومنین (ع) است چون کسانی که ولایت حضرت فاطمه را می پذیرند، ولایت امیرالمومنین (ع) را هم پذیرفته اند و این مسئله می تواند در نظام معرفتی خیلی مورد توجه قرار گیرد.
وی به مسئله تداوم امامت از منظر «نسلی» اشاره کرد و گفت: نسل پاک امامت از حضرت زهرا (س) منشا گرفته و ادامه می یابد ضمن آنکه، مادر ائمه علیهم السلام است و پیوند بسیار عمیقی با سوره «کوثر» دارد، و اینجا هم می توان درباره آن صحبت کرد.
وی به مرجعیت معرفتی حضرت زهرا (س) هم اشاره کرد و بیان داشت: حضرت زهرا (س) به عنوان منبع علم الهی که در کنار سایر معصومین ما دارای علم لدّنی است، مسئله مهمی است که می توان بدان توجه نمود.
شریفی درباره نگرانی حضرت زهرا (س) از انحراف خلافت پس از رحلت رسول خدا (ص) گفت: در منظومه فکری شیعی، انحراف مسیر خلافت پس از رحلت پیامبر (ص) یک اتفاق سیاسی صرف نیست بلکه یک انحراف معرفتی است که حتی می توان گفت ریشه در انکار ولایت الهی دارد. در این مسیر، حضرت فاطمه (س) یک نقطه عطف معرفتی محسوب می شود چون در طول تاریخ هم حضرت به نوعی، به عنوان نماد مخالفت با کسانی است که به ولایت ستیزی می پردازند. بنابراین هرآنچه مربوط به حضرت فاطمه (س) بعد از رحلت پیامبر (ص) می شود به عنوان نماد حق خواهی و حق طلبی است. به عنوان مثال، «فدک» نماد غصب ولایت و نماد کسانی است که خواستند با ولایت امیرالمومنین (ع) به مخالفت بپردازند. خطبه فدکیه حضرت زهرا (س) هم در همین فضا قرار می گیرد. نحوه شهادت حضرت فاطمه (س) و بحث تغسیل و تدفین حضرت همگی نماد حق خواهی و حق طلبی حضرت فاطمه (س) است لذا هرحادثه ای بعد از رحلت پیامبر (ص) که در آن حضرت فاطمه (س) به نوعی حضور دارد، این نگرانی حضرت را از انحرافی که در مسیر ولایت می افتد، می بینید و این نگرانی تا امروز هم هست.
وی افزود: اتفاقی که بعد از شهادت حضرت زهرا (س) به وقوع می پیوندد مرتبط با نظام معرفتی مهمی است که ما در نگاه شیعی به آن بسیار نیاز داریم و آن، توجه به «ولایت» است. اگر رفتار حضرت فاطمه (س) را در حوادث متعددی که بعد از رحلت پیامبر رخ می دهد، بررسی کنیم به این نکته که حضرت نماد حق خواهی است می رسیم، اما اگر گفتمان درونی رفتارهای حضرت فاطمه (س) را بررسی کنیم، می بینیم که حضرت کاملا بر مسیر ولایت خواهی و دفاع از ولایت و تضمین مسیر راه در دوره های بعد تاکید دارد و لذا هرجا می نگرید، می بینید که این نگاه معرفتی شیعه تا قیامت از حضرت فاطمه (س) الگو می گیرد. به همین جهت، برپایی مجلس عزا، توجه به این مظلومیت و بازگشت به این ولایت می بینید که شیعیان به این مسئله توجه می کنند که باید با الگوگیری از حضرت زهرا (س) در مسیر دفاع و پیروی از ولایت باشند.
وی «فاطمیه» را مهمترین مراسم های عزاداری بین شیعیان دانست و گفت: در کنار مظلومیت ها و سوگواری هایی که برای حضرت اتفاق می افتد به نوعی یک پیوند معرفتی میان شیعیان و الگوگیری از حضرت خودبخود تحقق پیدا می کند و اگر بانیان این مجالس توجه کافی به این مساله داشته باشند، می تواند رشد بیشتری را هم به همراه داشته باشد. حضرت فاطمه (س) جلوه ای از ایمان، اخلاق عملی، مقاومت در برابر ظلم، کمالات عاطفی، تجلی کامل عبودیت خدا و الگوی تمام عیار کمالات الهی و انسانی است، اگر اینها در مجالس فاطمی بیان شود معیار دقیقتری از دینداری و حقیقت دیگری از توحید و ولایت برای انسان ها مشخص می شود که معمولا شیعیان در مجالس خود چنین نگاه هایی دارند.
وی ادامه داد: مولفه هایی چون کرامت معنوی زن، جایگاه بالای اجتماعی زن، نقش سازندگی زنان در تمدن اسلامی در بازخوانی جدیدی از سیره حضرت زهرا (س) می تواند تجلی پیدا کند.
وی گفت: ایام فاطمیه به عنوان یک آئین مذهبی که از زمان ائمه علیهم السلام وجود داشته و تا امروز به صورت محافل خانگی و اجتماعی برگزار شده است، شامل بیان موارد متعددی از ادعیه و بیان مصائب است و می توان بدان به صورت مجموعه ای از آئین های مختلف در شرایط و زمینه های مختلفی نگاه کرد اما اگر بخواهیم به آن کارکرد تمدنی اضافه کنیم، باید توجه کنیم در کنار حفظ تمام آئین های مذهبی باید نقش مهمی به این مجالس در تحکیم هویت شیعی بدهیم و این کارکرد را از فضای مجالس عزاداری بالاتر ببریم. لازمه این کار، بازخوانی در ترویج آموزه های دینی و اخلاقی و اجتماعی است و حضرت زهرا (س) می تواند پایه این بازخوانی جدید باشد و مولفه های اصلی تمدن اسلامی شیعه را بازخوانی کند. از طرفی، حضرت فاطمه (س) نماد مقاومت در برابر بی عدالتی است و اگر این ظرفیت در سطح جمعی و فردی بکار گرفته شود می تواند کارکرد تمدنی پیدا کرده و به الگویی برای مبارزه با ظلم تبدیل شود.
استاد مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه، در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حضور پررنگ جوانان در محافل عزاداری بیان داشت: برای تثبیت اندیشه های تمدنی و فرهنگ تمدنی در نسل جوان می توان از این مجالس بهره های فراوانی برد.
وی تاکید کرد: پیوند اجتماعی دینی و ایجاد همبستگی ملی و مذهبی از طریق این مراسم فراهم است و زمینه مناسبی در این باره وجود دارد.
شریفی با یادآوری اینکه فرهنگ ها و ادیان دارای زبان جهانی هستند، افزود: وقتی بخواهید حضرت زهرا (س) را به عنوان تجسمی از تجلی فضای انسانی در فضای معنوی و اجتماعی ارائه دهید حتما گوش شنوا و اشتیاق برای بیشتر شناختن این شخصیت وجود خواهد داشت. چون حضرت زهرا (س) نقش بی نظیری در زمان خود ایفا می کند که حتی در آن ظرف زمانی مشابه چنین شخصیت هایی را نداریم لذا در دوره فعلی هم اگر زنانی بتوانند میان نقش اجتماعی و معنویت پیوند برقرار کنند، مورد توجه قرار خواهند گرفت.
وی بیان کرد: علمای اهل سنت با تالیفات خود به جایگاه و فضائل حضرت فاطمه (س) اذعان دارند و جالب اینکه این فضائل از عایشه همسر پیامبر (ص) نقل شده است. اینها، این مطلب را می رساند که فضائل و مناقب به قدری گسترده است که عدم نقل آن شاید کمی سخت باشد. در دوره های بعد که شیعیان قدرت گرفتند، نام حضرت فاطمه (س) در پرچم مبارزه با انحراف در مسیر خلافت نقش بسته است. لذا در دوره های متاخر که رویکردهای کلامی و مواجهه های مذهبی رخ داده، علمای اهل سنت تصمیم گرفتند کمتر به حضرت فاطمه (س) بپردازند درحالیکه روایات آنها غنی از این فضائل و مناقب است.