شفقنا- تبدیلشدن کتابفروشیها به فروشگاههای چندمنظوره در ایران، بحث تازهای را میان فعالان فرهنگی ایجاد کرده است. بسیاری میگویند افزایش فروش وسایل جانبی، محیط کتابفروشی را از «محل مواجهه با فرهنگ» به «فروشگاه خرید کالا» تغییر داده است.
به گزارش شفقنا، در سالهای اخیر بسیاری از کتابفروشیهای ایران برای جبران هزینهها، بخشی از قفسهها و ویترین خود را به فروش وسایلی مانند ماگ (لیوان)، فنجان، هودی، جاکلیدی، عروسک، شمع و لوازم تزئینی اختصاص دادهاند. این قفسهها با وجود آنکه به بقای اقتصادی کتابفروشیها کمک میکند، اما از نگاه برخی پژوهشگران فرهنگی، «هویت کتابمحور» این مکانها را تحت تأثیر قرار دادهاند.
کتابفروشیها، مهمترین ابزار گسترش فرهنگ مطالعه شناخته میشوند، این مکانها علاوه بر فروش کتاب، امکان تعامل اجتماعی و برگزاری نشستهای ادبی را فراهم میکنند. توصیه متخصصان این است که کالاهای جانبی باید همراستا با مأموریت فرهنگی کتابفروشی باشند.
متخصصان چه میگویند؟
متخصصان فرهنگی تأکید دارند که کتابفروشی باید پایگاه فرهنگی باقی بماند. فروش کالاهای جانبی تنها زمانی پذیرفته است که به گفتمان فرهنگی و ترویج مطالعه کمک کند.
ادوارد برنت تایلور (Edward Burnett Tylor)، فرهنگ را بهعنوان «مجموعهای پیچیده شامل دانش، باور، هنر، اخلاق، قانون و هر توانایی دیگر که انسان بهعنوان عضو جامعه کسب میکند» تعریف کرد. بر اساس دیدگاه او، کتابفروشی باید حامل این مجموعه فرهنگی باشد؛ اگر به فروشگاه عمومی تبدیل شود، نقش فرهنگیاش تضعیف میشود.
کلود لِوی-استروس (Claude Lévi-Strauss)، نظریهپرداز ساختارگرایی فرهنگی که بر نظامهای نمادین تأکید داشت، معتقد است کتابفروشی یک نظام نمادین است؛ فروش کالاهای غیرمرتبط میتواند این نظام را دچار اختلال کند و معناهای فرهنگی را مخدوش سازد.
کلیفورد گیرتز (Clifford Geertz)، با نظریه «توصیف پرمایه» (Thick Description) فرهنگ را بهعنوان شبکهای از معانی تعریف کرد. بر اساس این دیدگاه، کتابفروشی باید فضایی برای تولید و بازتولید معانی فرهنگی باشد. اگر به «همهچیزفروشی» تبدیل شود، این شبکه معنایی تضعیف میشود.
بر اساس نظریه شایستگی ارتباطی میانفرهنگی (Intercultural Communicative Competence)، کتابفروشیها باید بهعنوان پل ارتباطی میان فرهنگها عمل کنند و فروش کالاهای غیرمرتبط این کارکرد را تضعیف میکند.
دلایل کتابفروشان چیست؟
فروشگاههای چندمنظوره که دیگر نام کتابفروشی به آنها اطلاق نمی شود نیز برای فروش محصولات دیگری به جز کتاب دلایل ویژه خود را دارند، کتابفروشیهای بسیاری از افزایش قیمت اجاره، کاهش خرید کتاب و گسترش خرید اینترنتی آسیب دیده و مجبور شدهاند برای بقا به سمت فروش کالاهای جانبی بروند.
از سوی دیگر کافهکتاب یا فروش اقلام فرهنگی مانند نوشت افزار یا صنایعدستی بهعنوان راهی برای جذب مخاطب و افزایش درآمد رایج شده است، در بسیاری از کشورها کتابفروشیها علاوه بر کتاب، موسیقی، بازیهای فکری، یا حتی نوشیدنی و خوراکیهای سبک عرضه میکنند تا تجربه حضور در کتابفروشی جذابتر شود.
بسیاری از کتابفروشیها به مکانی برای ثبت عکسهای زیبا برای انتشار در شبکههای اجتماعی تبدیل شدهاند و کالاهای فانتزی نسبت به کتاب جذابیت بصری بیشتری دارند، این موضوع به معرفی فروشگاهها در فضای مجازی و دست به دست شدن تصاویر منجر میشود و فضای نمایشی میسازد.
چه باید کرد؟
بررسیها و نظریههای فرهنگی نشان میدهد که افزایش فروش وسایل جانبی در کتابفروشیهای ایران، اگرچه به بقای اقتصادی آنها کمک میکند، اما در حال تغییر تدریجی هویت این فضاهاست. کارشناسان هشدار میدهند که ادامه این روند میتواند به «سطحیشدن تجربه کتاب» و «تضعیف سرمایه فرهنگی جامعه» منجر شود.
با این حال بسیاری از فعالان کتاب تأکید میکنند راهحل، حذف کالاهای جانبی نیست، بلکه حفظ تعادل، شفافسازی رسالت فرهنگی و تقویت دوباره بخش کتاب است.
