شفقنا افغانستان- در آن سوی مرزهای بستهٔ چمن و تورخم، جایی که تنها هفتهها پیش کامیونهای باری با سر و صدای موتورهایشان رگهای زندهٔ تجارت افغانستان را از لاهور و کراچی تا بازارهای کابل و مزارشریف جاری میکردند، امروز در سکوت یک تصمیم راهبردی حاکم است؛ تصمیمی که نه تنها یک مرز را میبندد بلکه دروازهای را که بیش از پنج دهه خروجیِ اصلی اقتصاد، سیاست و حتی سلامت این کشور بود برای همیشه میبندد.
به گزارش شفقنا افغانستان؛ روز چهارشنبه 21 عقرب طالبان در کابل بدون تردید یا ابهام اعلام کرد: دیگر هیچ محمولهای نه یک بستهٔ پستی، نه یک قطعهٔ ماشین و نه حتی یک جعبهٔ داروی ضروری نمیتواند از پاکستان وارد یا از افغانستان خارج شود. این پایان «وابستگی تکسویه» است؛ اما آغاز چه چیزی؟ راهی جایگزین که هنوز بیشتر در نقشهها و سخنرانیهاست تا در جادهها و انبارها. در سایهٔ درگیریهای مرزیِ تازه قطع تجارت امروز بیش از هر چیز اعلام جنگ با گذشته است. جنگی که پیروزی یا شکست آن سرنوشت میلیونها نفر را در افغانستان رقم خواهد زد.
اعلامیهٔ سهبخشی: تعلیق، ممنوعیت و عدم حمایت سه لایهٔ یک تصمیم تاریخی
در روز چهارشنبه 21 عقرب عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رییسالوزرای طالبان در جلسهای با حضور نمایندگان ۱۴ انجمن تجاری، اتحادیهٔ داروسازان و بانک مرکزی سه بخش اصلی تصمیم جدید را خواند، سه عبارت که در مجموع یک سیاست را تغییر میدهند:
«تعلیق تجارت»، «ممنوعیت واردات کالا» و برای اولین بار در تاریخ روابط تجاری دو کشور «عدم حمایت از واردات دارو».
برخلاف اعلامیههای گذشته که عبارت «تعلیق موقت» را بهکار میبردند این بار واژهٔ «حکومت اسلامی هیچگونه حمایتی امنیتی، لجستیکی یا مجوزی از تجارت با پاکستان نخواهد داشت» بهصورت تأکیدی و تکرارشده در بیانیهٔ رسمی آمده است. این نشانهای است که طالبان دیگر این تصمیم را در چارچوب «سیاست عمومی بلندمدت» قرار دادهاند نه «واکنش تاکتیکی» به بحران.
زمینهٔ امنیتی: از حملهٔ پهپادی تا بسته شدن مرزها
این تصمیم در خلأ شکل نگرفته است. تنها چند روز پیش درگیری مسلحانهای در منطقهٔ مرزی سپین بولدک، جنوب شرقی ننگرهار رخ داد. نیروهای طالبان گروهی را که مدعی شدند «در ارتباط با شبکههای خارجی در پاکستان هستند» در نزدیکی مرز چمن دستگیر کردند. دو روز بعد در ۱۵ عقرب چندین پهپاد پاکستانی به گفتهٔ مقامات طالبان از پایگاه هوایی شمسی ضرباتی را به سه موقعیت در موسی قلعه وارد کردند که طالبان آنها را «پایگاههای تروریستی» توصیف نکرد بلکه آنها را «ناحیههای مسکونی تحت کنترل امنیتی» خواند.
این حمله آخرین نقطهٔ شکستن مذاکرات غیرمستقیم بود. پیشتر در ماههای میزان و جوزا طالبان از طریق نمایندهٔ چین در کابل خواستار «تعهد رسمی اسلامآباد به عدم حمایت از هرگونه فعالیت ضد افغانستان» شده بود. پاسخ پاکستان تکرار عبارت «این مسائل درونکاری هستند» نه تنها رضایت طالبان را جلب نکرد بلکه باور آنان را تقویت کرد که وابستگی تجاری به معنای وابستگی امنیتی نیز هست و آن برای یک حکومت که مشروعیتش را بر «دفاع از حاکمیت» استوار کرده پذیرفتنی نیست.
دارو: خط قرمزی که برای اولین بار شکست، چرا امروز؟ چرا اینقدر قطعی؟
تا پیش از امروز حتی در تنشهای شدید سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ واردات دارو از پاکستان همواره مستثنی میماند. دلیل آن ساده بود: بیش از دو سوم داروهای عمومی افغانستان بهویژه آنتیبیوتیکها، داروهای دیابت و ضد انعقاد از طریق شرکتهای پاکستانی که نمایندگی تولیدکنندگان هند را داشتند وارد میشدند.
اما امروز برای اولین بار ممنوعیت بهصورت صریح و بدون شرط شامل دارو شده است. این تغییر نشاندهندهٔ دو واقعیت است:
اول طالبان باور دارند که فشار اقتصادی-سلامتی تنها راه باقیمانده برای القای جدیت سیاست خود به پاکستان است یعنی قیمت تصمیم نه تنها بر تاجران بلکه بر مردم عادی و سیستم بهداشتی نیز تحمیل شود.
دوم اعتماد آنها به جایگزینهای احتمالی از جمله خرید مستقیم از هند، همکاری با ترکیه یا تأمین از طریق ایران افزایش یافته هرچند واقعیت زمینی هنوز این ادعا را تأیید نمیکند.
اتحادیهٔ داروسازان افغانستان در بیانیهٔ صادره در ساعاتی پس از اعلامیهٔ طالبان هشدار داد:
«ذخایر فعلی انسولین و آموکسیسیلین تنها تا پایان ماه دلو کفایت میکند. انتقال زنجیرهٔ تأمین به کشورهای جایگزین حداقل ۴–۶ ماه زمان فنی و مالی میبرد. بدون اقدام فوری ممکن است از بهار دسترسی به درمانهای پایه در بخشهای وسیعی از کشور قطع شود.»
راههای جایگزین: از چابهار تا واخان نقشهها در مقابل واقعیت زمینی
طالبان سه محور را بهعنوان جایگزین معرفی کرده است:
چابهار: تنها مسیر فعال در حال حاضر اما بارهای انسانی تنها ۳۰ درصد ظرفیت بندر را استفاده میکنند؛ علت اصلی عدم وجود خط راهآهن مستقیم (مسافت ۱۲۰ کیلومتری هرات–چابهار هنوز جادهٔ خاکی است)، هزینهٔ بیمهٔ بینالمللی (بهدلیل تحریمها) و عدم امکان پرداخت از طریق سوئیفت.
دهلیز واخان: این مسیر که در سالهای اخیر بیشتر بهعنوان نماد سیاسی مطرح شده هنوز تنها یک پل معلق فصلی دارد. مذاکرات با چین برای ساخت پل دائمی فولادی در مرحلهٔ تبادل نقشه است اما تا اجرای عملی حداقل دو سال زمان لازم است.
ترکمنستان–ازبکستان: تنها مسیری که زیرساخت فیزیکی دارد (راهآهن حیرتان–مزارشریف) اما حمل ریلی ۲٫۳ برابر هزینهٔ جادهای از پاکستان است و بیشتر کالاهای عمومی بهویژه مواد غذایی بهدلیل حساسیت به زمان از این مسیر استفاده نمیکنند.
در میان این گزینهها تنها چابهار ظرفیت جزئی و فوری دارد اما با قیمتی بالا: وابستگی بیشتر به ایران و ورود به بازی رقابتی چابهار–گوادر که در آن افغانستان دیگر نقش بازیگر مستقل بلکه قطعهای در رقابت ژئو-اقتصادی منطقهای است.
واکنشهای درونی: از سکوت تاجران بزرگ تا نگرانی پزشکان
در بازارهای کابل واکنشها ترکیبی از سکوت محتاطانه و اضطراب پنهان است. تاجران بزرگ که بیشتر شبکههای لجستیکی خود را از پیش به سمت ایران و ترکمنستان گسترش دادهاند تصمیم را «ضروری اما زودهنگام» خواندند. اما کسبهٔ کوچک و متوسط بهویژه واردکنندگان کالاهای مصرفی و دارویی در بحران واقعی هستند. یک واردکنندهٔ دارو در جلالآباد گفت:
«ما ۷۰ درصد کالایمان را از لاهور میآوردیم. حالا سه ماه وقت داریم تا تمام قراردادها را لغو، وامها را بازپرداخت و مسیری جدید پیدا کنیم. این مهلت نه برای انتقال بلکه برای فروش داراییهاست.»
در بخش سلامت پزشکان بیمارستانهای دولتی بهصورت خصوصی اعلام کردند که بخشهای شیمیدرمانی و دیالیز در حال آمادهسازی پروتکلهای فوری برای کاهش مصرف داروهای وارداتی هستند اقدامی که در شرایط عادی نوعی بحران سلامت محسوب میشود.
پاسخ پاکستان: فقط تأسف نه واکنش، چرا اسلامآباد ساکت مانده است؟
وزارت خارجهٔ پاکستان در واکنشی کوتاه «تأسف» خود را اعلام کرد اما هیچ اقدام متقابلی مانند ممنوعیت واردات کالاهای افغان (بهویژه خشکبار یا پسته) انجام نداد. دلیل آن بر اساس تحلیل کارشناسان اسلامآباد این است که:
پاکستان خود درگیر بحران اقتصادی است و واردات کالاهای افغان بهویژه در فصل زمستان برای پایین نگه داشتن قیمتهای داخلی مهم است.
قطع تجارت از سوی افغانستان بهطور غیرمستقیم به نفع پاکستان است: چرا که مانع از صادرات کالاهای تولیدیِ کمکیفیت میشود که در ماههای اخیر به دلیل کاهش کنترل کیفی شاهد بازگشت گسترده در مرزهای افغان بودند.
این سکوت نشان میدهد پاکستان تصمیم طالبان را «غیرقابل بازگشت» میداند و در حال برنامهریزی برای دوران پس از تجارت مستقیم است.
و در آخر
قطع تجارت با پاکستان برای طالبان فراتر از یک اقدام تلافیجویانه است: این اعلام استقلال اقتصادی از طریق انزوا است. راهی که در نظریهٔ روابط بینالملل «استقلال تحمیلی» خوانده میشود و تنها در شرایطی موفق است که همراه با توان فنی، مالی و دیپلماتیک باشد؛ شرایطی که افغانستان در آن همچنان با کمبودهای ساختاری مواجه است. ممنوعیت دارو اگرچه نشاندهندهٔ جدیت سیاست است اما میتواند به سلاح دو لبهای تبدیل شود: هزینهٔ آن را مردم عادی پرداخت میکنند و اگر بحران سلامت گستردهای رخ دهد مشروعیت داخلی طالبان که امروز بر «نظام، امنیت و حاکمیت» استوار است زیر سؤال خواهد رفت.
