شفقنا-حجت الاسلام و المسلمین هادی سروش در نوشتاری آورده است:روح آدمی دارای دو موقعیت است ؛ موقعیت آرامش و موقعیت اضطراب. جامعه نیز از آنجا که تحقق عینی دارد میتواند یکی از این دو خصوصیت را می تواند دارا باشد.همانطوریکه هر فردی تلاش وافر دارد تا در آرامش باشد ، کسانی که زمام جامعه را بدست دارند باید برای آرامشِ فردفرد جامعه تلاش مثمر ثمر داشته باشند ، و اگر نتوانند این مهم را در جامعه پیاده کنند ، قطعا حضورشان در جایگاه مدیریت ؛ نامشروع و غیر قابل قبول است.
دانشمندان بر این باورند که اضطراب جامعه یا “جمعهراسی” که اضطرابِ توام با ترس است ، باعث میشود فعالیت های روزمره شهروندان مختل شده ! و در نتیجه ؛ کیفیت زندگی شان به شکل چشمگیری کاهش پیدا کند.
قرآن که بخش مهمی از آیاتش در رابطه جامعه است ، به این مهم پرداخته ، و به عنوان نمونه ؛ در سوره آل عمران تصریح دارد که وقتی “بوی غنیمت” به مشامِ منفعت طلبانی که “خوی غنیمت” دارند میخورد ، جامعه را به اضطراب و ناآرامی می کشانند و همه سرمایه مادی و معنوی کشور را به فرطه نابودی می کشند تا بتوانند از فضای غبارآلود سیاسی ، بار خود را ببندند!
این خائنان به حقوق ملت و تباه کنندگان مسیر رشد و تعالی جامعه ، با توبیخ خدا روبرو هستند.
در قرآن فرمود: “خدا به وعده ای که با شما نهاده بود وفا کرد .. شما “سستى” كرديد و به “منازعه” پرداختيد و “عصيان” ورزيديد. بعضى “خواستار دنيا” شديد و بعضى خواستار آخرت. سپس شما را از پیشرفت بازداشت. (آل عمران /۱۵۲)
آموزه مهم این آیه این است ؛ چهار عامل شکننده جامعه ؛ سستی،اختلاف،تخلفو توجه به مناسبات قدرت و ثروت است.
در تمام موارد فوق الذکر ، زمامداران مسئولیت مهمی به دوش دارند و هر جا خود گرفتار یکی از موارد چهارگانه شوند و یا باعث آن شوند و یا در برابر آن سکوت کنند ، بدون شک گرفتار بزرگترین حق الناس هستند.
نکته قابل توجه تاریخی ؛ وقتی مسلمین در جنگ احد که وعده پیروزی داشتند به شکست دچار شدند ، آتشِ شبهه بر خرمن باورهای دینی شان سیطره یافت که با آن وعده خدا چرا به این روز در آمدیم؟!
خدای متعال با نزول آیه این سوال و یا شبهه را حل فرمود و چرائی آنچه اتفاق افتاد را تبیین نمود.
عوامل چهارگانه فرورفتنِ جامعه در یأس
۱) سستی در اندیشه و ضعف رای
سستی درعدم استفاده از مناسبت ترین موقعیت ها شکل میگیرد،گاهی با تنبلی و گاهی با خیال بافی ، خلاصه انسان و جامعه از یک فرصت مهم محروم میشود و چه بسا آن فرصت دیگر برنمیگرد!
فرصت صلح ، فرصت جنگ ، فرصت مذاکره ، فرصت عفو ، و خلاصه هر فرصت که زمینه ی تصمیم های بزرگ را فراهم می آورد و همیشگی نیست!
۲)اختلاف
در قرآن آمده ؛ تا اينكه سست شديد و به نزاع و اختلاف پرداختيد، [فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ].
اختلاف وقتی عرضه افکار و تئوری های مخلتف برای دست یابی به بهترین هاست خوب و نافع است، اما وقتی به دو قطبی انجامد؛ اقتدار جامعه را به ضعف میکشاند.
دوقطبی هادرجایی شکل می گیردکه از حمایتهای سیستماتیک از افراد ، و نیز استفاده از رانت ها برای افرادِویژه و محروم نمودن دیگران، ویااستفاده ابزاری ازقانون برای تقویت گروه یا جناح درمقابل تضعیف جناح دیگر ، باشد!
ریشه اختلافات سیاسی و اجتماعی اگر متمرکز بر نقطه مثبتی باشد از اختلاف در “مراتب استعداد” بوده و طبیعی است، اما اگر متمرکز بر نقاطِ منفی مانند “جاه طلبی” و یا “حب و بغض ها” و هر اخلاق ناپسندی باشد؛بسیار ناپسندوتباه کننده است.
۳) تخلف از مطلوب اجتماعی به مطلوب فردی
امور مطلوب و محبوب در جایی مورد مطلوبیت و محبوبیت واقعی است که کارشناسی شده و راه رسیدن به آن مشخص باشد.
در این بخش ، قرآن اشارتش چنین است که شما بعد از تشخیص مطلوبیت و محبوبیت ها ، اما با “بی تعهدی” رفتاری را انتخاب کردید که همه آن منافع محبوب تان را از دست دادید!
و بعد از آن كه آنچه را دوست ميداشتيد به شما نشان داد نافرماني كرديد ؛ [وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ]
۴) توجه به مناسبات قدرت و ثروت
از رنج های بشر در عقب ماندگی جوامع مسئله قدرت طلبی و ثروت اندوزی است و در قرآن فرمود: بعضي از شما خواهان دنيا بودند و بعضي خواهان آخرت.[منکم من یریدالدنیا ومنکم من یریدالاخره] (آل عمران /۱۵۲)
امید به تغییر اوضاع و زمانه
قرآن کتابِ هشداردهنده ی بدونِ امید نیست. شناخت فرصت ها و استفاده از آنها سازنده انتظار واقع گرایانه است و در نتیجه زمینه استفاده از امدادهای الهی رقم میخورد.
استاد مطهری میگوید؛ “مددغیبی، شرائط سختی دارد و رایگان نیست. بستگی به حق جوئی و حقیقت خواهی و اخلاص و عشق به حقیقت دارد.”
این ها که ما نوشتیم و شما خواندید ؛ وظیفه حاکمان و زمامداران است .
