شفقنا- دبیرکل مجمع جهانی شیعه شناسی گفت: افتتاح مسجد زینبیه استانبول تنها یک رخداد عبادی ساده یا صرفاً تأسیس یک مکان نمازگزاری نیست، بلکه باید آن را در چارچوب «مسیر شکلگیری هویت تمدنی شیعه در مناطق فرامزری» تحلیل کرد.
در پی برگزاری مراسم باشکوه افتتاح «مسجد و مرکز اسلامی زینبیه استانبول»، معاونت اطلاع رسانی و فضای مجازی مجمع جهانی شیعه شناسی گفتوگویی با دکتر آیت پیمان دبیرکل مجمع جهانی شیعهشناسی و نماینده بیت آیتالله العظمی فاضل لنکرانی(ره) در این مراسم انجام داد. این گفتوگو، تحلیلی تازه و راهبردی درباره موقعیت فرهنگی و تمدنی شیعیان ترکیه در پهنه جغرافیای آناتولی ارائه میدهد.
این مرکز جدید، که به نام «مسجد و مرکز زینبیه» مزین شده است، نقطهی عطفی در استراتژی حضور نرم و فرهنگی جهان تشیع در یکی از مهمترین کانونهای تمدنی جهان اسلام محسوب میشود. ترکیه به دلیل موقعیت استراتژیک خود به عنوان پل ارتباطی میان اروپا، خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی، همواره محوری برای رقابتهای ژئوپلیتیک و همچنین فرصتهای دیپلماسی فرهنگی بوده است.
این مصاحبه محورهای متعددی از جمله اهمیت مذهبی، کارکردهای اجتماعی، چشماندازهای علمی و جایگاه منطقهای این پروژه را مورد بحث قرار می دهد. هدف اصلی این گفتوگو، ارائه یک تحلیل جامع و مستند از سوی یکی از نهادهای کلیدی مطالعات شیعی در خصوص پویاییهای نوین حضور شیعه در ترکیه است.
حضرتعالی به عنوان یکی از میهمانان رسمی، این افتتاح را در چه چارچوبی از تحولات فرهنگی و تمدنی تفسیر میکنید؟
ابتدائا عرض کنم اینجانب به عنوان میهمان رسمی در کنار مقامات دولت ترکیه و نمایندگان مراجع عظام تقلید و علمای ترکیه و ایران و عراق و آذربایجان و لبنان و اجتماع مردمی و بزرگ شیعیان استانبول، افتخار شرکت در مراسم باشکوه افتتاح مسجد و مرکز فرهنگی مبارکه زینبیه را پیدا کردم و خرسندی خودم و علمای مجمع جهانی شیعه شناسی را ابراز میدارم.
این اقدام ماندگار، که در سایه همت بلند و تلاشهای خالصانه شیخ صلاح الدین اوزگندوز به ثمر نشسته است، نه تنها مایه مباهات شیعیان ترکیه بلکه افتخاری بزرگ برای جامعه شیعیان سراسر جهان به شمار میآید.
مسجد زینبیه، با معماری شکوهمند و ظرفیت بینظیر خود، بهراستی نگینی درخشان در قلب ترکیه و نمادی از وحدت، ایمان، و عظمت فرهنگی و مذهبی شیعیان در این قاره است. این بنای عظیم، که به حق میتوان آن را بزرگترین مرکز مذهبی و عبادی و فرهنگی شیعیان در اروپا نامید، جلوهگاه عشق به اهلبیت (علیهمالسلام) و سنگری استوار در مسیر نشر معارف اهلبیت و انسجام امت اسلامی است.
بیتردید، نام شیخ صلاح الدین اوزگندوز به عنوان بانی و هدایتگر این پروژه عظیم، و نام علمای انجمن جعفری و اتحادیه علمایی جابر در تاریخ معاصر تشیّع در این مسجد با عظمت و در دل نمازگزاران و مؤمنان آزاده، در تاریخ معاصر شیعه جاودانه خواهد ماند.
اما باید بگویم افتتاح مسجد زینبیه استانبول تنها یک رخداد عبادی ساده یا صرفاً تأسیس یک مکان نمازگزاری نیست، بلکه باید آن را در چارچوب «مسیر شکلگیری هویت تمدنی شیعه در مناطق فرامزری» تحلیل کرد. در دهههای گذشته، حضور شیعه در بسیاری از کشورها، به ویژه در مناطقی که دارای اکثریت سنی هستند، اغلب در قالب اجتماعات زیرزمینی، محافل محدود یا صرفاً گروههایی با هویت دفاعی و بقایی تعریف میشد. اما زینبیه نمادی از تحولی بنیادین است.
ترکیه سرزمین گفتوگو است، نه رقابت فرقهای.
این رویکرد بر این اصل استوار است که فرهنگ اسلامی، هرچند دارای تنوعات تاریخی و فقهی است، اما باید در فضایی از گفت وگو و تفاهم متقابل شکوفا شود. ترکیه، با تاریخ عثمانی و ساختار سکولار-دینی پیچیده خود، بهترین بستر برای نمایش این الگوی گفت وگومحور است.
مرکز زینبیه نماد گذار از حضور هویتی منزوی به حضور گفت وگویی تمدنی است. این گذار یعنی اینکه شیعیان اعلام میکنند که ما دیگر صرفاً به دنبال «حفظ هویت» خود نیستیم، بلکه به دنبال «مشارکت در ساختن هویت فرهنگی مشترک» هستیم. حضور در قلب استانبول، که نماد تاریخی امپراتوریها و تلاقی تمدنهاست، نشان میدهد که شیعه میخواهد نه به عنوان یک اقلیت، بلکه به عنوان یک میراثدار اصیل فرهنگ اسلامی، در صحنه عمومی حضور یابد.
پیوند ایمان، اندیشه و عمل
در این مرکز، تلاش شده است تا میان سه رکن اساسی پیوند برقرار شود: ایمان با اندیشه: یعنی عبادت صرفا” عمل مبتنی بر تقلید نیست، بلکه نیازمند فهم کلامی و فلسفی است. عبادت با علم توام است و تأسیس مرکز مطالعاتی در کنار مسجد، بر اهمیت پژوهش و تربیت کادر علمی تأکید دارد. شور دینی با آرامش فرهنگی و تأکید بر آموزههای عاشورا، نه به عنوان تحریک احساسات صرف، بلکه به عنوان منبعی برای عدالتخواهی و ادب تمدنی است.
پیام اصلی زینبیه، مرکز کوثر، مرکز آل البیت، مرکز امام علی، جامعه المصطفی و ۳۰۰ مسجد و مرکز فرهنگی شیعی در ترکیه پیام عقل و ادب است؛ همان میراثی که از قیام عاشورا تا امروز، صدای اهلبیت(ع) را به عنوان صدای عقلانیت و منطق در برابر خشونت، به گوش جهان رسانده است. این حضور، پاسخی به کسانی است که سعی دارند تشیع را صرفاً در چارچوبهای سیاسی یا متعصبانه تعریف کنند.
ترکیه در حال حاضر چه اهمیتی در نقشه ژئوپلیتیک جهان تشیع دارد؟
ترکیه در نگاه ژئوپلیتیک معاصر، یک محور حیاتی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. اهمیت آن نه صرفاً به دلیل جمعیت و قدرت اقتصادی، بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی بیبدیل آن است. ترکیه پلی میان شرق و غرب، و صحنه تعایش و تعامل سنت ها و مدرنیته است.
ترکیه از یک سو دروازه ورود به اروپا و ناتو است و از سوی دیگر، دروازه بالکان، قفقاز و مدیترانه و جهان ترکزبان آسیای میانه محسوب میشود. این نقش پلسازی، فرصتی استثنایی برای گسترش دیپلماسی فرهنگی فراهم میآورد.
گذار جامعه شیعی ترکیه امید آفرین و دلگرم کننده است چون جامعه شیعی ترکیه، که اغلب ریشه در جمعیت علوی (Alevi) و همچنین شیعیان اثنی عشری آذربایجانیتبار دارد، از فاز دفاعی و انفعالی خارج شده و به مرحله «حضور اجتماعی فعال» رسیده است. این امر نیازمند نهادسازیهای رسمی و شناختهشده است.
عقلانیت علوی و چهره جدید پیروان و محبین مکتب اهلبیت(ع) بسیار تامل برانگیز است.
حضور شیعه در ترکیه، به طور خاص با عقلانیت و گرایشهای عرفانی و اجتماعی علوی پیوند خورده است. مرکز زینبیه تلاش دارد تا با پرهیز از دامن زدن به اختلافات فقهی مرسوم، بر نقاط مشترک تمدنی و اخلاقی تأکید کرده و چهرهای جدید و معاصر از مکتب اهلبیت(ع) را بنا کند که برای اکثریت سنی ترکیه نیز قابل هضم باشد. و آثار مثبت این رویکرد در سخنرانی های مقامات ترکیه در مراسم افتتاحیه مشهود بود.
علمای ترکیه می توانند امروز حلقه پیوند دیپلماسی فرهنگی شیعه و سازنده پلهای ارتباطی نخبگان در جوامع دینی و مذهبی بین شرق اروپا و بالکان و قفقاز و حوزه خلیج فارس باشد.
از دید راهبردی، ترکیه حلقهی پیوند دیپلماسی فرهنگی شیعه در سه حوزه کلیدی است:
مدیترانه: ارتباط با جوامع شیعی لبنان، سوریه و در حال ظهور در یونان و بالکان.
بالکان: استفاده از ظرفیت تاریخی و زبانی برای ارتباط با بوسنی و آلبانی.
قفقاز: مدیریت و تقویت ارتباطات فرهنگی با جمهوری آذربایجان از مسیر خاک ترکیه.
مسجد زینبیه به عنوان تثبیتکننده این حضور میتواند نقش داشته باشد. چون مسجد زینبیه نخستین نهاد رسمی است که با حمایتهای بینالمللی و با رعایت قوانین محلی، اقدام به تثبیت این حضور تمدنی شیعه در قلب آناتولی میکند. این امر، از نظر حقوقی و اجتماعی، اهمیت بنیادینی دارد و به رسمیت شناخته شدن یک مرکز رسمی، مسیر را برای فعالیتهای آتی بسیار هموارتر میسازد.
مأموریت اصلی مرکز زینبیه چیست؟
مرکز زینبیه طراحی شده است تا به عنوان یک «کانون تمدن شیعی معاصر ترکیه» عمل کند. این مأموریت بر سه ستون اصلی استوار است که هر یک بازتابدهنده نیازهای واقعی جامعه ترکیه و ظرفیتهای جهان تشیع است:
اول اینکه عبادت آگاهانه، برای همزیستی اهل سنت و شیعه هدف اصلی فعالیتهای مسجدی، صرفاً نماز جماعت و جمعه نیست، بلکه برپایی نماز با درک عمیق آموزههای دینی است. این امر شامل برگزاری مجالس تفسیر قرآن با رویکرد وحدتمحور، و تأکید بر اصول مشترک اخلاقی و کاهش اختلافات و تاکید بر مشترکات است.
در همزیستی دینی: تلاش برای رفع سوءتفاهمات تاریخی و فرقهای از طریق مجالس مشترک و برنامههای فرهنگی مشترک با نهادهای سنی محلی و بخصوص اتحاد با دیگر مراکز مهم شیعی است و این نهاد باید بکوشد تا بر مبنای آموزههای مشترک در فضایل اهلبیت(ع) که مورد احترام همه مسلمانان است، این پیوند را که برقرار شده مستحکم تر کند.
دوم آموزش علمی، از طریق تربیت پژوهشگران شیعهشناس ترکزبان ترکیه دارای زیرساختهای آکادمیک قوی است. نیاز مبرمی به پژوهشگران بومی وجود دارد که بتوانند با زبان ترکی، آموزههای شیعه را به درستی تحقیق و تدریس کنند.
برنامههای آموزشی و برگزاری دورههای تخصصی در علوم حدیث، کلام تطبیقی و تاریخ اسلام با محوریت نقش ائمه معصومین (ع) باهدف پرورش نسل جدیدی از محققان ترکزبان که قادر باشند پاسخگوی شبهات مدرن و تاریخی درباره تشیع باشند.
سوم خدمت اجتماعی، حمایت از خانوادههای پناهجو و محروم، به ویژه در استانبول که به دلیل موقعیت خود، محل تجمع تعداد زیادی از پناهندگان و مهاجران، از جمله شیعیان مناطق جنگزده و محروم است.
در کلام و گزارشات مسئولان زینبیه علمای مرکز کوثر و دیگر مساجدی که حضور یافتم میشنیدم که مراکز متعهد به اجرای پروژههای حمایتی شامل توزیع کمکهای بشردوستانه، حمایتهای آموزشی برای کودکان و خدمات درمانی اولیه هستند.
این بخش از مأموریت ها، تجلی عملی مفهوم «خدمت» در سیره اهلبیت (ع) است و نشان میدهد که دینداری، صرفاً مربوط به مسجد نیست، بلکه باید به عرصههای کنش انسانی و اجتماعی کشیده شود.
تبدیل مسجد از مکان عبادت به مرکز کنش اجتماعی جامع سنت رسول اکرم است:
و در نهایت، مأموریت اصلی این است که مسجدهای چون زینبیه از یک «مکان عبادی » صرف، به یک «مرکز کنش فعال دینی و فرهنگی » در صحنه اجتماعی و سیاسی ترکیه تبدیل شوند.
آینده ارتباط علمی و فرهنگی حوزه علمیه قم با نهادهای دینی ترکیه را چگونه میبینید؟
آینده این ارتباط، بسیار امیدوارکننده و استراتژیک است، مشروط بر آنکه بر مبنای احترام متقابل، اهداف مشترک علمی و دوری از دخالتهای سیاسی مستقیم بنا شود. و روابط حوزه علمیه از مقدار کم کنونی به سطح مورد انتظار گسترش بیابد.
مجمع جهانی شیعهشناسی به دنبال تثبیت «همافزایی دانشی» با علما و نخبگان و دانشگاههای ترکیه است. این همکاری باید دوطرفه باشد: ما از ساختار آکادمیک پیشرفته ترکیه بهره میبریم و آنها از عمق تاریخی و منابع غنی حوزههای علمیه شیعه.
در این سفر پیرامون پروژههای کلیدی آتی مثل: ترجمه منابع: تدوین طرح جامع برای ترجمه متون بنیادین کلامی و اصولی شیعه به زبان ترکی، با در نظر گرفتن ملاحظات بومی و فرهنگی.
مطالعات تطبیقی علمالکلام: برگزاری میزگردها و سمینارهایی در زمینه تطبیق مکاتب کلامی اشعری، ماتریدی و جعفری، با هدف ایجاد یک چارچوب کلامی مشترک برای گفتوگوهای اعتقادی.
کارگروههای مشترک با دانشگاهها: انعقاد تفاهمنامههایی با دانشگاههای معتبری چون دانشگاه استانبول و مرمره برای تعریف مشترک دروس تخصصی مرتبط با «دین و مدرنیته» و «فرهنگ عثمانی و تشیع» مذاکره داشتیم.
تشیع جعفری و علوی در ترکیه با ظرفیت بالای فرهنگی خود و تجربه تاریخی در مدیریت تنوع مذهبی (حتی در دوران گذار)، شریک طبیعی تحول تمدنی حوزه قم است. ما به دنبال یک «همکاری علمی ایدئولوژیک» هستیم که هدف آن، روشنگری و توسعه گفتمان دینی در سطح جهان اسلام باشد. حوزه قم ظرفیت نظری را فراهم میآورد و مراکز ترکیه مانند زینبیه و کوثر و آل البیت و امام علی و المصطفی و … ظرفیت کاربردی و بومیسازی آن را در منطقه غرب آسیا تقویت میکنند.
بازتاب مراسم در میان مردم و رسانههای ترکی چگونه بود؟
بازتابها بسیار مثبت و فراتر از انتظار بود، به ویژه با توجه به حساسیتهای تاریخی موجود در این منطقه. نکته قابل توجه این است که پوشش خبری، بر جنبههای وحدتبخش تمرکز داشت.
رسانههای متمرکز بر جامعه شیعه در ترکیه، مانند خبرگزاری Ahlulbayt News و شبکههای تلویزیونی مذهبی مانند Kanala Zahra، و کانال ۱۲ و … مراسم را با رویکردی کاملاً سازنده و بر محوریت «وحدت اسلامی» و «ضرورت نهادسازی» پوشش دادند. تمرکز بر این بود که این مرکز نهادی برای تفرقه نیست ، بلکه بستری برای معرفی سیره عملی اهلبیت(ع) و اتحاد است.
واکنش شبکههای اجتماعی خوب بود و محبوبیت سریع این رویداد در فضای مجازی قابل توجه بود. استفاده گسترده از هشتگهایی مانند #Zeynebiye_Mosque و #Istanbul_Shias نشان داد که جامعه جوان ترک به دنبال محتوای مذهبی اصیل و مدرن است. نظرات مردمی معمولاً بر محورهای زیر متمرکز بود:
نماد همزیستی: بسیاری این افتتاح را نشانهای از بلوغ سیاسی و اجتماعی جامعه شیعه در ترکیه دانستند.
معماری و زیبایی: سبک معماری مرکز که تلاش شده تا تلفیقی از سنت ایرانی-اسلامی و معماری آناتولی باشد، مورد توجه قرار گرفت.
پذیرش انسانی:
در نهایت، آنچه باعث موفقیت اولیه بازتابها شد این بود که شیعه، زمانی که با ادب، منطق اهلبیت و فعالیتهای اجتماعی ملموس معرفی شود، در جامعهای مانند ترکیه که ریشههای عمیق تصوف و عرفان دارد، فهمپذیر و انسانی میگردد. این پذیرش، نشان میدهد که مرزهای فکری به تدریج در حال کمرنگ شدن هستند.
فلسفه اصلی این رخداد را در یک جمله چگونه خلاصه میکنید؟
زینبیه استانبول، تجسم ایمان خردورزانه و حضور اخلاقی شیعه در جهان معاصر است؛ جایی که صبر زینبی، زبان عقلانی و معنویِ حضور مؤثر و سازنده را در قلب تمدنها زنده میکند.
جمعبندی معاونت اطلاع رسانی و فضای مجازی مجمع جهانی شیعه شناسی
این گفت وگو با دبیرکل مجمع جهانی شیعهشناسی، و دبیر شورای دین پژوهان، نگاهی عمیق به ابعاد تمدنی و ژئوپلیتیک تأسیس مرکز زینبیه استانبول ارائه داد. این پروژه نه تنها یک پیروزی میدانی برای جامعه شیعی در ترکیه است، بلکه میتواند به عنوان یک مدل مطلوب برای نهادسازی فرهنگی شیعه در سایر نقاط جهان اسلام مورد مطالعه قرار گیرد.
این مصاحبه بخشی از پروندهی ویژه پایگاه مطالعات شیعی درباره حضور فرهنگی شیعیان در ترکیه است و به عنوان سند راهبردی برای گفتوگوی علمی آینده میان مراکز تحقیقاتی قم، لبنان و استانبول قابل استفاده است. تأکید بر گفتوگو، علم، و کنش اجتماعی، رویکردی است که میتواند تضمینکننده نفوذ فرهنگی بلندمدت در محیطهای پیچیده ژئوپلیتیک باشد.
