شفقنا-یک جامعه شناس معتقد است: در یک دهه گذشته، برآوردها نشان میدهند که بین ۶ تا ۱۲ میلیون ایرانی در خارج از کشور زندگی میکنند. در نهایت مهمترین عوامل مهاجرت در این 10 سال اخیر، به خاطر مسائل اقتصادی و آزادیهای مدنی بوده است. مطالعات نشان میدهد که بیش از ۸۰ درصد جوانان ایرانی یا مهاجرت کردهاند یا در فکر مهاجرت هستند. در نتیجه برای جذب و ارتباط موثر با ایرانیان خارج از کشور می توان به فکر ایجاد اعتمادسازی و رفع نگرانیهای حقوقی و امنیتی برای ایرانیان مقیم خارج، بهویژه در هنگام ورود به کشور باشیم و به توسعه دیپلماسی علمی و ایجاد شبکهسازی بین متخصصین داخلی و خارجی بپردازیم. نگاه امنیتی به افراد خارج از کشور و ترس از آنها، موجب میشود که افراد یا نخواهند به ایران بازگردند یا در صورت بازگشت، با مشکلاتی مواجه شوند که آنها را مجبور به ترک دوباره کشور کند.
دکتر علیرضا شریفی یزدی استاد دانشگاه و جامعه شناس در گفت وگو با شفقنا با اشاره به دلایل مهاجرت در ایران توضیح می دهد: مهاجرت در ایران چهار موج اصلی داشته است. موج اول مهاجرین به دلیل شرایط انقلاب و وابستگی به حکومت سابق شکل گرفت. در این دوره، عمدتاً سران مملکت و کسانی که سرمایههای کلان داشتند، مانند صاحبان کارخانهها، به مهاجرت اقدام کردند. آنها تا جایی که توانستند اقوام و داراییهای خود را منتقل کردند و آنچه که نتوانستند، در کشور مصادره شد. موج دوم مهاجرین به چالشهای سیاسی دهه شصت مربوط میشود، زمانی که دادگاهها و اعدامها در جریان بود. این موج عمدتاً شامل اقشار روشنفکر جامعه بود که به دنبال امنیت و آزادی بودند.
ناامیدی و سرخوردگی موج جدیدی از مهاجرت را رقم زد
او ادامه می دهد: موج سوم شامل جوانانی میشود که به دنبال تحصیلات عالی بودند. ایرانیان در این دوره به کشورهایی مانند آمریکا، ژاپن، هند و ارمنستان مهاجرت کردند. افرادی که توان مالی بیشتری داشتند، به کشورهای پیشرفتهتر مانند ژاپن و کانادا رفتند، تا اینجا مهاجرت سبقه سیاسی و فرهنگی داشت. موج چهارم مهاجرت به دوران دولت احمدینژاد و سپس در دولت روحانی مربوط میشود که در دوره روحانی ، بهدلیل اجرای برجام و بهبود نسبی وضعیت اقتصادی و روابط با دنیا، مهاجرتها متوقف شد، اما با خروج آمریکا از برجام و رخدادهای سالهای اخیر و از اینجا مهاجرت به یک پدیده اقتصادی و اجتماعی تبدیل شد، البته سبک زندگی و آزادی مدنی در آن نقش داشت. از اینجا به بعد می رسیم به رخدادهای سال 96 تا 1401 که موج دیگری از مهاجرت را داریم که به ویژه جوانان به این نتیجه رسیدند که وضعیت اقتصادی کشور هر ماه بدتر میشود و این امر باعث ایجاد ناامیدی و سرخوردگی و عطش زیاد برای زندگی در جایی با آرامش اجتماعی و اقتصادی شد.
مسائل اقتصادی و آزادیهای مدنی مهم ترین عوامل مهاجرت در 10 سال اخیر
دکتر شریفی بیان می کند: در یک دهه گذشته، برآوردها نشان میدهند که بین ۶ تا ۱۲ میلیون ایرانی در خارج از کشور زندگی میکنند. در نهایت مهمترین عوامل مهاجرت در این 10 سال اخیر، به خاطر مسائل اقتصادی و آزادیهای مدنی بوده است. مطالعات نشان میدهد که بیش از ۸۰ درصد جوانان ایرانی یا مهاجرت کردهاند یا در فکر مهاجرت هستند.
بخشی از حاکمیت علاقهای به بازگشت ایرانیان خارج از کشور ندارد
او درباره نوع نگاه حاکمیت به سرمایه اجتماعی و تاثیر این نگاه در مهاجرت ایرانیان توضیح می دهد: ما چهار نوع سرمایه در جامعه داریم که شامل سرمایه اقتصادی، فرهنگی، نمادین و اجتماعی است. هسته مرکزی سرمایه اجتماعی، اعتماد، مشارکت و شفافیت است. در کشور ما، وضعیت شفافیت سالهاست که مشخص است و در کشور ما بسیاری از مسائل پنهان شده است. همچنین، اعتماد مردم به نهادهای دولتی و مسئولین به شدت کاهش یافته و این مسئله در سالهای اخیر به شدت مشهود است.مشارکت هم می توان نتیجه آن را در انتخابات و درصد مشارکت مردم ببینید. حال با توجه به این توضیحات شاید واقعا دغدغه حاکمیت سرمایه اجتماعی نباشد، یا متوجه اهمیت این نوع از سرمایه نیست یا اینکه به این نتیجه رسیده است که برای بقای خود نیازی به این گروه ندارد گرچه اشتباه می کند. درباره ایرانیان خارج از کشور بخشی از حاکمیت علاقهای به بازگشت ایرانیان خارج از کشور ندارد، چون این را به نفع خود نمی بیند، از طرفی دیگر این افراد دارای سبک زندگی و نوع نگاه اجتماعی و سیاسی متفاوتی هستند. برخی از مقامها و افراد خاص در تریبون ها بهصراحت اعلام کردهاند که اگر کسی با خوانش آنها از زندگی سازگار نیست، بهتر است که کشور را ترک کند.
مهم ترین چالش های ایرانیان خارج از کشور
این استاد دانشگاه با توضیح درباره مهم ترین چالش های ایرانیان خارج از کشور توضیح می دهد: بی اعتمادی به فرایندها و سیاست های داخلی اولین چالش است، عدم وجود سازوکارهای حقوقی مناسب برای انتقال سرمایه و دانش تخصصی به داخل، محدودیتهای اداری و بروکراسی، و نگرانیهای امنیتی و سیاسی از مهم ترین این چالش هاست. همچنین عدم شفافیت در همکاری با نخبگان و نداشتن ساختار مشخصی که ارتباط مستمر داشته باشد فقط در دولت های مختلف این مساله مطرح می شود تا دوره و دولت دیگر.
این جامعه شناس برای رفع این چالشها، پیشنهاد می دهد: 1. تدوین قوانین حمایتکننده برای بازگشت سرمایه و دانش. 2. افزایش شفافیت و پاسخگویی در مسیر و فرآیند همکاری با نخبگان ایرانی خارج از کشور. 3. راهاندازی سامانههای ارتباط مستقیم بین دستگاههای اجرایی و ایرانیان خارج از کشور. 4. حمایت عملی از پروژههای مشترک علمی و اقتصادی، حتی اگر فرد بهطور کامل به ایران بازنگردد.5. اعتمادسازی و رفع نگرانیهای حقوقی و امنیتی برای ایرانیان مقیم خارج، بهویژه در هنگام ورود به کشور. 6. توسعه دیپلماسی علمی و ایجاد شبکهسازی بین متخصصین داخلی و خارجی. باز هم تاکید می کنم نگاه امنیتی به افراد خارج از کشور و ترس از آنها، موجب میشود که افراد یا نخواهند به ایران بازگردند یا در صورت بازگشت، با مشکلاتی مواجه شوند که آنها را مجبور به ترک دوباره کشور کند.
