شفقنا رسانه- پساز انتشار اخبار اعمال سازی مکانیسم ماشه از سوی کشورهای اروپایی عضو برجام در این هفته، شاهد انتشار گسترده اخبار جعلی در شبکه های اجتماعی در رابطه با پیامدهای آن هستیم که هم رسانه ها و هم مخاطبان باید برای ایمن ماندن در مقابل شایعات و فیک نیوزها گام هایی بردارند. ضیایی پرور در این رابطه می گوید: راهکار را درباره مکانیسم ماشه و اتفاقات پیش رو تنها در این می بینم که دو کار اصولی صورت بگیرد ابتدا در زمینه حمایت از سامانه های درستی سنجی (فکت چکینگ) و دوم بالا بردن سواد رسانه ای مردم برای شناخت و مقابله خود جوش با اخبار جعلی گام هایی برداشته شود.
دکتر حمید ضیایی پرور مدرس دانشگاه و مؤلف کتب سواد رسانهای با اشاره به گسترش اخبار جعلی در شبکه های اجتماعی به شفقنا رسانه می گوید: در فعالیت رسانه ای در دنیا یک پارادایم شیفت صورت گرفته است. قبلاً رسانه ها فقط در انحصار سازمان های بزرگ، خبرگزاری ها، آژانس های خبری و مطبوعات بود ولی الان با آمدن شبکه های اجتماعی و گسترش آن ها، مردم هم صاحب رسانه شدند و افراد بعداً هرکدام تبدیل به یک رسانه شدند. لذا آن دانش تخصصی که خبرنگاران و دبیران سرویس و سردبیران در رسانه ها داشتند، مردم عادی ندارند و قرار هم نیست که مردم عادی به سمت آموزش های تخصصی رسانه داری بروند لذا با دریافت، شنیدن و یا مطالعه یکسری اخبار و اطلاعات بدون توانایی راستی آزمایی یا حقیقت سنجی موضوع، آن را منتشر می کنند و در اغلب موافق تحلیل ها، برداشت ها، حاشیه ها و اظهار عقیده هم در آن خبر یا مطلب بازنشر می کنند. درحالی که شاید خبر اولیه از ابتدا نادرست بوده باشد.
او تاکید می کند: این تنها در ایران اتفاق نمی افتد بلکه در سراسر دنیا شبکه های اجتماعی منبع فیک نیوز و اخبار نادرست هستند. در مواقع با بحران جنگ، سیل، زلزله، مکانیسم ماشه و … فیک نیوزها خیلی سریع تولید و منتشر می شوند و نمی توان به ریشه یابی منشاء تولید و انتشار آن ها پرداخت. به نوعی می توان گفت فعالان رسانه های اجتماعی خودشان هم به رشد این اطلاعات نادرست کمک می کنند و طبیعتاً فضای روانی و اجتماعی مخاطبان خود را هم خیلی تحت تاثیر قرار می دهند.
ضیایی پرور با اشاره به راهکارهای موجود برای شناسایی اخبار جعلی و نادرست می گوید: در دنیا چند راه حل برای آن پیدا شده است. اول؛ سامانه های درستی سنجی (فکت چکینگ) که کارشان راستی آزمایی اطلاعات مهم است. این ها گروه هایی از NGO ها، جامعه مدنی و روزنامه نگارن پرسابقه هستند که از طریق تکنیک های ویژه ای اخبار وایرال شده در سطح جهانی را راستی آزمایی می کنند. الان سامانه های هوش مصنوعی مثل گروک (Grok) ، چتجیپیتی (ChatGPT ) قادر به راستی آزمایی اخبار هستند. به عبارتی وقتی خبری وایرال می شود از این دو سامانه می خواهی تا راستی آزمایی کند لذا این دو سامانه آمار و اطلاعات و منابع را بررسی می کنند و آن را با اطلاعات و داده های رسمی مطابقت می دهند و در ظرف کمتر از یک دقیقه راستی آزمایی می کنند و به ما پاسخ می دهند.
این مدرس سواد رسانه ای می گوید: ما دو سامانه فکت نامه و فکت یار در زبان فارسی هم داریم که کار تخصصی آن ها نه بر روی همه اخبار بلکه اخبار وایرال شده است. در این راهکار دستگاه های تصمیم گیر مثل شورای عالی فضای مجازی دولت را مکلف به درستی سنجی کردند که جای نقد دارد چون در هیچ جای دنیا این مسئله بر عهده دولت نیست. اصلا کار وزارت ارشاد اسلامی راه اندازی سامانه درستی سنجی (فکت چکینگ) نیست و اگر این کار را بکند عملا کمونیستی است و قابلیت اجرا هم نخواهد داشت.
ضیایی پرور راهکار دوم برای مقابله با انتشار اخبار جعلی و شناسایی فیک نیوزها را بالا بردن سواد رسانه ای عمومی می داند و می گوید: وقتی صحبت از سواد رسانه می کنیم درباره مخاطب حرف می زنیم. مخاطبی که خودش خبر را دریافت می کند و علاوه بر آن در صفحات و کانال های خودش آن را بازنشر می کند. این ها در دنیا از طریق NGOها، دانشگاه ها، مدارس و… کشورهای پیشرفته تا سطوح دبستان و پیش دبستانی راه حل مواجهه با اخبار جعلی را از طریق سازوکارهای موجود آموزش می دهند و خودشان به سطحی از دانش می رسند که نسبت به اطلاعات نادرست قدرت تجزیه و تحلیل پیدا می کنند.
او ادامه می دهد: با این حال در ایران سواد رسانه ای آموزش داده نمی شود چون بخش زیادی از رسانه ها خودشان هم در حال انتشار اطلاعات نادرست هستند و نمی خواهند مخاطب دانش و سواد کافی درباره این موضوع داشته باشد. به عنوان نمونه چند هفته قبل از ورود کرونا به ایران یکسری از منبع خبر دادند که کرونا وارد کشور شده و صداوسیما، برخی از مطبوعات و خبرگزاری ها گفتند وارد نشده است و منتشر کننده خبر هم بازداشت شد این درحالیست بعدا معلوم شد که کرونا از قبل وارد کشور شده بود. لذا در مجموع می خواهم بگویم رسانه های ما هم سواد رسانه ای را به مردم یاد نمی دهند و ما در مقطع دهم متوسطه دوم یک کتاب سواد رسانه ای داریم که درباره آن نقدهای فراوانی وجود دارد. ما جامعه شبکه های اجتماعی و مردمی که با این اخبار سروکار دارند را رها کردیم چون صورت مسئله را با فیلتر شبکه های اجتماعی مثل تلگرام، توییتر، فیس بوک، یوتیوب و … پاک کردیم و معتقدیم سواد رسانه ای هم لازم نداریم.
این مدرس سواد رسانه ای انتقاد می کند: در ایران برای هر دو راهکار جهانی ضعف داریم. یعنی هم در بحث درستی سنجی (فکت چکینگ) سامانه فکتنامه (factnameh.com) را که کارش راستی آزمایی اخبار است، فیلتر کردیم و در این حرکت جزو معدود کشورها هستیم. سامانه دوم فکت یار است که در داخل کشور هست و فیلتر نیست ولی به قدرت فکت نامه نیست چراکه اظهارات مقامات کشور را درستی سنجی نمی کند. سامانه ها باید قدرت و شجاعت این را داشته باشند که صحبت مقامات را هم درستی سنجی کنند که البته در رسانه های مطرح دنیا این کار انجام می شود و رسانه نسبت به عدم صحت گفته مقامات واکنش نشان می دهند.
ضیایی پرور تاکید می کند: من راهکار را درباره مکانیسم ماشه و اتفاقات پیش رو تنها در این می بینم که دو کار اصولی صورت بگیرد ابتدا در زمینه حمایت از سامانه های درستی سنجی (فکت چکینگ) و دوم بالا بردن سواد رسانه ای مردم برای شناخت و مقابله خود جوش با اخبار جعلی.
او معتقد ست که رسالت اصلی و حرفه ای رسانه ها بازنمایی عینی وقایع و رویدادهای مثبت و منفی جامعه است و می گوید: اینکه رسانه تهدید شود که حق انتشار فلان بخش از اخبار را نخواهد داشت و فلان بخش را باید منتشر کرد سیاست درستی نیست. این آموزه ادبی را از سال ها پیش داریم که « آینه چون نقش تو بنمود راست. خود شکن آیینه شکستن خطاست» کار رسانه انعکاس عینی واقعیت هاست و باید گرفتار فیک نیوزهای شبکه های اجتماعی نشود. لذا سواد رسانه ای برای اهالی رسانه امری ضروریست و در این رابطه کتابی برای روزنامه نگاران تدوین کردم که در دست چاپ است. در این کتاب تکنیک های تخصصی این کار که رسانه نگاران چگونه باید درستی سنجی (فکت چکینگ) کنند آموزش داده شده است. لذا رسانه ها هم باید دانش تخصصی خود را بالاتر ببرند.
