دفاع مقدس؛ تکلیف الهی و ضرورت عقلانی در برابر تجاوز و ستم: دکتر محمد حسین مختاری

شفقنا – هفته دفاع مقدس یادآور آن حماسه ها و جانفشانی ها به انگیزه عشق به مکتب و اوج علو و مکرمت انسانی است. یاد آن سال‌ها همچون چراغی فروزان در حافظه‌ی تاریخی ملت ایران باقی مانده است. هر گلبرگی که در جبهه‌ها بر خاک افتاد، نهال استقامتی رویاند که تا امروز در برابر هر تجاوزی قد برافراشته است. دفاع مقدس ایران، اثبات کرد که وقتی عقل و دین دست در دست هم می‌دهند، هیچ متجاوزی توان شکست دادن ملتی مؤمن و بیدار را ندارد.

به گزارش شفقنا، «دفاع مقدس؛ تکلیف الهی و ضرورت عقلانی در برابر تجاوز و ستم» عنوان یادداشت دکتر محمد حسین مختاری سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان است که متن کامل آن به این شرح است:

دفاع در برابر متجاوز، یکی از اساسی‌ترین مسائل حیات فردی و جمعی انسان است. اگر متجاوز بتواند بدون مقاومت به جان، مال، آزادی و ایمان دیگران دست‌اندازی کند، عدالت، اخلاق و معنویت از میان خواهد رفت. عقل سلیم، وجدان بشری و متون وحیانی همگی بر ضرورت دفاع تأکید می‌کنند. اما دین، این دفاع را تنها به سطح «حق» محدود نمی‌کند، بلکه آن را به «تکلیف مقدس» ارتقا می‌دهد. زیرا جان و آزادی انسان، ودیعه‌ای الهی است و حفظ آن، بخشی از اطاعت از خداوند محسوب می‌شود. بررسی بنیان‌های عقلی و فطری، متون مقدس و تجربه تاریخی ادیان، نشان می‌دهد که دفاع مقدس در برابر متجاوز اصلی مطلق و جاودانه در سنت دینی است.

مسئله‌ی دفاع در برابر متجاوز از دیرباز مورد توجه اندیشمندان، فلاسفه و رهبران دینی بوده است. هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون دفاع از خود در برابر تهدیدها به بقا ادامه دهد. اما آنچه دفاع را از یک «واکنش طبیعی» به یک «تکلیف مقدس» ارتقا می‌دهد، نگاه ادیان به کرامت انسان و رسالت الهی اوست.

ادیان الهی، دفاع را وظیفه‌ای الهی می‌دانند. از نظر این ادیان، اگر فرد یا جامعه‌ای در برابر تجاوز سکوت کند، در واقع به ظلم تن داده و امانت الهی را ضایع کرده است. از همین رو، دفاع نه صرفاً مجاز، بلکه واجب و مقدس است.

انسان در مواجهه با ظلم و تجاوز، دو گزینه پیش‌رو دارد: یا تسلیم شود و کرامت و حیات خود را واگذارد، یا به دفاع برخیزد و از آنچه خداوند به او عطا کرده پاسداری کند. در اینجا عقل و دین در یک نقطه به هم می‌رسند: عقل می‌گوید دفاع ضرورت بقا و عدالت است، و دین می‌گوید دفاع اطاعت از خدا و عبادتی مقدس است. بنابراین، دفاع مقدس نقطه‌ای است که برهان عقلی و حجت دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند.

۱. عقل و ضرورت دفاع

عقل به‌عنوان «پیامبر درونی» سه دلیل قاطع برای دفاع دارد:

اصل بقا: هیچ موجودی به‌طور طبیعی نابودی خود را نمی‌پذیرد. دفاع واکنش عقلانی به تهدیدی است که بقا را از بین می‌برد. عقل حکم می کند که هر موجود زنده، حق بقا دارد، همانگونه که حیوانات به طور طبیعی از خود در برابر خطر دفاع می کنند، انسان نیز به حکم عقل و فطرت موظف است جان و حیات خود را حفظ کند. این حکم چنان روشن است که انکار آن مساوی با انکار غریزه بقا است. فیلسوفان حقوق طبیعی مانند توماس هابز و جان لاک نیز همین اصل را اساس نظریه «حق دفاع» دانسته‌اند.

اصل عدالت: عقل می‌گوید رها کردن ظالم، خود نوعی یاری به ظلم است. ارسطو می‌گوید: عدالت یعنی دادن حق به صاحب حق. پس اگر تجاوزی رخ دهد، عقل دفاع را عین عدالت می‌داند. عقل نه تنها بقای فرد را ضروری می داند بلکه عدالت را نیز شرط بقای اجتماع معرفی می کند. اگر متجاوز بدون مقاومت بتواند ظلم خود را پیش ببرد عدالت از بین می رود و جامعه به میدان ستمگری و بردگی تبدیل خواهد شد. بنابراین دفاع از خود در برابر متجاوز دفاع از عدالت است، نه فقط دفاع از فرد.

اصل کرامت انسانی: عقل می‌فهمد که انسان شایسته بردگی نیست. پذیرش تجاوز، یعنی سقوط به مرتبه حیوان و از دست دادن آزادی که رکن کرامت انسانی است. کرامت انسان تنها در بقا نیست بلکه در آزادی و شرافت اوست.پذیرش ظلم به معنای سقوط کرامت است. انسان نمی تواند در برابر تجاوز به جان یا آزادی خویش بی تفاوت باشد، زیرا چنین تسلیمی، انکار جایگاه انسان به عنوان «خلیفه الله» است.

بنابراین عقل نتیجه می‌گیرد که دفاع، نه فقط واکنش غریزی بلکه یک ضرورت عقلی و اخلاقی است. اگر جامعه ای در برابر تجاوز بی تفاوت باشد کل ساختار اجتماعی فرو می پاشد و این یک تکلیف اجتماعی است؛ چون عدم مبادرت به دفاع یک فرد یا امت، راه فنا و نابودی همه را هموار می کند.

۲. دین و قداست دفاع

ادیان الهی چیزی فراتر از عقل می‌افزایند: دفاع را «تکلیف الهی» و «عبادت» می‌شناسند. قرآن کریم: «به کسانی که مورد ستم قرار گرفته‌اند اجازه داده شد که بجنگند، زیرا به آنان ظلم شده است.» (حج، ۳۹). این نوع آیات که در قرآن فراوان به چشم می خورد، نشان می‌دهد که دفاع نه‌تنها مجاز بلکه تکلیف است، و غایت آن هم «راه خدا» و «حمایت از مستضعفان» است.

در منطق دینی، دفاع فقط یک واکنش به تهدید نیست، بلکه مجاهدت در راه خدا، حفظ امانت الهی و عبادتی بزرگ است. سیره پیامبر اسلام (ص) نیز نشان می‌دهد که جنگ‌های او همگی جنبه دفاعی داشتند: بدر، احد و احزاب، همه واکنش به تجاوز دشمن بودند. همچنین قیام امام حسین (ع) در کربلا، نمونه‌ای از دفاع مقدس در برابر تحریف دین و تجاوز به کرامت انسانی است.

۳. هم‌ صدایی عقل و دین

اگر این دو منبع را کنار هم بگذاریم، به یک هم‌صدایی عمیق می‌رسیم:

عقل می‌گوید: دفاع ضرورت دارد، چون بقا، عدالت و کرامت بدون آن از میان می‌رود.

دین می‌گوید: دفاع مقدس است، چون ایمان، اطاعت از خدا و رسالت پیامبران بدون آن نابود می‌شود.

پس دفاع مقدس، هم ضرورت عقلی است و هم تکلیف الهی. به همین دلیل می‌توان گفت که دفاع در برابر متجاوز، اصلی مطلق و جاودانه است که عقل و وحی بر آن توافق کرده‌اند.

4. 4. دفاع به‌ مثابه تکلیف الهی

تکلیف اخلاقی

از دیدگاه اخلاقی، اگر فردی قادر به دفاع از مظلوم باشد ولی سکوت کند، شریک ظلم است. ادیان الهی بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که بی‌تفاوتی در برابر ظلم، هم‌سنگ مشارکت در آن است.

تکلیف اجتماعی

جامعه بدون دفاع در برابر متجاوز، دچار فروپاشی می‌شود. بنابراین دفاع، نه‌تنها حق فرد بلکه وظیفه‌ای اجتماعی است. از نظر دین، پاسداری از جامعه و امت، بخشی از حفظ امانت الهی است.

تکلیف ایمانی

ایمان بدون دفاع، به تسلیم در برابر باطل منجر می‌شود. قرآن می‌فرماید: «کسانی که ایمان آورده‌اند و هجرت کردند و در راه خدا جهاد نمودند، آنانند که امیدوار به رحمت خدا هستند.» (بقره، ۲۱۸) دفاع در این نگاه، بخشی از ایمان و عبادت است.

دفاع در برابر متجاوز از دیدگاه دین، نه تنها یک حق طبیعی بلکه تکلیفی مقدس است. عقل انسان حکم به ضرورت دفاع می‌دهد و وحی آن را عبادتی الهی معرفی می‌کند. از تورات تا انجیل و قرآن، همگی یک پیام مشترک دارند: «مقابله با ظلم، وظیفه‌ای الهی و انسانی است.»

در دنیای امروز که ملت‌ها با اشکال گوناگون تجاوز مواجه‌اند، بازگشت به این آموزه‌های دینی می‌تواند پشتوانه‌ای اخلاقی و الهی برای حقوق بشر و حقوق بین‌الملل باشد. دفاع مقدس، زبان مشترک عقل و دین است؛ راهی برای حفظ کرامت انسان در برابر متجاوز.

نمونه‌های تاریخی؛ عقل و دین در عمل

داستان حضرت موسی (ع) وخروج از مصر نمونه دفاع در برابر بردگی و ظلم فرعونی بود. عقل بقا را اقتضا می‌کرد و دین، این مقاومت را مقدس شمرد. حضرت عیسی (ع) با وجود دعوت به محبت، در برابر ستم و ریاکاری ایستاد. این ایستادگی، دفاع از حقیقت ایمان بود. جنگ بدر و احد در زمان پیامبر اسلام (ص) همان گونه که اشاره شد، دفاعی آشکار در برابر تجاوز مشرکان بود. در کربلا امام حسین (ع) اوج پیوند عقل و دین در دفاع مقدس را رقم زد. عقل می‌گفت ذلت نپذیر، و دین می فرمود «الموت أولى من رکوب العار». دفاع مقدس، تجلی وحدت عقل و دین است. عقل حکم به ضرورت دفاع می‌کند و دین آن را عبادت و اطاعت الهی می‌شمارد. در این نقطه، عقل و دین یکدیگر را تأیید می‌کنند و به بشریت پیام می‌دهند که:

تسلیم در برابر متجاوز، خیانت به خویش و خداست. دفاع در برابر ظلم، هم حفظ زندگی است و هم پاسداری از ایمان. از این رو، دفاع مقدس نه فقط یک ضرورت انسانی، بلکه یک اصل الهی عقلانی مطلق و جاودانه است.

دفاع مقدس ایران، جلوه‌ای از همان سنت جاودانه‌ی مقاومت در برابر ظلم بود که از نیل حضرت موسی (ع) تا کربلای حسین (ع) امتداد یافته است. رزمندگان ایران با الهام از عاشورا، باور داشتند که «هیهات منّا الذلة» نه یک شعار، بلکه راهی برای پاسداری از دین، استقلال و شرف است. آنان خاک و خون را با ایمان و غیرت درآمیختند تا کرامت انسان ایرانی پایمال نشود.

هشت سال دفاع مقدس، فقط یک جنگ نبود؛ روایتی بود از ایمان ملتی که در برابر تجاوز ایستاد. صدام با حمایت قدرت‌های جهانی، خاک ایران را آماج گلوله کرد، اما مردان و زنان این سرزمین، سینه‌هایشان را سپر کردند و حماسه‌ای آفریدند که تاریخ معاصر نظیر آن را کمتر دیده است.

در آن سال‌ها، سنگرها مدرسه‌ی عشق شدند. جوانانی که هنوز طعم شیرین زندگی را نچشیده بودند، بی‌پروا به میدان رفتند تا خاک وطن در چنگال بیگانه نماند. مادران، با اشک و دعا بدرقه کردند و پدران با صبر و صلابت، قامت ملت را استوار نگه داشتند. دفاع مقدس، نه فقط دفاع از مرزهای جغرافیایی، که دفاع از مرزهای ایمان و آزادی بود.

هفته دفاع مقدس یادآور آن حماسه ها و جانفشانی ها به انگیزه عشق به مکتب و اوج علو و مکرمت انسانی است. یاد آن سال‌ها همچون چراغی فروزان در حافظه‌ی تاریخی ملت ایران باقی مانده است. هر گلبرگی که در جبهه‌ها بر خاک افتاد، نهال استقامتی رویاند که تا امروز در برابر هر تجاوزی قد برافراشته است. دفاع مقدس ایران، اثبات کرد که وقتی عقل و دین دست در دست هم می‌دهند، هیچ متجاوزی توان شکست دادن ملتی مؤمن و بیدار را ندارد.