شفقنا- سیدهادی حسینی در مطلبی نوشت: سفر اربعین؛ صرفآ یک آیین مذهبی یا یک راهپیمایی جمعی نیست بلکه به مثابه یک پدیده درتباطی عظیم قابل بحلیل است. در این رویداد میلیون ها نفر از ملت ها و فرهنگ های مختلف در یک بستر مشترک گرد هم می آیند و تجربه ای عمیق از هم گرایی دینی و عاطفی خلق می کنند، همین امر سبب می شود که اربعین را بتوان یک رسانه کلان دانست که پیام های گوناگون معنوی و هویتی و اجتماعی و سیاسی را به جهان مخابره می کند.
1. رسانه های دینی در اربعین: بازنمایی و روایت
رسانه های دینی در سال های اخیر نقش مهمی در بازنمایی اربعین ایفا کرده اند. شبکه های تلویزیونی و رادیوهای مذهبی خبرگزاری های وابسته به نهاد های دینی و همچنین رسانه های مستقل شیعی در کشور های مختلف هر سال با تمرکز بر پوشش این سفر اربعین را به یکی از مهم ترین سوژه های رسانه ای جهان اسلام بدل ساخته اند.
با این حال نکته مهم تر ماهیت خود اربعین به عنوان رسانه ای زنده میان فرهنگی است. رسانه های دینی هر چقدر هم تلاش کنند تنها می توانند بخشی ار حقیقت این تجربه را منتقل کنند چرا که اصل ماجرا در تعاملات انسانی و دلی در طول مسیر نجف تا کربلا رخ می دهد. روایت های تصویری و خبری کمک می کند که این تجربه به سطح جهانی منتقل شود اما کیفیت حضور لمس جمعیت و مشارکت در آیین های مشترک چیزی است که هیچ رسانه ای قادر به بازنمایی کامل آن نیست.
2. اربعین به عنوان رسانه ارتباط دینی و دلی
اربعین نمونه ای یگانه از رسانه مندی آیینی است. در اینجا خود مناسک و رفتارهای مشارکت کنندگان حامل پیام اند:
پیاده روی میلیونی به تنهای نوعی متن ارتباطی است که پیام ایثار صبر پایداری و عشق به امام حسین ع را منتقل می کند.
موکب های و پذیرایی ها نقش رسانه های خرد دارند، هر موکب با زبان خدمت رسانی پیام مهمان نوازی و برادری را به زایران از ملیت های مختلف می رساند. ارتباط دلی میان ملت ها در اربعین فراتر از مرزهای زبانی شکل می گیرد حتی اگر دو زایر زبان یکدیگر را نفهمند از طریق لبخند تعارف غذا یا هم قدمی در مسیر پیامی عمیق تر منتقل می شود. این همان ارتباط غیرکلامی دینی است که اربعین را به رسانه ای جهانی بدل می سازد.
3. نگاه ارتباطی به اربعین: همگرایی هویت ها
از منظر ارتباطات اربعین را می توان به عنوان یک فرایند شکل دهنده به هویت جمعی شیعیان تحلیل کرد، میلیون ها نفر در فضایی مشترک تجربه جمعی از ما تودند پیدا می کنند رسانه های دینی تلاش می کنند این هویت مشترک را تقویت کنند اما خود آیین اربعین با ساز کارهای درونی اش چنین نقش را ایفا می کند.
زبان مشترک معنوی: همه به نام امام حسین (ع) گرد آمده اند پس موضوع گفتگو ازپیش مشخص هست. نشانه ها و نمادها و پرچم ها شعارها و نوحه ها و رنگ ها به مثابه رمزهای ارتباطی عمل می کنند که همگان بدون نیاز به ترجمه می فهمند. تجربه عاطفی مشترک گریه دعا خستگی راه و شادی رسیدن به کربلا تجربه ای همگانی است که پیوندها را عمیق تر می کند.
4. رسانه های نوین و جهانی شدن پیام اربعین
با گسترش شبکه های اجتماعی اربعین بیش از گذشته بعد رسانه ای پیدا کرده است هر زائر با تلفن همراه خود به یک خبرنگار تبدیل می شود، عکس ها و فیلم ها در فضایی مجازی دست به دست می شود و پیام اربعین فراتر از مخاطبان سنتی رسانه های دینی به افکار عمومی جهانی می رسد در اینجا مخاطب منفعل وجود ندارد بلکه از هر زائر به فرستنده پیام بدل می شود. این تغییر سبب شده است که اربعین نه تنها رویدادی آیینی بلکه کارزاری ارتباطی در سطح جهانی باشد. جضور رسانه ای دینی رسمی همچنان مهم است اما محتوای تولید شده توسط خود زائران به ویژه در بستر شبکه های اجتماعی تنوع و اصالت بیشتری به روایت اربعین می دهد.
5.چالش ها و فرصت ها
فرصت ها: اربعین ظرفیت عظیمی برای گفتگوی بین فرهنگی دارد رسانه های دینی می توانند با تمرکز بر جنبه های انسانی و اخلاقی آن تصویر مثبت و الهام بخشی از شیعه و اسلام به جهان ارایه کند.
چالش ها: خطر تقلیل اربعین به یک رویداد صرفا سیاسی یا تبلیغاتی وجود دارد اگر روایت رسانه ای تنها بر جنبه های شعار تاکید کند از عمق ارتباط دلی و معنوی آن کاسته می شود همچنین ضعف در پوشش حرفه ای و چندزبانه باعث می شود که پیام اربعین نتواند به طور کامل به افکار عمومی جهانی منتقل شود.
جمع بندی
سفر اربعین یک ابر رسانه است که توانسته است میلیارها پیام معنوی و اجتماعی و عاطفی را در قالب یک آیین بزرگ به جهانیان مخابره کند. رسانه های دینی در کنار این بستر نقش تسهیل گر و تقویت کننده دارند اما اصل پیام از طریق خود رفتارهای زائران و روابط انسانی میان ملت های مختلف منتقل می شود. از این منظر اربعین را می توان یکی از نادر ترین نمونه های رسانه مندی _ دینی _ آیینی دانست که نه تنها جهان شیعه بلکه به طور کلی جهان اسلام و حتی افکار عمومی جهانی را در گیر خود کرده است این پدیده نشان می دهد که چگونه ایمان و عشق و همبستگی می توانند به زبان جهانی بدل شوند و رسانه ای فراتر از ابزار های تکنولوژی شکل دهند.
