شفقنا آینده- مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت امور خارجه درباره تحولات اخیر پیرامون جنگ اوکراین می گوید: در حال حاضر، به نظر میرسد کشورهای اروپایی به دنبال ایجاد نوعی آتشبس در بحران اوکراین هستند، اما با توجه به حضور آقای ترامپ در رأس سیاست ایالات متحده، ترجیح میدهند وضعیت موجود را بهصورت منجمد حفظ کنند تا تغییرات سیاسی در آمریکا یا روسیه زمینهساز تحولات جدید شود. برخی تحلیلگران معتقدند که با تغییر در رهبری روسیه، بهویژه در صورت کنارهگیری پوتین، ممکن است ساختار سیاسی و راهبردی این کشور دستخوش تحولاتی مشابه آنچه در دوران فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد، شود. روسیه با چالشهای جدی در حوزه توسعه، اقتصاد و ساختار سیاسی مواجه است و نظام حاکم آن با معیارهای دموکراسی اروپایی فاصله دارد.
اقدامات ترامپ بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد
آقای قاسم محبعلی در گفت وگو با خبرنگار شفقنا آینده در پاسخ به این سوال که با توجه به نشستهای اخیر میان آقای ترامپ و مقامات کشورهای اروپایی پیرامون بحران اوکراین، این پرسش مطرح است که آیا در آیندهای نزدیک میتوان به پایان جنگ اوکراین امیدوار بود؟ همچنین، پیشبینی شما از روند تحولات آتی در این زمینه چیست؟ در صورت پایان یافتن جنگ، پیامدهای آن چه تأثیری بر منطقه و بهطور خاص بر جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت؟ برخی تحلیلگران بر این باورند که ممکن است ایران نیز به نحوی در معادلات مربوط به بحران اوکراین وارد شده باشد و حتی برخی گمانهزنیها حاکی از آن است که احتمال معامله بر سر نقش ایران در این بحران وجود دارد. آیا اساساً چنین سناریوهایی قابل طرح هستند؟ و در مجموع، تحولات مرتبط با جنگ اوکراین را در چه مسیری ارزیابی میکنید؟ اظهار داشت: در پاسخ باید عرض کنم که شواهد موجود نشان میدهد اقدامات آقای ترامپ بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد تا آنکه بتوان از آنها نتایج ملموس و مشخصی در خصوص مذاکرات با روسیه یا کشورهای اروپایی استخراج کرد. مواضع اعلامشده از سوی طرفین نیز عمدتاً پیچیده و مبهم هستند و بهجای روشنسازی، بر ابهامات موجود میافزایند. به عنوان نمونه، پیشنهادهایی نظیر برگزاری نشست در مسکو یا مذاکره در شرایط جنگی، بیشتر به نوعی بازی سیاسی شباهت دارد تا تلاش واقعی برای حل بحران.
به نظر میرسد ترامپ در برابر پوتین و نتانیاهو، نوعی ضعف یا وابستگی خاص نشان میدهد
چشمانداز پایان سریع جنگ چندان محتمل به نظر نمیرسد
وی افزود: به نظر میرسد ترامپ در برابر برخی رهبران جهانی، از جمله پوتین و نتانیاهو، نوعی ضعف یا وابستگی خاص نشان میدهد که دلایل آن هنوز بهطور دقیق مشخص نیست و صرفاً در حد شایعات باقی مانده است. از سوی دیگر، بسیاری از سیاستمداران اروپایی و حتی درون ایالات متحده با واگذاری بخشهای وسیعی از خاک اوکراین به روسیه مخالفاند، چرا که چنین اقدامی میتواند تبعات پیچیدهای برای ساختار سیاسی و امنیتی اروپا به همراه داشته باشد. در شرایط فعلی، مگر آنکه تغییرات اساسی و روشن در مواضع روسیه ایجاد شود، چشمانداز پایان سریع جنگ چندان محتمل به نظر نمیرسد. در صورتی که دولت ترامپ یا کشورهای اروپایی مجدداً حمایتهای نظامی، اقتصادی و مالی خود را از اوکراین افزایش دهند، ممکن است روند جنگ تغییر کند؛ اما با توجه به مواضع ترامپ، چنین سناریویی در دوران ریاستجمهوری وی بعید به نظر میرسد.
پایان جنگ به معنای پیروزی سریع و کامل روسیه نیست، احتمال دارد درگیریها بهصورت تدریجی و منطقهای ادامه یابد
با توجه به شرایط فعلی، پیوستن اوکراین به ناتو بعید به نظر میرسد
وی تصریح کرد: در خصوص توقف ارسال تسلیحات به اوکراین، این اقدام بهطور طبیعی به سود روسیه خواهد بود. با این حال، پایان جنگ به معنای پیروزی سریع و کامل روسیه نیست، بلکه احتمال دارد درگیریها بهصورت تدریجی و منطقهای ادامه یابد، همانگونه که در سه سال گذشته شاهد آن بودهایم و ممکن است این روند سالها به طول انجامد. از منظر اهداف راهبردی، روسیه بهدنبال جداسازی مناطق شرقی اوکراین و تثبیت مالکیت بر شبهجزیره کریمه است. با وجود آنکه امکان بازپسگیری این مناطق از سوی اوکراین و متحدان غربی در حال حاضر بسیار محدود است، هیچیک از طرفهای غربی حاضر به پذیرش رسمی این مناطق بهعنوان بخشی از خاک روسیه نیستند. در نهایت، موضوع گسترش ناتو و پیوستن اوکراین به این پیمان نیز یکی از محورهای اصلی اختلافات است. در حالی که اتحادیه اروپا ممکن است از پیوستن اوکراین حمایت کند، نقش تعیینکننده در این زمینه بر عهده ایالات متحده است. با توجه به شرایط فعلی، پیوستن اوکراین به ناتو بعید به نظر میرسد، اما در صورت تغییر دولت در آمریکا و روی کار آمدن یک رئیسجمهور دموکرات، ممکن است سیاستها در این زمینه دستخوش تغییر شوند.
کشورهای اروپایی به دنبال ایجاد نوعی آتشبس در بحران اوکراین هستند
محبعلی با بیان اینکه در مجموع، هیچیک از طرفین اعتماد کافی به یکدیگر ندارند و حتی در صورت دستیابی به توافق، نمیتوان از پایداری و دوام آن اطمینان حاصل کرد اظهار داشت: در حال حاضر، به نظر میرسد کشورهای اروپایی به دنبال ایجاد نوعی آتشبس در بحران اوکراین هستند، اما با توجه به حضور آقای ترامپ در رأس سیاست ایالات متحده، ترجیح میدهند وضعیت موجود را بهصورت منجمد حفظ کنند تا تغییرات سیاسی در آمریکا یا روسیه زمینهساز تحولات جدید شود. برخی تحلیلگران معتقدند که با تغییر در رهبری روسیه، بهویژه در صورت کنارهگیری پوتین، ممکن است ساختار سیاسی و راهبردی این کشور دستخوش تحولاتی مشابه آنچه در دوران فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد، شود. روسیه با چالشهای جدی در حوزه توسعه، اقتصاد و ساختار سیاسی مواجه است و نظام حاکم آن با معیارهای دموکراسی اروپایی فاصله دارد.
وی افزود: در چنین شرایطی، اروپاییها عملاً توانایی اقدام مؤثر ندارند و ممکن است صرفاً به حفظ وضعیت فعلی و جلوگیری از تشدید درگیریها بسنده کنند تا زمانی که تغییرات معناداری در سیاستهای آمریکا یا روسیه رخ دهد. در مقابل، روسیه در تلاش است تا در همین مقطع زمانی امتیازات راهبردی قابل توجهی کسب کند. از دیدگاه کرملین، الحاق رسمی مناطق شرقی اوکراین، عدم پیوستن اوکراین به ناتو و پذیرش این شرایط از سوی اروپا و آمریکا، اهداف کلیدی محسوب میشوند. با این حال، بعید به نظر میرسد که چنین خواستههایی از سوی غرب به رسمیت شناخته شود، چرا که مواضع رسمی آمریکا و اتحادیه اروپا در این زمینه بسیار محتاطانه و مبتنی بر اصول حاکمیت ملی اوکراین است.
بسیاری از مواضع ترامپ جنبه تبلیغاتی و رسانهای دارد
محبوبیت داخلی ترامپ کاهش یافته است
وی بیان داشت: در خصوص خوشبینی آقای ترامپ، باید توجه داشت که بسیاری از مواضع وی جنبه تبلیغاتی و رسانهای دارد. او در موارد مختلف، از جمله در ارتباط با ایران، بارها ادعا کرده که توافقات نزدیک است یا طرف مقابل خواهان مذاکره شده است، در حالی که شواهدی برای اثبات این ادعاها وجود ندارد. سبک رفتاری ترامپ بیشتر مبتنی بر حضور در تریبونهای عمومی و جلب توجه رسانهای است تا پیگیری سیاستهای اجرایی و دیپلماتیک مؤثر. در ساختار سیاسی ایالات متحده، سیاستمداران و نهادهایی نظیر کنگره تلاش میکنند تا اثرگذاری خود را حفظ کنند، حتی در میان جمهوریخواهان نیز تفاوتهایی در رویکرد نسبت به ترامپ مشاهده میشود. با وجود آنکه مخالفت رسمی با وی در شرایط فعلی کمتر دیده میشود، اما محبوبیت داخلی ترامپ کاهش یافته و در صورت برگزاری انتخابات در شرایط کنونی، احتمال پیروزی وی بسیار پایین است. این موضوع موجب نگرانی جمهوریخواهان نسبت به انتخابات آتی کنگره نیز شده است. در این میان، برخی سیاستمداران تلاش میکنند با حمایتهای ظاهری از ترامپ، او را در چارچوبی قابل کنترل نگه دارند. نمونهای از این رفتار را میتوان در سخنان اخیر رئیسجمهور اوکراین، آقای زلنسکی، مشاهده کرد که در یک سخنرانی چندین بار از ترامپ تشکر کرد، اقدامی که به نظر میرسد بیشتر با هدف جلب نظر وی صورت گرفته باشد.
این کارشناس مسائل بین الملل با بیان اینکه در مجموع، سطح مذاکرهکنندگان آمریکایی با طرف روسی از نظر تجربه و سابقه سیاسی قابل مقایسه نیست تصریح کرد: پوتین، با سابقه فعالیت در سازمان اطلاعاتی شوروی سابق، فردی با تجربه و پیچیده در عرصه سیاست خارجی است، در حالی که ترامپ بیشتر به دنبال بهرهبرداری رسانهای از موقعیتهای سیاسی است. با این حال، ساختار سیاسی آمریکا مستقل از شخصیت رئیسجمهور عمل میکند و در شرایط خاص داخلی و بینالمللی، ممکن است سیاستهای کلان این کشور دستخوش تغییراتی شود.
برای روسیه، مسئله اصلی بحران اوکراین است و ایران در اولویتهای بعدی قرار دارد
برای ایالات متحده و اسرائیل، مسائل مربوط به ایران و خاورمیانه از اهمیت بیشتری برخوردار است
وی در خصوص احتمال معامله بر سر نقش ایران در مذاکرات مربوط به اوکراین اظهار داشت: باید گفت که در هر مذاکرهای، اولویتها بر اساس منافع راهبردی طرفین تعیین میشود. برای روسیه، مسئله اصلی بحران اوکراین است و ایران در اولویتهای بعدی قرار دارد. پس از اوکراین، ممکن است کشورهای همسایه روسیه نظیر بلاروس، مولداوی و کشورهای آسیای مرکزی در دستور کار قرار گیرند. ایران نیز مانند سوریه، ممکن است در مراحل بعدی مورد توجه قرار گیرد، همانگونه که روسیه در گذشته از برخی مواضع خود در سوریه عقبنشینی کرده است. در تحولات اخیر منطقهای، مشاهده میشود که روسیه در برخی موارد، از جمله در بحران سوریه، حاضر نشده موضعگیری قاطع و حمایتی اتخاذ کند. این رفتار نشاندهنده اولویتهای متفاوت بازیگران بینالمللی در مواجهه با بحرانهای منطقهای است. برای ایالات متحده و اسرائیل، مسائل مربوط به ایران و خاورمیانه از اهمیت بیشتری برخوردار است، در حالی که برای کشورهای اروپایی، بحران اوکراین در اولویت قرار دارد.
در حال حاضر، اولویت فوری آمریکا و اسرائیل، نه بحران اوکراین بلکه مسائل مرتبط با ایران است
وی ادامه داد: از منظر راهبردی، آمریکا و اسرائیل بهویژه با محوریت بنیامین نتانیاهو، تمرکز ویژهای بر تغییر معادلات مرتبط با ایران دارند. در این میان، برخی تحلیلها حاکی از آن است که نگاه غرب به روسیه بهعنوان یک حکومت ناپایدار و غیرقابل اتکا است؛ حکومتی که ممکن است با تغییر در رهبری، دچار تحولات بنیادین شود، مشابه آنچه در دوران فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد. در حال حاضر، اولویت فوری آمریکا و اسرائیل، نه بحران اوکراین بلکه مسائل مرتبط با ایران است. شخصیتهایی مانند ترامپ و نتانیاهو نقش کلیدی در این معادلات ایفا میکنند و برخی تحلیلگران معتقدند که ترامپ در برابر نتانیاهو نیز نوعی وابستگی و تأثیرپذیری خاص دارد. با این حال، نمیتوان با قطعیت گفت که توافقی در خصوص ایران در جریان است، اما شواهد تاریخی و رفتارهای اخیر روسیه نشان میدهد که این کشور در مواقعی حاضر به واگذاری امتیازات راهبردی بوده است.
روسیه در مواقعی از اتخاذ مواضع اصولی خودداری کرده و در صورت لزوم، ممکن است در قبال ایران نیز امتیازاتی واگذار کند
تردید نسبت به اتکای راهبردی به روسیه کاملاً طبیعی است
تجربه تاریخی نشان داده که اتحاد با روسیه، چه در دوران شوروی و چه در ساختار فعلی، همواره با بیثباتی و تغییرات ناگهانی همراه بوده است
وی بیان کرد: در جریان جنگ اوکراین نیز، روسیه و چین از صدور قطعنامه یا بیانیهای در محکومیت اقدامات هستهای خودداری کردند، در حالی که چنین حملاتی آشکارا مغایر با توافقات بینالمللی از جمله پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) است. این رفتار نشان میدهد که روسیه در مواقعی از اتخاذ مواضع اصولی خودداری کرده و در صورت لزوم، ممکن است در قبال ایران نیز امتیازاتی واگذار کند؛ همانگونه که در گذشته، از مواضع خود در سوریه عقبنشینی کرده است. از این رو، تردید نسبت به اتکای راهبردی به روسیه کاملاً طبیعی است. تجربه تاریخی نشان داده که اتحاد با روسیه، چه در دوران شوروی و چه در ساختار فعلی، همواره با بیثباتی و تغییرات ناگهانی همراه بوده است. نمونه بارز آن، تغییر موضع شوروی سابق در قبال سومالی پس از روی کار آمدن حکومت کمونیستی در اتیوپی بود؛ اقدامی که منجر به قطع حمایت از سومالی و واگذاری بخشهایی از آن به اتیوپی شد.
اعتماد راهبردی به روسیه با ریسک بالایی همراه است
یکی از محورهای مذاکرات احتمالی میان آمریکا و روسیه، موضوع ایران خواهد بود
پیچیدگی بازی ژئوپولیتیک در منطقه
از نگاه اروپاییها، روسیه بهدنبال گسترش نفوذ ژئوپولیتیک است، نه توسعه اقتصادی
محبعلی با بیان اینکه سیاست خارجی روسیه، بهویژه در حوزههای ژئوپولیتیک، انعطافپذیر و مبتنی بر منافع کوتاهمدت است گفت: این کشور در مواجهه با تحولات، آمادگی دارد با تغییرات جزئی، مواضع خود را بهسرعت تغییر دهد. بنابراین، اعتماد راهبردی به روسیه، با توجه به سوابق تاریخی و رفتارهای اخیر، با ریسک بالایی همراه است. در حال حاضر، یکی از محورهای مذاکرات احتمالی میان آمریکا و روسیه، موضوع ایران خواهد بود. علاوه بر آن، ورود آمریکا به مناقشه میان آذربایجان و ارمنستان نیز نشاندهنده تلاش واشنگتن برای نفوذ در حوزههایی است که پیشتر تحت کنترل روسیه بودهاند. این اقدامات، فشار مضاعفی بر روسیه وارد کرده و نشاندهنده پیچیدگی بازی ژئوپولیتیک در منطقه است. حتی در صورت دستیابی به توافق، روند تحولات بهگونهای خواهد بود که تا زمان تغییر توازن قدرت میان طرفین، کشمکشها ادامه خواهد داشت. روسیه همواره با اروپا، بهویژه اروپای غربی، دچار چالش بوده و بعید است این اختلافات بهسادگی حل شوند. از نگاه اروپاییها، روسیه بهدنبال گسترش نفوذ ژئوپولیتیک است، نه توسعه اقتصادی. برخلاف کشورهایی مانند آلمان یا ژاپن که اولویتهای اقتصادی دارند، روسیه همچنان بهدنبال افزایش قلمرو سرزمینی است، حتی اگر از نظر وسعت جغرافیایی یکی از بزرگترین کشورهای جهان باشد.