از رسانه ها/ روزهایی که خورشید تابید و از آن برق نساختیم

به گزارش شفقنا از ایرنا، خاموشی‌های تابستان امسال در ادامه تعطیلی‌های ناگزیر و ناشی از آلودگی مصرف سوخت‌های فسیلی در زمستان پارسال، لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های ویژه کشور در استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر به ویژه انرژی خورشیدی را پیش روی ما قرار داده است.

همزمان، برخی کشورهای منطقه نیز برنامه‌های کلانی را در این زمینه دنبال می‌کنند. به عنوان مثال و بنابر گزارش چند هفته پیشِ «فایننشال تایمز»، عربستان سعودی با سرمایه‌گذاری ۸.۳ میلیارد دلاری در پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، گامی بزرگ در راستای تحقق استراتژی «چشم‌انداز ۲۰۳۰» خود برداشته است. این برنامه شامل ساخت هفت نیروگاه بزرگ خورشیدی و بادی با ظرفیت مجموعی حدود ۱۵ گیگاوات است که در مناطق مختلف این کشور از جمله مدینه، مکه، ریاض و عسیر احداث می‌شود.

و اما در کشور ما، اظهارات اخیر «مهدی جمالی نژاد» استاندار اصفهان مبنی بر پیگیری سرمایه‌گذاری ۲.۸ میلیارد دلاری برای احداث بزرگترین نیروگاه خورشیدی جهان در این استان، از اهتمام ویژه دولت چهاردهم به متنوع‌سازی سبد انرژی کشور در شرایطی حکایت دارد که امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت این مهم به چشم می‌آید.

این اقدام هم‌راستا با تحقق وعده «عباس علی‌آبادی» وزیر نیرو انجام می‌شود که در آذرماه گذشته گفته بود تا پایان سال ۱۴۰۴، بیش از چهار هزار مگاوات ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی کشور افزایش خواهد یافت. به گفته وزیر نیرو، شبکه برق کشور با ظرفیت تولید و مصرف سالانه حدود ۳۵۰ میلیارد کیلووات ساعت برق، پتانسیل جذب و نصب بیش از ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی را به لحاظ فنی دارد.

حال به گفته استاندار اصفهان، ظرفیت تولید نیروگاه خورشیدی که در آینده‌ای نزدیک کلید می‌خورد، ۵ هزار مگاوات برق است که نه‌ تنها ایران را در رده کشورهای پیشرو در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر قرار می‌دهد، بلکه نقطه عطفی در مسیر توسعه پایدار و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است.

خورشید به کمک پایداری شبکه برق کشور می‌آید؟

بنا بر گزارش‌های موجود، تنها ۷ دهم درصد از تولید کل برق کشور از محل انرژی‌های تجدیدپذیر تامین می‌شود. نیروگاه‌های خورشیدی هم سهمی ۶۹ درصدی در میان تجدیدپذیرها را به خود اختصاص می‌دهند

تامین و توسعه پایدار انرژی از اصول اساسی در مدیریت منابع کشورها است. تنوع‌بخشی به منابع انرژی به منظور کاهش ریسک وابستگی به یک منبع، در کنار مولفه‌هایی چون کارایی و بهره‌وری بالا، دسترسی عادلانه و انعطاف‌پذیری در بحران‌ها، نشانه‌های پایداری در حوزه انرژی محسوب می‌شود که مسیر توسعه پایدار و حفظ منافع نسل‌های آینده را فراهم می‌کند.

در ﺑﯿﻦ اﻧﺮژی‌ﻫﺎی تجدیدپذیر، می‌توان اﻧﺮژی ﺧﻮرﺷﯿﺪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻣﻨﺒﻊ ﺑﯽ‌ﭘﺎﯾﺎن ﮐﻪ ﺣﻼل ﻣﺸﮑﻼت ﺑﺴﯿﺎری در زﻣﯿﻨﻪ اﻧﺮژی و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﺳﺖ، ﻧﺎم برد. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺪوﯾﺖ‌ﻫﺎی ﺟﺪی ﻣﻄﺮح در ﻣﻮرد ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺮژی و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺮژی ﻓﺴﯿﻠﯽ ﻣﻮﺟﻮد در ﮐﺮه زﻣﯿﻦ رو ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ و در ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻮارد رو ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدی ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ از اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻧﯿﺰ ﻣﻮﺟﺐ ﺧﺴﺎرت زﯾﺎﻧﺒﺎر زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ، بهره‌گیری از انرژی خورشیدی در کشور آفتاب‌گیری چون ایران ضرورتی غیرقابل انکار است.

سهم انرژی پاک در تولید برق کشور

بنا بر گزارش آماری سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) در فروردین ۱۴۰۴، در مجموع ۱۶۳۷.۹۲مگاوات، یعنی ۷ دهم درصد از تولید کل برق کشور از محل انرژی‌های تجدیدپذیر تامین شده است که از این میزان، نیروگاه‌های خورشیدی با تولید ۸۷۰.۳۱ مگاوات، سهمی ۶۹ درصدی در میان تجدیدپذیرها را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن نیروگاه بادی با ۳۷۶.۳ مگاوات در مقام دوم تجدیدپذیرها قرار دارد.

به گزارش ایرنا، در فرایند افزایش سهم تجدیدپذیرها در سبد تولید انرژی کشور، «محسن طرزطلب» رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق اواسط مردادماه درباره آخرین وضعیت توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر در کشور اظهار داشت: در چهار ماهه نخست امسال، تولید برق نیروگاه‌های خورشیدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۷۱ درصد افزایش یافته است.

بر مبنای پژوهشی با عنوان «دیدگاه مصرف‌کنندگان انرژی در مورد موانع استفاده از صفحات فتوولئاتیک و آبگرمکن‌های خورشیدی در ساختمان‌ها» که در سال ۱۴۰۳ در مجله پژوهش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی انرژی منتشر شده، با توجه شرایط جغرافیایی، ایران از امکان بالایی در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر برخوردار است، به طوری که از شمالی‌ترین تا جنوبی‌ترین نقطه کشور از قابلیت بهره‌مند شدن نیروگاه‌های خورشیدی برخوردارند؛ به عبارت دیگر ایران با برخورداری از دست کم ۳۰۰ روز آفتابی و متوسط تابش ۵/۵ – ۴/۵ کیلووات ساعت بر مترمربع در روز، یکی از کشورهای با ظرفیت بالا در زمینه انرژی خورشیدی است. بنابراین، می‌توان با طراحی، مدیریت و فناوری جهانی، سهم قابل توجهی را در بازار انرژی‌های پاک به دست آورد.

روزهایی که خورشید تابید و از آن برق نساختیم!

همسایه‌های ما و دیگر کشورها چقدر انرژی خورشیدی تولید می‌کنند؟

تولید انرژی خورشیدی در میان همسایگان ما اما قابل توجه است. بر اساس گزارش‌های معتبر بین‌المللی مانند گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)، گزارش چشم انداز انرژی خورشیدی ۲۰۲۵ تهیه شده در انجمن صنایع خورشیدی خاورمیانه (MESIA) و گزارش سرمایه‌گذاری انرژی جهان ۲۰۲۴ از آژانس بین‌المللی انرژی، امارات متحده عربی در حال حاضر بیشترین ظرفیت عملیاتی تولید برق خورشیدی را در منطقه خاورمیانه دارد.

بر اساس آخرین داده‌های منتشرشده تا سال ۲۰۲۵، امارات متحده عربی ظرفیت نصب‌شده‌ای در حدود ۹۶۰۶ مگاوات (MW) برق خورشیدی دارد. سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در کل تولید برق امارات حدود ۱۴ درصد برآورد شده است که بخش عمده‌ای از آن (حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد) از انرژی خورشیدی تأمین می‌شود.

پس از امارات، عربستان با ظرفیت نصب‌شده‌ای در حدود ۴۵۰۰ مگاوات در جایگاه دوم تولید انرژی خورشیدی در خاورمیانه قرار دارد. طبق گزارش‌های موجود، انرژی خورشیدی هنوز سهم کمی در مصرف انرژی نهایی عربستان دارد چرا که نفت و گاز طبیعی همچنان منابع اصلی تولید برق هستند. با این حال سهم انرژی‌های تجدیدپذیر به ویژه خورشیدی در سبد انرژی کشورهای خاورمیانه در حال افزایش است.

لزوم سیاست‌گذاری پایدار در حوزه انرژی خورشیدی

بهره‌گیری از انرژی خورشیدی در کشورمان اما با توجه به پژوهش‌ها، پایداری چندانی ندارد و بسته به توانایی فروش نفت و گاز کشور، تغییر می‌کند.

بر مبنای یافته‌های مجموعه پژوهش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی انرژی، به دلیل متنوع نبودن سبد مصرف انرژی، هرگاه صادرات نفت و مصرف گاز طبیعی افزایش یافته است، اهمیت متنوع‌سازی سبد مصرف انرژی تحت تاثیر قرار گرفته است.

برای بررسی دقیق‌تر شاخص‌ها بهتر است روندهای افزایش و کاهش اهمیت شاخص‌ها مورد بررسی قرار گیرد. در سال ۲۰۱۲ تولید برق با پنل‌های خورشیدی و تجدیدپذیرها وزن بیشتری داشتند اما در سال ۲۰۱۵ با امضای برجام وزن این شاخص‌ها کاهش پیدا کرد چرا که با افزایش صادرات نفت و بهبود امنیت انرژی از نظر صادرات و کسب درآمد اهمیت انرژی‌های تجدیدپذیر کاهش پیدا کرد. با خروج آمریکا و کاهش صادرات نفت اما، وزن شاخص‌ها نشان از آن دارد که باز هم وزن و اهمیت انرژی‌های تجدید روندی صعودی را تجربه کرده‌اند.

با این حال، طی سال‌های اخیر یکی از سیاست‌های وزارت نیرو حمایت از تولید انرژی خورشیدی در بخش خانگی بوده است.

تولید انرژی خورشیدی در سطح خرد

تشویق و ترغیب مردم به استفاده از تجهیزات برای تولید انرژی خورشیدی در ساختمان‌ها راهکاری است که از دید برخی کارشناسان می‌تواند بار مصرف خانگی بر شبکه برق کشور را کاهش دهد. بر اساس پژوهش‌های فوق‌الذکر، تقریبا ۳۴ درصد از مصرف انرژی کل کشور و ۲۴ درصد از انتشار دی اکسیدکربن متعلق به بخش ساختمان است. استفاده از تکنولوژی های مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر همچون صفحات فتوولتائیک و آبگرمکن‌های خورشیدی، با نتایج بسیار مثبت همچون کاهش مصرف انرژی در بلند مدت و ایجاد محیطی سالم‌تر و با کیفیت بهتر برای زندگی و کار، همراه است.

بر مبنای پژوهش «بررسی کاربردهای انرژی خورشیدی در سیستم‌های مکانیک برق» که در ۱۴۰۳ در مطالعات علوم کاربردی در مهندسی منتشر شده، سیستم‌های فتوولتائیک می‌توانند انرژی را نه تنها برای مصارف خانگی، بلکه برای تامین نیازهای صنعتی و کشاورزی نیز تولید کنند. این تکنولوژی به کاربران این امکان را می‌دهد که با کاهش هزینه‌های انرژی و افزایش استقلال انرژی، به سمت توسعه پایدار حرکت کنند. از سوی دیگر، ترکیب انرژی خورشیدی با سیستم های ذخیره‌سازی مانند باتری‌ها، ظرفیت تامین انرژی در زمان های اوج مصرف را افزایش می‌دهد.

به رغم این مزایا، موانع مختلفی از به‌کارگیری این انرژی جلوگیری می‌کنند، از جمله موانع رفتاری و فرهنگی. بر اساس مقاله دیدگاه مصرف‌کنندگان انرژی، آموزش، ایجاد انگیزه، تغییر سبک زندگی، اعتمادسازی و اطلاع‌رسانی در این زمینه موثر هستند. افزایش آگاهی و تمایل افراد جامعه از طریق توسعه مفاد آموزشی، تبلیغات، اطلاع‌رسانی و حمایت دولت، باعث افزایش بکارگیری صفحات فتوولتائیک و آبگرمکن‌های خورشیدی در ساختمان‌ها می‌شود.

توصیه‌های سیاستی

صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر بازاری در حال رشد است که ایران با سرمایه‌گذاری در این صنعت علاوه بر متنوع‌سازی در سبد مصرف انرژی خود در زنجیره تولید و ارزش این صنعت نیز قرار می‌گیرد.

ساخت کارخانه‌ها با همکاری شرکت‌های خارجی و دستیابی به فناوری روز دنیا کمک می‌کند که ایران در تامین زنجیره ارزش صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر قرار گیرد. افزون بر این، متنوع‌سازی سبد مصرف انرژی به کشور کمک خواهد کرد که با ناترازی گاز طبیعی در مصرف نیز مقابله کند و سهم مصرف گاز طبیعی در سبد مصرف انرژی نیز کاهش می‌یابد.

عضویت در اتحادیه‌های بین‌المللی مرتبط با انرژی خورشیدی نیز بیش از پیش می‌تواند مسیر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی را هموار کند.

تنوع‌بخشی به سبد تولید برق کشور و توسعه انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر، منطبق بر بند (۸) سیاست‌های کلی نظام در حوزه محیط زیست، در راستای اجرای ماده (۱۹) قانون هوای پاک و از جمله اولویت‌های صنعت برق کشور است. در این بین، استفاده از همکاری‌های بین‌المللی در حوزه‌های فنی و مالی نقش موثری در تسهیل این مهم خواهد داشت.

از جمله چارچوب‌های این گونه همکاری‌های بین‌المللی، اتحادیه بین المللی انرژی خورشیدی است. لایحه «عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه بین المللی انرژی خورشیدی» که در تاریخ ۱۴۰۳/۰۷/۲۹ در مجلس شورای اسلامی اعلام وصول شد، مشتمل بر یک ماده واحده و پیوست «موافقتنامه چارچوب تاسیس اتحادیه بین المللی انرژی خورشیدی» است. به طور کلی عضویت در اتحادیه‌های بین‌المللی در این زمینه می‌تواند موجب بهره‌گیری از تجربیات و دانش تخصصی سایر کشورها، جذب کمک‌های مالی و سرمایه گذاری خارجی و ایفای نقش موثر ایران در عرصه سیاستگذاری بین المللی شود.

همچنین توجه و تسهیلات‌دهی به مردم در زمینه تولید انرژی خورشیدی در بخش خانگی، می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد.

منابع

[۱] -Financial Times: Saudi Arabia to boost renewable energy with $۸bn investment

[۲] -middle east solar industry association: Solar Outlook Report ۲۰۲۵

[۳] – International Renewal Energy Agancy: Middle East And North Africa

[۴] – محمد کاظمی، «دیدگاه مصرف‌کنندگان انرژی در مورد موانع استفاده از صفحات فتوولئاتیک و آبگرمکن‌های خورشیدی در ساختمان‌ها»، پژوهش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی انرژی، شماره ۳۴، بهار ۱۴۰۳

[۵] – محسن کیامنصوری، «بررسی کاربردهای انرژی خورشیدی در سیستم‌های مکانیک برق»، مطالعات علوم کاربردی در مهندسی، دوره دهم، شماره ۳، پاییز ۱۴۰۳

[۶] – ایمان رمضانی، «اظهارنظر کارشناسی درباره لایحه عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه بین المللی انرژی خورشیدی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، اسفند ۱۴۰۳