شفقنا- وزارت امور خارجه با توجه به شرایطی که بعد از اجرایی شدن برجام برای گسترش همکاریهای اقتصادی ایران با کشورهای مختلف از پنج قاره فراهم شده است سعی میکند تا ارزش افزودهای را که در روابط سیاسی ایجاد کرده است به ارزش افزوده اقتصادی تبدیل کند. در این مسیر ایران به دلیل تعاملات سنتی گذشته، کمتر به سمت شناسایی بازار و بازارگشایی حرکت کرده است. چه آنکه حداقل ارتباطات موجود نیز به دلیل قرار گرفتن ایران زیر فشار تحریمهای شدید از دست رفته است.
فریدون حق بین در روزنامه ایران نوشت: روابط تجاری سودمند دو پایه دارد؛ یک پایه، وجود ظرفیت برای صادرات غیر نفتی و پایه دیگر، برخورداری از ظرفیت تأمین مالی طرحهای توسعهای کشورمان است که از این دو منظر آفریقا هم ناشناخته است و هم به نحوی مانند بسیاری از مناطق دیگر دنیا هنوز محل جذب صادرات ایران قرار نگرفته است. از اینرو وزیر امور خارجه ایران با اتخاذ یک رویکرد جدید، احیای روابط از دست رفته با کشورهای قاره آفریقا را به منظور بازارسنجی و استفاده از ظرفیتهای بالقوه در کشورهای مختلف این قاره هدف قرار داد تا با همراه کردن یک هیأت گسترده از بخشهای مختلف روند تازهای را پایهریزی کند. جمعیت قاره آفریقا که بازار مصرفی بسیار خوبی به شمار میرود، یک مزیت صادراتی قابل توجه برای ایران در زمینه صدور خدمات فنی و مهندسی در حوزههای زیرساختی، آب و فاضلاب و همچنین همکاری در بخشهای نیروگاهی و نیز صادرات محصولات صنایع غذایی و فراوردههای پتروشیمی و نفتی به حساب میآید. علاوه بر اینها زمینههای خوبی هم برای همکاری ایران با کشورهای حاصلخیز آفریقایی در حوزههایی مانند کشاورزی در کشت فراسرزمینی وجود دارد. این موضوعات از مهمترین محورهای مذاکرات اقتصادی بین هیأت ایرانی و هیأتهای نیجریه، غنا، گینه کوناکری و مالی بود. همراهی هیأت گسترده اقتصادی از دو بخش خصوصی و دولتی ایران به همراه وزیر امور خارجه باعث شد تا فعالان اقتصادی از نزدیک متوجه شوند که میتوانند به عرصه سرمایهگذاری اقتصادی در آفریقا به طور جدی ورود کنند. در این سفر مدلی برای فعالیت در بخشهای مختلف آفریقا ایجاد و قدمهای اولیه در این خصوص برداشته شد و قدمهای بعدی بستگی به همفکری بین دولت و بخش خصوصی دارد. برخی از مذاکراتی که در این سفر صورت گرفت به قراردادهای سودمندی منتهی و در برخی موارد نیز ایدههای جدید برای همکارهای متقابل ارائه شد که در آیندهای نزدیک مورد پیگیری قرار میگیرد.
سفر پنج روزه محمدجواد ظریف به قاره آفریقا در حالی روز جمعه به پایان رسید که جمع زیادی از مدیران و فعالان اقتصادی بخشهای خصوصی کشور برای نخستین بار پس از اجرایی شدن برجام و در سفر دیپلماتیک به آفریقا وزیر امور خارجه را همراهی میکردند. حضور چشمگیر این هیأت که اکثریت آنها را تاجران، صنعتگران و صاحبان معادن تشکیل میدادند، با یادآوری این نکته معنادار شده که اجرایی شدن برجام و برداشته شدن تحریمها، زمینه را برای امضای قراردادهای پر و پیمان اقتصادی با کشورهای آفریقایی مهیا کرده است. نیجریه، غنا، گینه کوناکری و مالی چهار کشوری بودند که وزیر امور خارجه در نخستین سفر پسابرجامی خود به غرب آفریقا برگزید. اگرچه دو کشور اول از منظر بافت سیاسی و اقتصادی تفاوت فاحشی با گینه و مالی داشتند اما وجه مشترک همه این کشورها وجود ذخایر معدنی، طلا و ظرفیتهای عظیم اقتصادی بود که بنا به گفته فعالان اقتصادی، میتوانست بازار هدف خوبی برای صادرات کالاهای ایرانی باشد. موضوع «کشت فراسرزمینی» از موضوعات جالب توجهی بود که با توجه به روند رو به کاهش منابع آبی ایران و در نقطه مقابل آن، طبیعت حاصلخیز آفریقا و منابع آبی فراوان به یکی از بحثهای جدی رایزنیهای مسئولان ایرانی و آفریقایی تبدیل و با استقبال مسئولان کشورهای میزبان روبهرو شد. سفر ظریف به غرب آفریقا در حالی بود که او همراهی با بزرگترین هیأت اقتصادی را گام عملیاتی و جدی برای توسعه روابط با آفریقا توصیف کرد.
رایزنیهای ظریف در ابوجا
درباره شیخ زکزاکی
شهر ابوجا که در تاریخ نیجریه عمری 20ساله دارد، پایتخت تازه تأسیس این کشور است که همه نمایندگی کشورهای مختلف جهان را میزبانی میکند. شهری با جمعیتی 5 میلیونی که جغرافیای شهری مدرن آن با آب و هوای بارانیاش فرسنگها از تصور اولیه ما از کشورهای گرم و داغ آفریقایی فاصله داشت. آخرین حضور یک مقام سیاسی بلندمرتبه از ایران به حضور رئیس جمهوری دولت دهم برای مشارکت در چهارمین اجلاس کمیسیون مشترک همکاری ملی دو کشور باز میگشت که البته این همکاریها با وجود وعده دولت وقت و تحت تأثیر فشارهای اقتصادی در ایران به واسطه تحریمهای ناعادلانه نتوانسته بود راه به جایی ببرد. اما پیرو دیدارهای مهمی که در سفر اخیر هیأت ایرانی به نیجریه میان دیپلماتها با مسئولان این کشور مهم آفریقایی صورت گرفت، زمینه برای تبادل هیأتهای تجاری و بازاریابی بین دو کشور، امضای موافقتنامههای رنگارنگ در زمینههای مختلف کشتیرانی، تجاری- دریایی و ایجاد شعبه بانکی ایران در نیجریه و همچینن صدور خدمات فنی و مهندسی بویژه در زمینه خانهسازی ارزان مهیا شد. تلاش دیپلماتیک ظریف برای استفاده تمام و کمال هیأت همراهش از ظرفیتهای اقتصادی نیجریه در حالی بود که دیدارهای او با مسئولان نیجریه با حاشیهسازی برخی رسانههای مخالف دولت درباره شیخ ابراهیم زکزاکی، روحانی برجسته شیعه این کشور که از سوی دولت نیجریه بازداشت شده است، همراه شد. در حالی که برخی رسانههای داخلی مدعی شده بودند که وزیر امور خارجه ایران برنامهای برای گفتوگو درباره شیخ زکزاکی ندارد، حجتالاسلام علی فلاح زرومی، نماینده جامعهالمصطفی(ص) که در سفر هیأت ایرانی به نیجریه حضور داشت، تأکید داشت که ظریف در دیدار با مقامات نیجریه از جمله رئیس جمهوری و وزیر امور خارجه، ضمن ابراز نگرانی شدید نسبت به وضعیت جسمی شیخ ابراهیم زکزاکی، خواستار آزادی وی به عنوان فردی شد که همه فرقههای اسلامی را به حفظ وحدت دعوت کرده است. نماینده جامعهالمصطفی(ص) افزود: «وزیر امور خارجه ایران تأکید کرد که آزادی شیخ زکزاکی، قطعاً اثرات ثمربخشی برای مقابله با افراطگرایانی مثل بوکو حرام در نیجریه خواهد داشت.» وی همچنین نیاز به معالجه و درمان شیخ زکزاکی را به مسئولان نیجریهای یادآوری کرد. هیأت ایرانی در حالی شهر بارانی ابوجا را ترک کرد که استقبال چشمگیر گروههای اقتصادی و تبادلات پررنگ تجاری نیجریه، تجار و بازرگانان ایرانی را به ادامه سفر و بهرهبرداری بیشتر اقتصادی از بازار پرزرق و برق آفریقا امیدوارتر کرد.
دلگرمی فعالان اقتصادی در آفریقا
«آکرا»، پایتخت غنا دومین ایستگاه سفر به غرب آفریقا بود. شهر مهمی که از منظر تاریخی یکی از غنیترین مناطق آفریقا به حساب میآید و توانسته است به مرکز اقتصادی غنا تبدیل شود. ترافیک سنگین خیابانهای آکرا با طبیعت چشمنواز و سواحل شنی مشرف به اقیانوس اطلس در این شهر تضادی آشکارا داشت و البته وجود باغهای سرسبز و طبیعت حاصلخیز بیشتر یادآور این نکته بود که فرصتهای بسیاری برای بهرهبرداری در زمینه کشاورزی در این کشور مهیاست. وزیر امور خارجه به محض ورود به آکرا در جمع ایرانیان مقیم غنا تأکید ویژهای بر لزوم استفاده تجار از فضای پسابرجام داشت و البته این دلگرمی را هم به حاضران داد که وزارت امور خارجه یکی از مهمترین مأموریتهای خود را کمک به تسهیل مبادلات اقتصادی بویژه میان بخشهای خصوصی ایران با بخشهای خصوصی سایر کشورها تعریف کرده است. پیش از این یکی از مهمترین محصولات وارداتی ایران از غنا، کاکائو و ماهی بوده است که متقابلاً محصولاتی از قبیل فرآوردههای معدنی، نفتی و محصولات خوراکی از جمله بیسکوئیت را به این کشور صادر کرده است. توسعه روابط سیاسی و اقتصادی غنا با کشورهای امریکا و انگلیس موجب شده تا گسترش روابط اقتصادی ایران با غنا با رقابت شدید و تنگناهایی روبهرو شود. با این وجود ارتقای جایگاه ایران بعد از حل و فصل موضوع هستهای و رفع موانعی که بر سر مبادلات اقتصادی ایران بعد از برداشتن تحریمها صورت گرفت، باعث شد تا مسئولان غنا با استقبال قابل ملاحظه از ظریف و همراهانش خواهان مشارکت جدی در زمینههای مختلف اقتصادی و تجاری با ایران شوند. بنا به گفته مسئولان اقتصادی هیأت همراه، بحثهای جدی و عملیاتی در زمینه سرمایهگذاری مشترک در بخشهای کشاورزی نظیر جنگل، تولید کاکائو و پنبه غنا در سفر به این کشور صورت گرفت. همچنین برنامهریزی مفصلی برای انتقال منظم و بهنگام اقتصادی ایران و غنا به بخشهای اقتصادی دو طرف برای شناسایی امکانات و فرصتها و همچنین انعقاد ترتیبات متقابل بانکی به وسیله بانکهای منتخب دو کشور فراهم شد. سید حسین میرجلیلی، مشاور مدیرعامل بانک توسعه صادرات ایران که در این سفر حضور داشت، در توضیح همکاریهای بانکی ایران با کشورهای آفریقایی با بیان اینکه در این سفر اطلاعات بانکی چهار کشور غرب آفریقایی دریافت شد تا براساس ارزیابی بانکهای آنها از ایران به انتخاب کارگزار بانکی اقدام شود، به « ایران» گفت: «ازسرگیری فعالیتهای بانکی، زمینه فعالیت بیشتر بخش خصوصی را در کشورهای آفریقایی فراهم میکند فعالان اقتصادی ما باید یک بار دیگر فرصتهای سرمایهگذاری در آفریقا را بازنگری و در جهت توسعه اقتصادی کشورمان از آن استفاده کنند.» وی افزود: «شناخت کمی از قاره آفریقا وجود دارد اما فرصتهای زیادی برای سرمایهگذاری و انتقال ارزش افزوده به ایران مهیاست.»
کوناکری، شهری فقیر با معادن طلا
کوناکری، پایتخت گینه سومین مقصد از سفر به آفریقا بود که هیأت ایرانی پروازی دو ساعته را برای رسیدن به آن طی کرد. کشوری 11 میلیونی که با وجود برخورداری از ذخایر عظیم بوکسیت، سنگ آهن و الماس، زیر آواری از فقر مدفون شده است. وضعیت تأسفبار این کشور که با وجود ظرفیتهای غنی رنگارنگ، کوچکترین بهرهای از آن نصیب مردمش نشده است، بیشتر این نکته را به ذهن متبادر میکرد که اختلافات قومی و قبیلهای و نقش پنهان و پیدای استعمار دست به دست هم داده است تا فقر مالی و فرهنگی درجای جای این کشور گوی سبقت را از یکدیگر بربایند. 47 درصد مردم این کشور زیر خط فقر به سر میبرند آن هم در شرایطی که معادن کمنظیر بوکسیت آلومینیوم، الماس و طلا در این کشور وجود دارد. معادنی که به دلیل نبودن تکنولوژی و صنایع تبدیلی به تاراج رفته و مواد اولیه به صورت خام و با قیمتی بسیار ارزان به فروش میرود و سهمی ناچیز را نصیب مردم فقیر این کشور میکند. نبودن بهداشت، شرایط اقلیمی استوایی و از طرف دیگر مدیریت نادرست منابع باعث شده تا گینه به سطحی غیرقابل تصور از فقر برسد. بویژه آنکه دامنگیر شدن این کشور به بیماری ابولا طی سالهای اخیر، صادرات این کشور را هم به رقمی نزدیک به صفر رسانده است. وحید کیانی، سفیر کشورمان در گینه سفر ظریف به گینه را نخستین حضور یک وزیر و هیأت همراه در این کشور دانست که بنا به گفته او، اتفاق مثبتی برای این کشور 12 میلیونی که 90 درصد جمعیت آن مسلمان هستند، به حساب میآید. بنا گفته وی، مردم این کشور به ایران علاقه زیادی دارند. رهبر فقیدشان احمد سکوتوره بوده که در زمان جنگ از حامیان پر و پاقرص ایران بود و با حضرت امام(ره) دیدارهایی داشته است. زمانی متوجه حجم زیاد این علاقه شدیم که تعداد زیادی از مسلمانان شیعه کوناکری از ساعات اولیه حضور ظریف در هتل پالم این شهر، محل اقامت وی حضور پیدا کردند و با خواندن آواز و تقدیم هدایای مختلفی به وزیر خارجه، خوشحالی خود را از حضور نخستین مقام بلندپایه دیپلماتیک ایران در کشورشان اعلام کردند. استقبالی که با صمیمیت ویژهای از سوی ظریف و همسرش که در این سفر او را همراهی میکرد، روبهرو شد. وزیر امور خارجه دیدارهای فشردهای را در این کشور از سرگذراند و بنا به اطلاعاتی که از گفتوگو با برخی از بازرگانان و فعالان بخش خصوصی در نشست اقتصادی ایران و گینه به دست آوردیم، معلوم شد که حضور هیأت ایرانی در کوناکری با امضای چندین قرارداد ارزشمند برای بخشهای اقتصادی بویژه حوزههای خصوصی همراه بوده است. هومن بهمنی زنگنه، یکی از فعالان اقتصادی همراه هیأت ایرانی با اشاره به اینکه کشورهای آفریقایی سرشار از معادن طلا، جواهرات و سنگهای قیمتی هستند و معادن مزبور منابع صادراتی خوبی برای این کشورهای محسوب میشوند، در توضیح اقداماتی که در سفر به گینه صورت گرفت به «ایران» گفت: «گینه کوناکری یکی از کشورهایی است که دارای معادن غنی طلا، جواهرات و سنگهای قیمتی است و ما موفق شدیم که بزرگترین قرارداد را با شرکت معدن الماس، سنگ و طلای کشور گینه (کمپانی پاندور گانر) امضا کنیم.»
الگوی ایران برای مالی در جنگ اقتصادی
با جهان غرب
سفر وزیر امور خارجه به غرب آفریقا با حضور نیم روزه در «باماکو»، پایتخت مالی به پایان رسید. کشوری که اگرچه در مسابقه فقر رقابت تنگاتنگی با گینه دارد اما طبیعت زیبا و وجود برخی ساختمانهای مدرنش نشان میداد که از منظر اقتصادی در موقعیت بهتری نسبت به کوناکری قرار دارد. آن طور که یکی از مسئولان کشور میزبان که ما را تا هتل محل اقامت و دیدارها همراهی میکرد، توضیح داد: «باماکو به دلیل آب و هوای مناسب و حاصلخیزی سرزمینهایش از همه محصولات کشاورزی بهرهمند است.» میوههای خوراکی از جمله موز، انبه و آناناس و همچنین طلا و فلزات گرانبها از جمله مهمترین اقلامی است که مالی به کشورهای مختلف جهان صادر میکند. با این وجود به دلیل دوری ایران از بازارهای اقتصادی جهان در دوره تحریمها، سهم ناچیزی از مراودات اقتصادی به تجارت ایران با مالی اختصاص یافت که با حضور وزیر امور خارجه قرار شد این حجم از مبادلات، متحول شود. چه آنکه حضور تعداد زیادی از فعالان و مسئولان اقتصادی مالی در نشست اقتصادی دو کشور که با مشارکت وزیر امور خارجه ایران همراه بود، نشان از آن داشت که مقامات دولتی و تجار بخش خصوصی کشور میزبان تمایل زیادی به گسترش رابطه اقتصادی با تهران دارند. مسئولان دولت مالی در جریان این سفر بارها از ایران به عنوان کشوری که توانست در بحبوحه یک جنگ اقتصادی با جهان غرب سربلند بیرون بیاید،
نام بردند.
سفر ظریف به غرب آفریقا در حالی پنجشنبه شب به پایان رسید که او تلاش زیادی کرد تا سنگ بنای جدیدی را در ارتباط ایران با کشورهای قاره پهناور آفریقا پایهریزی کند. ظریف در پایان سفرش در پیامی که در شبکه اجتماعی توئیتر گذاشت، این گونه از دستاوردهای سفرش ابراز خشنودی کرد: «سفر موفقیتآمیز به غرب آفریقا با 70 مدیر تجاری به پایان رسید. از ظرفیتهای عظیم برای همکاری اقتصادی و تعهد برای مقابله با افراطگرایی دلگرم شدم.»
