شفقنا رسانه- نویسنده کتاب «خبرنگاری بحران» ضمن انتقاد نسبت به کم کاری رسانه های داخلی در ساعات اولیه و نگاه سیاسی رسانه های خارجی درباره حادثه انفجار در بندر شهید رجایی می گوید: متأسفانه، یکی از آفات موجود در کشور ما نگاه سیاسی برخی رسانهها نسبت به بحرانهاست. فرقی ندارد که بحران در زمان کدام دولت رخ دهد؛ رسانهها نباید در مواجهه با آن دید سیاسی داشته باشند، بلکه باید با رویکرد حرفهای و تخصصی نسبت به بحران نگریسته و راهکارهای مناسب ارائه دهند.
حسن قربانی، نویسنده کتاب «خبرنگاری بحران» در بیان ارزیابی خود از عملکرد رسانه ها در رابطه با اطلاع رسانی درباره حادثه بندر شهید رجایی به شفقنا رسانه می گوید: در این حادثه، با دو دسته رسانههای داخلی و خارجی مواجه هستیم. به اعتقاد من، رسانههای خارجی از نظر سرعت ورود به موضوع نسبت به رسانههای داخلی عقبتر بودند؛ به عبارت دیگر، آنان منتظر واکنش رسانههای داخلی بودند تا بتوانند از موضوع بهرهبرداری سیاسی کنند. اگرچه آتشسوزی بندر شهید رجایی مسئلهای اجتماعی بود، اما بهرهبرداری رسانههای خارجی با نگاه سیاسی صورت گرفت. بنابراین، بیشتر به سمت حدس و گمان رفتند و تلاش کردند گمانهایی را مطرح سازند که فاقد سند و مدرک جهت اثبات آنها بودند؛ تمام تلاششان این بود که با دنبال کردن اهداف سیاسی خود، موضوع انتقال سوخت موشک از خارج به داخل و عدم کنترل و هدایت آن را مطرح کنند.
او ادامه می دهد: رسانههای داخلی در ابتدا بسیار کمکار بودند. شاخصترین رسانه داخلی، صداوسیما بود که حتی در اطلاعرسانی دقایق اولیه نتوانست عملکرد فعال داشته باشد و با نوعی سردرگمی، گیجی و منگی در ابتدای کار روبهرو شد. حتی برخی از رسانههای محلی نیز عملکرد مطلوبی نداشتند؛ برای نمونه، رادیو مرکزی بندرعباس تا مدتی بدون دسترسی به منبع اصلی و جستجوی بصری، صرفاً درباره زلزله صحبت میکرد. با این حال، روند کار در صداوسیما رفتهرفته بهتر شد و توانست به برخی از ابهامات و سوالات پاسخ دهد. علاوه بر آن، فضای مجازی نیز دیر وارد عرصه اطلاعرسانی حادثه شد؛ زیرا تابع اطلاعاتی بود که از منابع دیگر دریافت میکرد.
در چنین حوادثی، خبرنگار چگونه باید رسالت حرفهای خود را انجام دهد؟ نویسنده کتاب «خبرنگاری بحران» پاسخ میدهد: موضوع اصلی در محیط بحران برای خبرنگاران و رسانهها انتقال اطلاعات میدانی یا اخباری است که در میدان حادثه رخ داده است و باید به این مسئولیت خود عمل کند. بنابراین، هنگام انتقال اطلاعات باید طوری باشد که از واقعیت به حقیقت برسیم؛ یعنی آنچه در صحنه رویداد مشاهده میشود واقعیت است و آنچه احتمال دارد نبینیم حقیقت است. لذا انتقال واقعیت باید به گونهای صورت گیرد که مخاطب ما بتواند به حقیقت موضوع دست یابد.
قربانی ادامه می دهد: در این حادثه، مخاطبان با سوالات زیادی مواجه بودند که خبرنگاران باید آنها را پیگیری کرده و اطلاعاتی را منتقل میکردند که منجر به کشف حقیقت شود. مهمترین سوال در این حادثه این بود که انفجار حاصل از اشتعال سوخت موشکی بوده است یا خیر؟ رسانهها و خبرنگاران باید طوری عمل میکردند که مخاطب بتواند پاسخ خود را بیابد. اگر خبرنگار بخواهد عملکرد حرفهای داشته باشد، قبل از هر چیز باید نسبت به چیستی و چرایی رویداد یا بحران آگاهی کامل داشته باشد. اگر خبرنگاران پیش از وقوع بحران توانسته بودند خطر آن را پیشبینی کنند، احتمال وقوع آن را ارزیابی کرده و هشدارها را پیگیری نمایند، مطمئناً قادر بودند بهتر در مرحله بحران نسبت به چیستی و چرایی آن پاسخ دهند. بر این باورم که رسانههای ما حساسیت موضوع را درک نکردند؛ زیرا پیشینه لازم برای فهم عمیق بحران نداشتند؛ بنابراین کمتر توانستند درباره چیستی و چرایی بحرانی مانند انفجار در بندر شهید رجایی پاسخگو باشند.
او با اشاره به رسالت رسانه ها برای بعد از بحران می گوید: رسانهها باید پیگیر علل و عوامل اصلی وقوع رویدادها باشند، در حالی که متأسفانه این اهمیت از سوی رسانهها چندان مورد توجه قرار نمیگیرد. پس از بروز بحران، مدیریت بحران غالباً قضیه را پایان یافته تلقی میکند، اما وظیفه رسانههاست که جنبههای حقوقی، قضایی، اجتماعی، عاطفی و دیگر ابعاد آن را پیگیری نمایند. رسانهها باید با دقت و تلاش مضاعف بررسی کنند که آیا آثار و تبعات بحران بر روح و روان مردم، اقتصاد، زیرساختها و سایر حوزهها به حالت اولیه بازگشته است یا خیر.
قربانی تاکید می کند: پس از هر بحران، آرامش در جامعه یکی از عوامل کلیدی است؛ اما باید از ظواهر امر فراتر رفت و به عمق موضوع نگریست. به عبارت دیگر، اگرچه پس از بحران نیاز به آرامش برای هر جامعهای ضروری است، نباید واقعیتها را نادیده گرفت یا نقاط ضعف را مخفی کرد؛ چرا که این نقاط ضعف ممکن است در آینده منجر به بروز بحرانهای جدید شوند.
نویسنده کتاب «خبرنگاری بحران» می گوید: خبرنگاران حوزه بحران باید تلاش خود را معطوف به پیگیری سوژههایی کنند که احتمال میدهند در آینده تبدیل به بحرانهای بزرگ شوند. بر اساس آمارهای جهانی، از میان 40 بحران جهانی، احتمال وقوع 90 درصد آنها در ایران وجود دارد؛ مانند سیل، طوفان، آتشسوزی و فرونشست زمین. هماکنون در ایران به دلیل استفاده بیرویه از منابع آب زیرزمینی با پدیده فرونشست زمین روبهرو هستیم؛ بطوریکه از شمال تا جنوب کشور بین 10 تا 70 سانتیمتر فرونشست زمین رخ داده است که میتواند کشور را با بحرانهای فراوانی مواجه سازد. در این راستا، خبرنگار باید این سوژهها را دنبال کند و قبل از وقوع بحران هشدارهای لازم را ارائه دهد؛ همچنین علائم هشداردهنده مبنی بر وجود خطر احتمالی را مطرح سازد. در حین وقوع بحران نیز وظیفه اطلاعرسانی صحیح و شفاف بر عهده اوست و پس از آن باید عوامل مؤثر در ایجاد آن و افراد مسئول را مورد بررسی قرار دهد.
قربانی معتقد است باید بین خبرنگاران عادی و خبرنگاران حوزه بحران تفکیک قائل شد و می گوید: خبرنگاران متخصص در حوزه بحران وظایف خطیری بر عهده دارند. بنابراین آنان باید تمرکز خود را بر روی بحرانی قرار دهند که کشور با آن مواجه است تا بتوانند نقش مؤثری در پیشگیری یا کاهش اثرات آن ایفا نمایند.
او با اشاره به مسئولیت خبرنگار بحران برای پیگیری بازگشت اوضاع به قبل از بحران می گوید: قبل از وقوع بحران، حین آن و پس از آن، مدیریت بحران در دستور کار قرار دارد. اما هنگامی که صحبت از خبرنگاری در حوزه بحران میشود، مرحلهای دیگری نیز مطرح است و آن مرحله بازگشت به وضعیت قبل از بحران است. به عبارت دیگر، در مرحله سوم که پس از بحران است، همه چیز به حالت عادی بازمیگردد و هر فرد به سمت مسئولیت خود بازمیگردد؛ اما من معتقدم کار خبرنگار هنوز پایان نیافته است. او باید پیگیری کند که آیا بحران به حالت قبل از وقوع برگشته است؟ آیا فرآیند بازسازی به درستی انجام شده است؟ آیا آسیبشناسی صحیح صورت گرفته است؟ آیا اوضاع به وضعیت پیشین بازگشته است؟ آیا بندر شهید رجایی با آن همه خسارت، مجدداً به وضعیت قبل از انفجار رسیده است؟ این پیگیریها باید در مورد بحرانهای بزرگ نیز انجام شود و خبرنگاران نباید کار را رها کنند؛ بلکه باید وظیفه خود را در رصد و پیگیری ادامه دهند و نگذارند موضوع به حال خود رها شده یا تکرار شود.
قربانی انتقاد می کند: متأسفانه، یکی از آفات موجود در کشور ما نگاه سیاسی برخی رسانهها نسبت به بحرانهاست. فرقی ندارد که بحران در زمان کدام دولت رخ دهد؛ رسانهها نباید در مواجهه با آن دید سیاسی داشته باشند، بلکه باید با رویکرد حرفهای و تخصصی نسبت به بحران نگریسته و راهکارهای مناسب ارائه دهند.
