شفقنا- معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم می گوید: ما در زمینه محتواهای تبلیغی کم نداریم، آنچه به آن نیاز داریم و خلا آن به شدت احساس می شود بخش «مهارتی» است. با این توضیح که شاید به لحاظ دانشی محتواهای ما به قدر کفایت است اما تبدیل دانش به مهارت، امر دیگری است و خود دانش دیگری را می طلبد. بنابراین لازم است که در آموزش های حوزوی به آن توجه ویژه ای شود و بنظر می رسد تا نقطه مطلوب بسیار فاصله داریم.
وی درباره ورود مبلغان به مجادلات سیاسی گفت: اصل اینکه مبلغ به مسائل سیاسی بپردازد، تشویق و ترغیب و تبیین کند، وظایف مخاطبان خود را در برابر حاکمیت اسلامی تبیین کند، لازم و ضروری است اما اینکه در مناسبت های مختلف بویژه انتخابات وارد جناح های سیاسی شوند، دفاع کنند و حتی به عنوان فعال سیاسی وارد صحنه شوند، رسالت فرهنگی خود را با چالش مواجه خواهند کرد.
ترمیم رابطه مردم و روحانیت، استفاده از فناوری هوش مصنوعی در تبلیغ، تبلیغ تخصصی و نوین و…. از مسائل دیگری بود که با حجت الاسلام والمسلمین روستاآزاد به بحث گذاشته شد.
متن گفت وگوی شفقنا با حجت الاسلام والمسلمین سعید روستاآزاد، معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم را در ادامه بخوانید:
ارزیابی شما از تربیت مبلغ در حوزه های علمیه کشور چیست؟ نقاط ضعف و قوت را برشمارید.
بسم الله الرحمن الرحیم. ضمن خیرمقدم و خداقوت به جنابعالی و همکاران محترمتان و تشکر از توجه ویژه شفقنا به موضوع تبلیغ. به هرحال بحث تبلیغ به معنای مواجهه حوزویان با مردم و نیازهای آنها و حضور در میان مردم جزو فلسفه های اصلی تشکیل حوزه های علمیه است و به تعبیر «مقام معظم رهبری» خصوصا در سالهای اخیر رتبه اول را دارد و نباید چیز دیگری جای آن را بگیرد. اما ارزیابی بنده با توجه به ارتباطی که با نیازها و داشته های تبلیغی حوزه و حوزویان دارم، این است که ما خیلی با آن نقطه عطف فاصله داریم؛ از پذیرش طلبه در حوزه های علمیه گرفته تا آموزش آنها و توانمندسازی در حوزه هایی که دچار کاستی هستیم. علیرغم همه تلاش هایی که بعد از انقلاب اسلامی بویژه در دهه های اخیر و ورود تخصصی حوزویان در عرصه های مختلف شده است، همچنان حوزه های خلا کاملا مشهود است.
اگر بخواهم به نقاط ضعف و قوت اشاره کنم، شاید نقاط قوت را بتوان اینگونه احصا کرد: «ورود حوزه های علمیه به عرصه های تخصصی مانند نقد فرق انحرافی، عرصه کودک و نوجوان، ورود در عرصه های رسانه ای، فضای مجازی، تولید محتوا و تهیه و تدوین کتاب های بسیار متعدد و متنوعی که شاید بخش قابل توجهی از تولیدات مکتوب مربوط به حوزه های علمیه است». حدود 5 یا 6 درصد تولیدات مکتوب کشور متعلق به بوستان کتاب است و البته بوستان کتاب یکی از مجموعه هایی است که آثار حوزویان را منتشر می کند.
ورود حوزه های علمیه به عرصه های تخصصی مانند نقد فرق انحرافی، عرصه کودک و نوجوان، ورود در عرصه های رسانه ای، فضای مجازی، تولید محتوا و تهیه و تدوین کتاب های بسیار متعدد و متنوع از نقاط قوت حوزه های علمیه است
در قسمت ضعف، می توان گفت که با توجه به تحولات، تطورات و تغییراتی که در نظام اولویت بندی مخاطبانمان رخ داده است، ما نتوانسته ایم اقدام شایسته ای انجام بدهیم. درست است که دوره های تربیت مربی کودک و نوجوان را داریم و مبلغان زیادی هم هرسال این دوره ها را می گذرانند اما سرعت تحولات به قدری زیاد است که ما نمی توانیم پابه پای آنها جلو برویم و هشداری هم که رهبر انقلاب فرمودند: «اگر به اندازه کافی به تبلیغ توجه نشود، چه بسا ما دچار استحاله فرهنگی شویم». یعنی عدم توجه به «تبلیغ» به معنای عدم مواجهه عالمانه و همدلانه با مخاطبان منجر به استحاله فرهنگی می شود. بهرحال این خطر بیخ گوش ما حوزویان و مسئولان حوزوی و مبلغان است که اگر همچنان به مساله تبلیغ توجه نکنیم، خطر استحاله فرهنگی در کمین است. عدم توجه به تبلیغ یعنی چه؟ یعنی «عدم تربیت مبلغ از لحاظ کیفی و کمیّ»، «عدم توجه به نیازها»، «عدم توجه به تطورات و تحولات ایجادشده در ذهن مخاطبان» و «عدم طراحی متناسب با آن در حوزه های موسیقی، رسانه، فیلم، حتی در حوزه بازی، هیجان و مسائلی از این دست». بنظر می رسد ما نیازمند طراحی های نوین و جدید در این حوزه ها هستیم. از این منظرهم داشته های خوبی داریم هم خلاهای بسیار پررنگ و مشهودی در این زمینه می بینیم.
این خطر بیخ گوش ما حوزویان و مسئولان حوزوی و مبلغان است که اگر همچنان به مساله تبلیغ توجه نکنیم، خطر استحاله فرهنگی در کمین است.
آیا دروس فعلی جوابگوی نیاز ما در عرصه تبلیغ هستند؟
دروس حوزه بعد از انقلاب و بویژه در دو دهه اخیر تحولات بسیاری را شاهد بوده است. بخشی از دروسی که طلبه ها می خوانند مربوط به فقه و اصول و دروس رسمی حوزه است. در کنار این، مجموعه های مختلفی در گوشه و کنار حوزه شکل گرفته اند مانند دانشگاه باقرالعلوم یا موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) و نیز مجموعه های پژوهشی متعدد و متنوع که همه اینها را به عنوان دروس حوزه تلقی می کنیم و بخش عمده ای از اینها بر اثر توجه به نیازهای اجتماعی راه اندازی شده است. وقتی دانشگاهی مانند باقرالعلوم (ع)، دکتری «سیاستگذاری فرهنگی» تعریف می کند یا رشته «ارتباطات» را طراحی و تدریس می کند و یا موسسه امام خمینی (ره) 10 سال قبل، رشته «روانشناسی اسلامی» را طراحی کرد؛ همه اینها دروس حوزوی است که در متن و بطن حوزه شکل می گیرد.
بله، اگر ما صرفا دروس رسمی حوزه (فقه و اصول) را ببینیم قطعا آنها برای تبلیغ کافی نیست. و این موضوعی است که بزرگانی مانند شهید مطهری، شهید بهشتی، علامه مصباح یزدی تاکید داشتند اما اگر مجموعه دروسی که در حوزه و مجموعه ها و موسسات مرتبط با حوزه است را درنظر بگیریم، باید گفت از تنوع خوبی برخوردار است و از برکات انقلاب است که عدم توجه به اینها ناشکری و ناسپاسی است ولی ما خیلی بیش از اینها نیاز داریم. اینکه یک مبلغ، مطلع باشد از مبانی روانشناسی، جامعه شناسی، انسان شناسی و نیز اتفاقاتی که در جهان مسیحیت در ارتباط سیستم کلیسا با مردم مسیحی و کشیش های خود می افتد، چالش هایی که آنها دارند، چالش هایی که جهان اسلام دارد و چالش هایی که اساسا برای معنویت در کل دنیا است، نیازمند طراحی دروس جدیدتر و استفاده از تجربیات جدیدتر است.
موضوع مهارت که در دنیای کنونی بسیار بسیار مهم است از مواردی است که ما بیشتر به آن نیاز داریم و لازم است که در آموزش های حوزوی به آن توجه ویژه ای شود و بنظر می رسد تا نقطه مطلوب بسیار فاصله داریم.
یکی از کاستی های ما در حوزه مهارتهاست. شاید به لحاظ دانشی محتواهای ما به قدر کفایت است اما تبدیل دانش به مهارت، امر دیگری است و خود دانش دیگری را می طلبد. یادم است که ما سال 1397 که با دوستان دفتر خدمت «مقام معظم رهبری» رسیدیم، بحثی مطرح شد تحت عنوان «دانش مددکاری اسلامی». ایشان تاکید داشتند که انجام یک کار، یک موضوع است و داشتن دانش آن امر دیگری است. خیلی اوقات ما کاری را انجام می دهیم اما دانش لازم را نداریم. لذا موضوع مهارت که در دنیای کنونی بسیار بسیار مهم است از مواردی است که ما بیشتر به آن نیاز داریم و لازم است که در آموزش های حوزوی به آن توجه ویژه ای شود و بنظر می رسد تا نقطه مطلوب بسیار فاصله داریم.
یعنی از نظر شما آموزش هایی که درحال حاضر به مبلغان داده می شود، کافی نیست؟
حتما اینگونه است. عرض کردم دانش شاید به قدر کفایت باشد اما آن مهارت مهم است. یک مبلغ به دبیرستانی می رود و مطالبی را ارئه می کند اما اینکه چقدر مهارت دارد که بحث را از کجا شروع کند و به کجا ختم کند، چه موضوعاتی اولویت دارد، مسئله ذهنی این مخاطب چیست که متناسب با آن مسئله، بحث را طراحی کند، نیاز به مهارت دارد که ما در این زمینه کاستی های قابل توجهی داریم.
پیشنهاد شما برای رفع این کاستی ها چیست؟ فکر می کنید چه دروس یا سرفصل هایی باید به دروس مبلغان اضافه شود؟
الان هم در مرکز مدیریت حوزه های علمیه برادران و هم در دفتر تبلیغات اسلامی مرکز آموزش های مهارتی و کاربردی تبلیغ راه اندازی شده است. سبقه این آموزش ها در دفتر، حدود 4 دهه است. این سال هایی که مرکز تربیت مربی کودک و نوجوان به همت مرحوم حجت الاسلام راستگو شروع شد و هنوز هم ادامه دارد تبدیل به مرکزی شده است. تصور ما این است که تمام دانش هایی که مورد نیاز مبلغ است، در عرصه های مختلف آنجا تهیه و تدوین و بخش اعظمی از آنها به صورت استودیویی ضبط شده است. بیش از 180 هزار دقیقه مطلب ضبط شده است. اما آن بخشی که نیازمند تقویت آن هستیم، مهارت «گفت وگو» و «مناظره» و مهارت «انتقال مفاهیم به کودکان» و نیز مهارت «انتقال مفاهیم متناسب با تحولات و تطورات» است. مربیان فرهنگی که در جاهای مختلف فعال هستند نیازمند مهارت انتقال مفاهیم دینی به کودک و نوجوان در قالب بازی و سرگرمی هستند. مبلغی که در حوزه کودک و نوجوان و جوان کار می کند نیازمند تجهیز به این دانش ها و مهارتهاست که بنظر می رسد جای آن خیلی خالی است حتی در مجموعه ای مثل دفتر تبلیغات اسلامی که در ابداع چنین دوره هایی پیشرو است، کاستی ها قابل توجه است. بخشی را انجام دادیم و بخشی را در حال انجام هستیم ولی برای رسیدن به نقطه مطلوب، فاصله قابل توجهی داریم. تاکید ما بیشتر روی مهارتهاست والا ما محتوا کم نداریم. بخش قابل توجهی از محتواهای دینی ما مکتوب شده اما این محتواها تبدیل به دانش و مهارت تبلیغی نشده است و نیازمند فناوری و توجه بیشتر و استفاده از فنون ارتباطی جدیدتر و فناوری های نوین هستیم.
مبلغان باید چه اصول اخلاقی را رعایت کنند؟
اصول اولیه تبلیغ بر دو پایه قرار دارد؛ آگاهی، تقوا و تزکیه. انبیای الهی ابتدا فطرت انسان ها را بیدار نموده و سپس تعالیم خود را ارائه می کردند. لذا تجهیز یک مبلغ به علم و آگاهی در مرحله اول و تزکیه و خداترسی در مرحله دوم پایه های اصلی تبلیغ هستند. علم هم منحصر در دانش صرف نیست؛ هم محتوا، هم دانش و هم مهارت که شامل مخاطب شناسی، جامعه شناسی و روانشناسی تبلیغ و ارتباطات گسترده با مردم و همدلی با آنها می باشد. یکی از ویژگی هایی که در قرآن کریم برای رسول خدا(ص) بیان شده است این است: «عزیز علیهم ما عنتم» و «حریص علیکم»؛ پیامبر خدا برای مردم حرص فراوان می خورد. بعد می فرماید: «بالمومنین رئوف رحیم». پیامبر برای همه مردم حرص می خورد اما «رافت و مهربانی» ایشان فقط برای مومنین بود.
حوزه علمیه قم قصد برگزاری دوره ای تحت عنوان «تربیت خطیب» را دارد. بنظر شما این دوره ها می تواند نیاز ما در زمینه تبلیغ را برطرف کند؟ این دوره ها بر چه اصول و چارچوبی باید باشد؟
اجمالا از برگزاری این دوره اطلاع دارم و از جزئیات آن باخبر نیستم و طبعا نمی توانم قضاوت جامع و کاملی داشته باشم. اما در گذشته در دفتر تبلیغات و باکمک معاونت تبلیغ حوزه، دو دوره تحت همین عنوان با سرفصل های خوبی داشتیم که یکسال طول کشید و نتایج خوبی هم داشت. بخش هایی از آن دوره از وجود بزرگانی چون مرحوم صالحی خوانساری و دکتر رفیعی استفاده می کردیم. اما تصور من این است که بهترین دوره تربیت خطیب این است که برخی از خطبای موفق و بنام در حوزه – هم به لحاظ محتوایی و هم به لحاظ فن – که مورد قبول جامعه و مراجع عظام تقلید هستند، افرادی را که مستعد هستند و می شناسند در گروه 30 تا 40 نفره جمع کنند و جلساتی به حالت استاد و شاگردی با آنها به صورت مرتب داشته باشند. اگر چنین چیزی اتفاق بیفتد خروجی مناسبی را خواهد داشت. ما پیشنهاد دادیم که این افراد مستعد را شناسایی و همانطور که در حوزه تدریس می کنند، برای اینها هم تدریس داشته باشند و مهارت و دانش لازم و تجربیات موثر خود را هم منتقل کنند و ما حاضر هستیم حمایت های مالی و تشویقی هم داشته باشیم. این عزیزان به دلیل مشغله ای که دارند از این طرح استقبال نکردند. اما اگر این اتفاق بیفتد، در کنار دوره «تربیت خطیب» که در حوزه طراحی شده، بنظر می رسد بتواند بخشی از نیازهای خطابی جامعه را برطرف کند.
این دیدگاه وجود دارد که پرهیز مبلغان مذهبی از ورود به مجادلات حزبی و یا موضع گیری له یا علیه گروه ها و جریانات حزبی در طی منابر مذهبی در بلند مدت به صلاح مذهب و مبلغان است. دیدگاه و توصیه شما چیست؟ تا چه اندازه این رویکرد رعایت شده است؟
باید تفکیک قائل شد؛ اگر به صورت کلی بگوئیم کسانی هستند که معتقدند مبلغ در منابر مذهبی نباید به مسائل سیاسی ورود کند، قطعا به دور از دیدگاه حضرت امام و «مقام معظم رهبری» و حتی مراجع عظام تقلید است. مبلغان حتما باید به تبیین اندیشه سیاسی اسلام و اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، خصوصا بحث ولایت فقیه، امت اسلامی و جمهوری اسلامی توجه کرده و تشویق و تبیین کنند، وظایف مردم را نسبت به حاکمیت اسلامی بیان کنند که این از وظایف اسلامی است. اما اینکه مبلغ در هر مناسبت سیاسی از منبر استفاده کند و به نفع جناح خاص صحبت کند قطعا به صلاح نیست، نه تنها در بلندمدت حتی در کوتاه مدت هم به صلاح نیست. در برخی جلساتی که دوستان فرهنگی خدمت «مقام معظم رهبری» رسیده بودند، ایشان تصریح کرده بودند که داشته های اجتماعی خود را صرف امور زودگذر مانند انتخابات نکنید. مخصوصا که در ایام انتخابات، این مجادلات سیاسی بالا می گیرد و مجموعه های سیاسی و جناحی در حد روستا، بخش، شهرستان، شهر و کشور میل دارند که مبلغین موثر از جناح ها حمایت کنند، طبیعی است که بعدها فعالیت های فرهنگی این عزیزان دچار چالش می شود و قدری از نیت و اعتبار و نفوذ کلام مبلغ را با چالش مواجه می کند لذا اصل اینکه مبلغ به مسائل سیاسی بپردازد، تشویق و ترغیب و تبیین کند، وظایف مخاطبان خود را در برابر حاکمیت اسلامی تبیین کند، لازم و ضروری است اما اینکه در مناسبت های مختلف بویژه انتخابات وارد جناح های سیاسی شوند، دفاع کنند و حتی به عنوان فعال سیاسی وارد صحنه شوند، رسالت فرهنگی خود را با چالش مواجه خواهند کرد.
مبلغان حتما باید به تبیین اندیشه سیاسی اسلام و اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، خصوصا بحث ولایت فقیه، امت اسلامی و جمهوری اسلامی توجه کرده و تشویق و تبیین کنند، وظایف مردم را نسبت به حاکمیت اسلامی بیان کنند که این از وظایف اسلامی است. اما اینکه مبلغ در هر مناسبت سیاسی از منبر استفاده کند و به نفع جناح خاص صحبت کند قطعا به صلاح نیست، نه تنها در بلندمدت حتی در کوتاه مدت هم به صلاح نیست
چه برنامه های فرهنگی برای ترمیم رابطه جامعه و روحانیت انجام دادید یا در دست اقدام دارید؟
ما فکر می کنیم بهترین راه برای مقابله با این چالش ارتباطی که ایجاد شده، ارتباط همدلانه و دلسوزانه و تبیین گرانه روحانیت با مردم مخصوصا قشر جوان و تحصیلکرده جامعه است. ای بسا! مبلغین ما باید بیشتر بشنوند و فضای ذهنی مخاطب خود را بشناسند و درک جامعی از تحولات ذهنی مخاطب به دست بیاورند و سپس با همدلی و دوستی و ملاطفت به آنها ثابت نمایند که جامعه روحانیت خیرخواه و دلسوز و ناصح جامعه است. چندروز پیش که دیداری با آیت الله کریمی جهرمی داشتیم، عمده تاکید ایشان، استفاده از راهبرد ملاطفت، دلسوزی، مهربانی و ملاطفت با مخاطبان در همه سطوح بود.
ایام فاطمیه را پشت سر گذاشتیم و دفتر تبلیغات هم در این ایام به مناطق مختلف کشور مبلغانی را اعزام کرده است، آیا به مناطق مشترک اهل سنت و شیعه هم اعزام مبلغ داشتید؟
بله.
چه آموزش های متفاوتی به مبلغان برای حضور در بین آنها و جهت پیشگیری از تشدید اختلافات مذهبی داده شده است؟
یکی از کارهایی که در سال های اخیر انجام شده، این است که در کنار ره توشه اصلی که در ایام فاطمیه، محرم، رمضان منتشر می کنیم، یک ره توشه ویژه مناطق مشترک هم از طرف دفتر تهیه می شود که تحت عنوان «تقریب و تبلیغ» است و عمده مخاطبان آن هم مبلغانی هستند که به مناطق مشترک می روند. این واقعیت است که ما در موضوع حضرت فاطمه زهرا (س) با اهل سنت، اختلافات پررنگی داریم اما اشتراکاتی هم داریم مانند؛ محبت حضرت زهرا (س)، احترام به حضرت زهرا (س)، مقام حضرت زهرا (س)، مقام حضرت زهرا(س) در قرآن و روایات، مقام حضرت زهرا (س) از نظر امیرالمومنین (ع) و صحابه رسول خدا. اینها مواردی است که به راحتی و بدون هر تنشی در هر نقطه ای از کشور می توانیم این مباحث را مطرح کنیم و اتفاقا مقام و مناقب و فضائل حضرت زهرا (س) از مواردی است که مبلغین در این مناطق مشترک به آن توجه دارند و این زبان مشترک ما با اهل سنت است که همه احترام می گذارند، توجه دارند و علاقمند به شنیدن و مطلع شدن از این فضائل هستند. آن محوری که ما در مناطق مشترک بیشتر روی آن تاکید داریم، توجه دادن مردم و مخاطبان به اینکه حضرت زهرا و اهل بیت می توانند نقطه اشتراکی برای همه مسلمانان باشند و همه می توانند بهره معنوی خود را از این انوار طیبه ببرند.
دفتر تبلیغات اسلامی به تبلیغ نوین و تخصصی هم ورود داشته است، آیا تبلیغ نوین و مجازی توانسته جایگزین تبلیغ چهره به چهره بشود؟
از ابتدا هم قرار نبوده تبلیغ نوین و تخصصی جایگزین تبلیغ چهره به چهره و سنتی بشود. هرکدام از اینها دستاورد خود را دارند و قرار نیست یکی جایگزین دیگری شود بویژه الان که بخش قابل توجهی از مبلغان سنتی که بسیاری از آنها در زمره مبلغان موفق هستند، حتما خودشان به تبلیغ نوین و مجازی توجه دارند و استفاده می کنند. آن ایده آل و ترازی که ما از مبلغین توقع داریم، توجه به تبلیغ چهره به چهره و تبلیغ نوین و مجازی است. تبلیغ مجازی و نوین اگر امتداد اجتماعی داشته باشد، می تواند موثر باشد و تبلیغ چهره به چهره هم هرچقدر از فناوری های نوین و تبلیغ هنری و مجازی بهره بگیرد، حتما در رسیدن به اهدافش موفقتر خواهد بود.
بنظر می رسد استفاده از ظرفیت تخصصی مبلغان نخبه و آموزش دیده، بخشی بخاطر پیشگیری یا درمان ارتباط با مباحث سست و خرافه است که در جامعه دیده می شود.
به عنوان بازوی تبلیغی حوزه در داخل کشور، چه اقداماتی برای مقابله با خرافات بویژه در بین نسل جوان کردید؟ در این راستا از فضای مجازی استفاده کردید؟
حضور عالمانه مبلغان همواره در هرجا می تواند سدّی در برابر خرافاتی باشد که از طرق مختلفی در جامعه ترویج می شود؛ ای بسا از طرف انسان های متدینی اتفاق بیفتد و ای بسا از طرف انسان های مغرض اتفاق بیفتد. بهرحال مهمترین عامل پیشگیری و درمان خرافات در جامعه، توجه عالمانه به این زمینه هاست. هرچقدر تبیین مباحث دینی و اعتقادی بهتر و بیشتر اتفاق بیفتد، خودبخود توجه مردم به خرافات کمتر خواهد شد. به عنوان مثلا، هیچ کسی نمی پذیرد که نماز صبح را سه رکعت بخواند، اما چرا در حوزه های مختلف، در برخی مناطق به اندیشه های سست و خرافات توجه می شود؟ این به دلیل عدم تبیین است. هرچقدر در حوزه احکام، عقاید و تاریخ تبیین بیشتر صورت گیرد، خرافات بار می بندد. دفتر تبلیغات اسلامی از سال های قبل از تاسیس، نسبت به آماده سازی مبلغان، تولید محتوای تبلیغی مناسب و در سال های اخیر با راه اندازی تبلیغ تخصصی در حوزه های فردی، اجتماعی، خانوادگی، مباحث قرآنی و کلامی و…. اقدام کرده و گروه های خوبی هم ساماندهی شدند. بنظر می رسد استفاده از ظرفیت تخصصی مبلغان نخبه و آموزش دیده، بخشی بخاطر پیشگیری یا درمان ارتباط با مباحث سست و خرافه است که در جامعه دیده می شود.
با توجه به پیشرفت علم و تکنولوژی و ورود هوش مصنوعی به عرصه های مختلف زندگی، آیا از این فناوری برای تبلیغ دین بهره گرفته شده است؟ به جز سامانه دین دان که اخیرا برای پاسخگویی به سوالات دینی رونمایی شد، چه اقدامات دیگری را در نظر دارید؟
به جز سامانه دین دان که اخیرا توسط همکاران ما در مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی تهیه و رونمایی شد، طرحی تهیه شده است که چگونه می توانیم از هوش مصنوعی در حوزه تبلیغ بهره بگیریم. هم برای استفاده صحیح مبلغان و تبلیغ از ظرفیت هوش مصنوعی و هم برای پیش بینی و آینده نگری نسبت به مخاطرات در زمینه تبلیغ عمومی پیشنهاداتی شده و جلساتی درحال برگزاری است که امیدواریم به طرح مناسبی دست یابیم و در آینده نزدیک بتوانیم حوزه ارتباطی تبلیغ و هوش مصنوعی را معرفی کرده و در اختیار مبلغان قرار دهیم.
سخن آخر
تشکر مجدد می کنم از شما و همکارانتان در شفقنا که به موضوع تبلیغ توجه نمودید. آرزوی طول عمر دارم برای حضرت آیت الله العظمی سیستانی و دوام توفیقات بیشتر عزیزانی که در دفتر ایشان چه در حوزه رسانه و چه حوزه های دیگر هستند را از خداوند متعال مسالت دارم.