امروز : سه‌شنبه 26تیرماه 1403 | ساعت : 18 : 31

آخرین اخبار

باقری: در عرصه تعامل با همه بازیگران دنیا «صادق و جدی» بوده و هستیم/...

شفقنا- سرپرست وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران که در...

گزارش تصویری: عزاداری روز عاشورای حسینی در مشهد

شفقنا- مراسم عزاداری روز عاشورای حسینی با حضور هیئت‌های...

رودبار لرزید

شفقنا- زلزله ای به بزرگی ۳.۸ دهم ریشتر شهر...

جزئیات ارائه خدمات ارتباطی به زائران اربعین

شفقنا- هر سال با فرارسیدن ایام اربعین حسینی، وزارت...

گزارش تصویری: عزاداری روز عاشورا در دفتر آیت الله علوی بروجردی

شفقنا- عزاداری روز عاشورا در دفتر آیت الله علوی...

گزارش تصویری: حضور رئیس جمهور منتخب در جمع عزاداران ظهر عاشورا

شفقنا- مراسم عزاداری عاشورای حسینی(ع)، ظهر سه شنبه (۲۶...

یک پژوهشگر حوزه سلامت: رسانه ها اطلاعات به روز و علمی درباره تب دنگی...

شفقنارسانه- یک پژوهشگر حوزه سلامت درباره اولویت رسانه ها...

نماز ظهر عاشورا در لندن اقامه شد

شفقنا - نماز ظهر عاشورا به امامت حجت الاسلام...

گزارش تصویری: عزاداری روز عاشورا با حضور حضرت آیت الله شبیری زنجانی

شفقنا- مراسم عزاداری روز عاشورای حسینی در دفتر حضرت...

گزارش تصویری: مراسم عزاداری عاشورا در دفتر آیت الله العظمی صانعی

شفقنا- مراسم عزاداری عاشورای حسینی در دفتر مرحوم آیت...

تسلیت سید حسن خمینی در پی درگذشت آیت الله حسین هاشمیان

شفقنا- حجت الاسلام و المسلمین سید حسن خمینی در...

تصاویر: عزاداری محرم در نجف اشرف

شفقنا- مردم عزادار نجف اشرف در ایام شهادت امام...

پیام های عاشورا (4)؛ نیکی به دیگران/ یادداشتی از محمدباقر خراسانی

شفقنا- آقای محمدباقر خراسانی در یادداشتی آورده است: «از...

تصاویر: روضه روز عاشورا در دفتر حضرت آیت الله سبحانی

شفقنا- روضه روز عاشورا در دفتر حضرت آیت الله...

 ایران تیراندازی در مراسم عزاداری در مسقط را محکوم کرد

شفقنا_سخنگوی وزارت خارجه در واکنش به حادثهٔ تیراندازیِ در...

«شرح و تحلیل خطبه امام حسین(ع) در منا» قسمت سوم: امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه مردم یا دولت؟! – استاد سروش محلاتی

شفقنا- دهه اول ماه محرم الحرام و ایام سوگواری اباعبدالله الحسین(ع) بهترین فرصت است تا شیعیان اباعبدالله الحسین(ع) با مکتب و سلوک آن حضرت بهتر و بیشتر آشنا شوند. یکی از متقن‌ترین و بهترین راه برای این شناخت و آگاهی، مطالعه ی بیانات نورانی خود حضرت است. براین ‌اساس شفقنا در مباحثی کوتاه که در ایام عزاداری حسینی (ع) ارائه خواهد شد، با همراهی حجت الاسلام و المسلمین استاد محمد سروش محلاتی یکی از خطبه های مهم امام حسین(ع) را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد.

به گزارش شفقنا، در قسمت سوم تحلیل و بررسی خطبه منا امام حسین(ع) توسط حجت الاسلام و المسلمین استاد محمد سروش محلاتی آمده است:

 قسمت سوم: شهروندانِ ذی حق یا محجورانِ بی حق؟!

 سخن در خطبه حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در اعتراض به علمای ساکت و بی‌تفاوت بود که احتمالاً در سرزمین منا ایراد شده است.

فراز سوم: و قال وَالْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ…

فراز سوم خطبه حضرت درباره‌ی تکلیف عموم مسلمانان و به‌خصوص علماء در قبال حاکمان جور است. تعبیری که در این زمینه در منابع اسلامی دیده می‌شود و مورد استناد اباعبدالله الحسین(ع) نیز قرار گرفته است، «امر به معروف و نهی از منکر» است. آیه‌ای که در این خطبه، مورد استشهاد حضرت قرار گرفته است، آیه‌ی «وَالْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»(سوره توبه، آیه71) است. حضرت براساس این آیه، عملکرد علمای دین را مورد ارزیابی قرار داده‌اند که اگر امر به معروف و نهی از منکر واجب است، پس چرا شما به این تکلیف الهی عمل نمی‌کنید؟ ولی برای این‌که این اعتراض و احتجاج امام(ع) روشن شود، ابتداء باید مضمون و محتوای این آیه‌ی شریفه مورد توجه قرار گیرد.

این آیه از اقتضائات ایمان در زنان و مردان مؤمن شروع می‌شود. اقتضای ایمان در زن و مرد مسلمان، نوعی دلسوزی، غم‌خواری و پیوستگی بین مسلمان‌هاست که از آن تعبیر به «ولایت» می‌کنیم. از این پیوستگی‌ای که بین آحاد مسلمان‌ها به‌وجود می‌آید، چنان مسلمان‌ها به ‌یک‌دیگر نزدیک می‌شوند که گویا یک واحد را تشکیل می‌دهند و اعضاء یک پیکر می‌شوند: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ…». به‌خصوص آیه شریفه تصریح می‌کند که در این موضوع، بین زنان و مردان مسلمان، فرقی نیست و این حکم همه‌ی مسلمانان را بدون در نظر گرفتن تمایزات دربرمی‌گیرد. این ولایت، «ولایت عام» است که هیچ‌کس نمی‌تواند نسبت به سرنوشت دیگری بی‌تفاوت باشد و لازمه‌ی این پیوستگی و هم‌بستگی و ولایت، امر به معروف و نهی از منکر است، لذا خداوند بعد از بیان ولایت عام می‌فرماید: «… يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ».

تقدّم امر به معروف و نهی از منکر

درباره‌ی امر به معروف و نهی از منکر، آیات دیگری هم در قرآن کریم وجود دارد اما این آیه که مورد استناد حضرت قرار گرفته است، یک ویژگی خاصی دارد و‌ خود حضرت هم به این ویژگی توجه داده‌اند و آن اینکه در آیه‌ی شریفه، امتیازات و کمالاتی برای مؤمنین شمرده شده است: اقامه‌ی نماز، ایتاء زکات، اطاعت از خدا و پیامبر و یکی هم امر به معروف و نهی از منکر: «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» ولی شگفت‌آور ا‌ست که همه‌ی این خصال و تکالیف، با امر به معروف و نهی از منکر آغاز شده است، در حالی‌که ما وقتی فروع دین را می‌شماریم، از نماز شروع می‌کنیم و رتبه‌ی اول برای نمازست و بعد روزه، خمس، زکات و… و در ادامه به امر به معروف و نهی از منکر می‌رسیم ولی در این آیه، ترتیب متفاوتی ا‌ست. امام حسین(ع) فرمودند که این ترتیب مورد توجه و عنایت الهی بوده است و وقتی خداوند اول امر به معروف را مطرح کرده است، یعنی امر به معروف بر بقیه‌ی اموری که در آیه مطرح شده است، تقدم و اولویت دارد و این اول بودن در ترتیب، جنبه‌ی اتفاقی ندارد و امر به معروف در رتبه‌ی اول است و پس از آن نوبت به اقامه‌ی نماز و امور دیگر می‌رسد: «فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ فَرِیضَةً مِنْهُ» خداوند خصال مؤمنین را با اولین آن‌ها که امر به معروف و نهی از منکرست، آغاز کرده است.

استدلال امام(ع) از این جهت است که امر به معروف زمینه‌ی تحقق همه‌ی واجبات دیگر است. پس اگر بنا شود که در جامعه‌ی اسلامی، ارزش‌های اسلامی (چه ارزش‌های عبادی و چه ارزش‌های اجتماعی) تحقق و عینیت پیدا کند، اول این جامعه باید امر به معروف و نهی از منکر را پذیرفته باشد: «لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیَتْ وَ أُقِیمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کلُهَا هَینُهَا وَ صَعْبُهَا» همه‌ی فرائض سخت و آسان، پس از امر به معروف و نهی از منکر استقرار و تحقق پیدا می‌کند و تا امر به معروف نباشد، تکالیف دیگر هم در جای خود قرار نمی‌گیرد.

وقتی به تفاسیری که در ذیل این آیه‌ی شریفه هست، مراجعه می‌کنیم نمی‌بینیم که این نکته‌ی ظریفی را که امام حسین(ع) به آن اشاره فرمودند، مورد توجه مفسرین ما (حتی بزرگانی مثل علامه طباطبایی(ره) در تفسیر شریف المیزان) قرار گرفته باشد ‌که وجه تقدم امر به معروف و نهی از منکر در این آیه چیست. اگر توجه به این خطبه امام حسین(ع) صورت گرفته بود، آن‌ها هم متوجه سرّ این ترتیب می‌شدند. از جمله کسانی‌که استثنائاً وارد این بحث شده و خیلی خوب هم مطلب را مطرح کرده است، استاد بزرگوارمان مرحوم شهید مطهری‌، در سال 1339 است (البته نمی‌دانم که آن را با الهام از خطبه‌ی امام حسین(ع) فرموده‌اند یا تأمل خود ایشان است):

«در این آیه‌ی کریمه، قسمت‌هایی به طور علت و معلول و سبب و مسبّب، مترتّب بر یکدیگر ذکر شده است: لازمه‌ی ایمان حقیقی و واقعی، رابطه‌ی وِداد و علاقه‌ به سرنوشت یکدیگر است و لازمة این محبت و علاقه، امر به معروف و نهی از منکر است. لازمه‌ی امر به معروف و نهی از منکر، قیام بندگان است به وظیفه‌ی عبادت و خضوع نسبت به پروردگار (یعنی نماز) و قیام به وظیفه‌ی کمک و دستگیری از فقرا (یعنی زکات) و بالاخره لازمه‌ی امر به معروف و نهی از منکر، اطاعت خدا و رسول و زنده شدن همه‌ی دستورهای دینی است. لازمه‌ی همه اینها این است که رحمت‌های بی‌پایان خداوندِ  قادرِ غالب که کارهای خود را بر سنت حکیمانه اجرا می‌کند، شامل حال می‌گردد.»(ده گفتار، ص83)

در مرحله‌ی اول، ایمان حقیقی در میان انسان‌ها، آنها را به یک‌دیگر پیوند می‌زند، خودخواهی و فردگرایی را از انسان می‌گیرد، احساس قرابت و وظیفه‌ی نسبت به دیگران، در انسان به‌وجود می‌آید: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ». در مرحله‌ی دوم خود این ولایت و پیوستگی، علت می‌شود ‌که انسان امر به معروف و نهی از منکر کند. محیط خانواده را درنظربگیرید؛ پدر و مادر احساس پیوستگی با فرزندشان دارند و فرزند را از خود می‌دانند. همین منشأ می‌شود که نسبت به فرزند خود نتوانند بی‌تفاوت باشند. اگر فرزند ناراحت شود، پدر و مادر هم ناراحتند. اگر بیماری داشته باشد، احساس وظیفه‌ می‌کنند که برای علاج او کمک کنند. اگر نیازمند کمک مالی باشد، هرچه در توان‌ داشته باشند در اختیار او قرار می‌دهند. اگر ببینند دچار خطا و اشتباهی می‌شود، پدر و مادر ساکت و آرام نمی‌نشینند. آن نزدیکی و غم‌خواری منشأ می‌شود که امر به معروف و نهی از منکر داشته باشند. در سطح وسیع جامعه‌ی اسلامی هم چنین وضعی بین مسلمان‌هاست. در مرحله‌ی سوم وقتی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه تحقق پیدا کرد، قهراً در این جامعه، وظایف دیگر هم انجام می‌شود، هم نماز، هم زکات، هم ارتباط انسان‌ها با حق‌تعالی و هم فرمانبرداری از حق‌تعالی و دستورات پیغمبر اکرم(ص). و بعد‌ که در جامعه چنین وضعی اتفاق افتاد، معلول بعدی این است که خداوند چنین جامعه‌ای را مورد لطف خود قرار می‌دهد: «أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.» آیه‌ی شریفه این پیوند و ارتباط را برقرار کرده است. این استشهاد به آیه‌ی شریفه و درواقع این تفسیر با ظاهر آیه هم کاملاً سازگار است و امام حسین(ع) هم در این سخنرانی خودشان، آن را مطرح فرموده‌اند.

قلمرو و پیامد امر به معروف و نهی از منکر

در ادامه حضرت‌ اباعبدالله الحسین(ع) هم قلمرو معروف و منکر را مشخص فرمودند و هم پیامدهای عمل به این وظیفه را تبیین فرمودند:

«وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَة الْفیْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِی حَقِّهَا»

حضرت فرمودند این‌که امر به معروف و نهی از منکر می‌تواند به اصلاح ‌همه‌ی امور منجر شود، از این جهت است که «دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ»‌ امر به معروف و نهی از منکر است که موجب دعوت به اسلام می‌شود و دیگران را به اسلام تشویق می‌کند. «مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ» امر به معروف و نهی از منکر، جلوی ظلم‌ و ستم‌ها را می‌گیرد و از حق‌کشی‌ها جلوگیری می‌کند. «وَمُخَالَفَةِ الظَّالِمِ» با امر به معروف و نهی از منکر است که با ستمگر مخالفت صورت می‌گیرد. «وَ قِسْمَة الْفیْ‏ءِ وَالْغَنَائِمِ» همان است که موجب می‌شود اموال عمومی به‌درستی در میان مردم تقسیم شود و اموال عمومی اختصاص به یک قشر پیدا نکند. «وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِی حَقِّهَا» امر به معروف و نهی از منکر است که باعث می‌شود آن‌چه که برای کمک به محرومان لازم است، از توانمندان گرفته شود. همه‌ی این‌ها، امر به معروف و نهی از منکر است.

دعوت یا اعمال قدرت

از محتوایی که امام(ع) در امر به معروف و نهی از منکر می‌بینند، می‌توانیم تشخیص دهیم که مسأله‌ی امر به معروف و نهی از منکر چیست. اولاً امر به معروف و نهی از منکر، دعوت به اسلام است. وقتی مسأله‌ی اسلام مطرح می‌شود، تعبیر امام حسین(ع) «دعوت» است. باید مردم را به اسلام دعوت کرد. اما وقتی‌که نوبت به ظلم و ستم می‌رسد، تعبیر حضرت عوض می‌شود و می‌فرمایند: «رَدّ الْمَظَالِمِ و مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ». آن‌جا دیگر جای اقدام عملی، مخالفت و مبارزه است. در برابر ظالم نمی‌شود به موعظه اکتفا کرد، کارِ تبلیغ و فراخوان و دعوت نیست بلکه باید احقاق حق کرد و مظلوم را از ظلم نجات داد. مگر می‌شود تبعیض و رانت‌خواری در جامعه را رها کنیم و بگوییم با موعظه و تذکر حل شود؟ مگر با تذکر و موعظه فقیری که گرسنه است، سیر می‌شود؟ امکان ندارد. در این موارد حتی اعمال قدرت و زور کاربرد دارد و باید با زور در برابر ظالم ایستاد و دست غارت‌گران را قطع کرد. اما در مسأله‌ی اسلام، «دعوت» است و نه بیشتر. آن‌جایی که پای اسلام در میان است، مگر می‌شود اسلام را بر مردم تحمیل کرد؟ در مورد اسلامِ دیگران البته وظیفه داریم اما حضرت فرمودند که جنس این وظیفه با جنس وظیفه در موارد ظلم و بی‌عدالتی متفاوت است. این‌جا صحنه‌ی دعوت است و کار، کار فکری‌، عقلی‌ و استدلالی ا‌ست. این‌جا باید اقناع صورت بگیرد، باید شخص را نسبت به اسلام قانع کنیم، اِعمال قدرت که اقناع نفسانی به‌وجود نمی‌آورد.

اولویت در امر به معروف و نهی از منکر

این قلمرو و گستردگی، جهان‌بینی وسیعی در برابر انسان مسلمان قرار می‌دهد. دغدغه‌ی عده‌ای از مسلمانان،  مسلمانی و زندگی اسلامی دیگران است و تمام اهتمام و توجه‌شان به مسائل ریزی ا‌ست که در زندگی دیگران می‌گذرد. این امر به معروف‌ها و نهی از منکرهای جاهلانه (که عده‌ای به نام دین انجام می‌دهند)، دین را از بین می‌برد. به‌تعبیر بعضی از بزرگان، همه‌ی دغدغه‌ بعضی این ا‌ست که مدّ «ولا الضآلین» را درست کنند اما منکرات بزرگ را نمی‌بینند و به معروف‌های کلان توجه ندارند. نگاه امام حسین(ع) نگاهی ا‌ست که این تغییر را به‌وجود می‌آورد که مسأله‌ی امر به معروف و نهی از منکر، مسأله «رَدِّ الْمَظَالِمِ» و‌ جلوگیری از ظلم‌هایی ا‌ست که اتفاق می‌افتد، مسأله‌ی «مُخَالَفَة الظَّالِمِ» است، مسأله «قِسْمَة الْفیْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ» است. خیلی از کسانی‌که مدعی امر به معروف و نهی از منکر هستند و دائماً مسائل امر به معروف و نهی از منکر را تکرار می‌کنند، غیر از این‌که مسائل ریز و خرد را ببینند، هیچ چیز در امر به معروف و نهی از منکر نمی‌بینند. نگاه امام حسین(ع) با نگاه آنان متفاوت است. امر به معروف نیامده است تا ما را نسبت به این مسائل ریز چنان حساس کند که دائماً در زندگی با دیگران درگیر باشیم. نه! امر به معروف و نهی از منکر برای اصلاح جامعه آمده است و اصلاح باید از همان مسائل اساسی و بنیادین آغاز شود.

امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه مردم یا دولت

سؤالی در این‌جا‌ مطرح است که اگر امر به معروف و نهی از منکر، چنین قلمرو گسترده‌ای دارد، چه نیازی به دولت اسلامی است؟ اگر جلوگیری از ظلم‌ها، احقاق حقوق مظلومین، قطع دست ظالم، تقسیم عادلانه اموال و امکانات و… از وظایف دولت است، پس چرا حضرت فرمودند که این‌ها جزء امر به معروف و نهی از منکر است؟ چه ارتباطی بین امر به معروف و نهی از منکر با وظایف دولت است؟ به‌تعبیر دیگر؛ امر به معروف و نهی از منکری که در این‌جا مطرح است از وظایف همه‌ی مسلمان‌هاست (الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ…) در‌حالی‌که وظایف دولت برعهده‌ی حکمرانان است، آیا این مواردی که امام حسین(ع) به‌عنوان مثال بیان فرموده‌اند (مثل قسمة الفی‌ء، رد المظالم و…) جزء وظایف عمومی مسلمان‌ها و از تکالیف شهروندان است؟ یا جزء وظایف خاص دولتمردان است؟

نکته‌ی مهم این ا‌ست که وظایف دولت اسلامی و شهروندان، وظایف مشترک و درهم‌تنیده‌ای ا‌ست و مرزبندی ندارد که بگوییم این کارها مربوط به دولت است و مردم نباید دخالت داشته باشند و آن کارها مربوط به مردم است و دولت نباید دخالت داشته باشد. براین‌اساس که دولت و حکومت در مفهوم اسلامی، چنان گسترده است که عموم مردم را دربرمی‌گیرد و به‌معنای هیئت حاکمه و یک گروه خاص نیست که در رأس قدرت قرار گرفته‌اند. در نگاه اسلامی، موضوع دولت، موضوعی‌ است که تمام مسلمان‌ها را دربرمی‌گیرد و همه‌ی افراد، عضوی از این دولت‌اند و مسئولیت تحقق این اهداف را دارند. علامه طباطبایی(ره) می‌گویند: قوه‌ی مجریه در اسلام همه‌ی مسلمان‌ها را دربرمی‌گیرد و نمی‌شود گفت که این کارمند از دولت و جزیی از قوه‌ی مجریه است ولی آن کشاورز، آن کاسب، آن تاجر بیرون از دولت است. چنین مرزی وجود ندارد. ایشان بحثی دارند که بین دولت اسلامی و دولت‌های دیگر چه تفاوتی ا‌ست؟ و چند تفاوت می‌شمارند تا به این‌جا می‌رسند:

«و منها أن القوة المجریة فی الاسلام لیست هی طائفة متمیزة فی المجتمع بل تعمّ جمیع أفراد المجتمع فعَلى کلّ فرد أن یدعو إلى الخیر و یأمر بالمعروف و ینهى عن المنکر»(المیزان، ج4، ص124)

قوه‌ی مجریه در جامعه‌ی اسلامی و از نظر اسلام، یک گروه خاصی که متمایز و جدا شده ‌باشند، نیست و همه‌ی جامعه‌ی اسلامی، اعضای دولت و عضو قوه‌ی مجریه‌اند و همه‌، وظیفه‌ی دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر دارند.

بحث جامعه‌ی مدنی را که امروز در علوم سیاسی مطرح می‌کنند ‌که نقش برعهده‌ی مردم است، همین بحثی‌ است که در منابع اسلامی به شکل بسیار عالی مطرح شده است. ما در جامعه‌ی اسلامی نمی‌توانیم حتی یک فرد را از ورود به مسائل مهم جامعه (مثل مسأله‌ی عدالت، تقسیم ثروت و فرصت‌ها و…) محروم و ممنوع کنیم. همه حق اظهارنظر دارند و حق دارند در شئون مختلف اجتماعی ورود پیدا کنند و امر و نهی داشته باشند.

امام حسین(ع) در این خطبه، امر به معروف و نهی از منکر را به استناد آیه‌ی شریفه‌ی سوره‌ی توبه مطرح فرمودند که مبتنی‌بر ولایت عمومی مسلمان‌هاست. ولایت پیغمبر(ص)، ولایت امام(ع) و ولایت حاکم سرجای خود است ولی آن ولایت‌ها، نافی ولایت‌ عمومی مسلمان‌ها نیست. اگر ولایت، فقط به کسی که در رأس جامعه هست، اختصاص پیدا کند، مردم فقط «مولّی‌علیه» می‌شوند و محجور و به مردم می‌گویند ما باید برای شما تصمیم بگیریم، تشخیص بدهیم، ما می‌فهمیم که چه چیزی به صلاح شماست و چه چیزی به صلاح شما نیست. نه؛ «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ». بعد هم امام حسین(ع) این را توضیح فرمودند که مسأله‌ی «قِسْمَة الْفیْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ»، «رَدِّ الْمَظَالِمِ» و… هم در قلمرو امر به معروف و نهی از منکر قرار می‌گیرد و به مردم مربوط است. نه این‌که مثل پدر و مادری که درباره‌ی کودک خردسال خودشان تصمیم می‌گیرند، بگویند تو محجوری، غیررشیدی، عقلت نمی‌رسد، ما دست و پای تو را می‌گیریم و این تزریق و واکسن را برای تو داریم. نه! این مردمِ عاقل، خودشان درباره‌ی واکسن و واکسینه‌ شدن خودشان، در مورد معیشت خودشان و… می‌توانند نظر دهند و صلاح و فساد کار خودشان را می‌توانند تشخیص دهند.

روایت امام باقر(ع)

روایت دیگری که منطبق با همین فرمایش امام حسین(ع) است، روایتی از امام باقر(ع) است:

«إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ … بِهَا تُقَامُ‏ الْفَرَائِضُ‏ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَكَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ وَ يُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ یَسْتَقیمُ الاْمْرُ»(الکافی، ج5، ص56)

حضرت می‌فرمایند: با امر به معروف و نهی از منکر، واجبات الهی اقامه می‌شود و امنیت در جامعه و راه‌ها برقرار می‌شود. کسب و تجارت با امر به معروف و نهی از منکر حلیت پیدا می‌کند و پاک می‌شود. با آن، جلوی ظلم‌ها گرفته می‌شود و احقاق حق می‌شود، زمین آباد می‌شود و حق ما از دشمنان‌مان گرفته می‌شود. خلاصه همه‌ی کارها با امر به معروف و نهی از منکر سامان پیدا می‌کند.

حضور مردم و نقش آنها

پس اول باید نقش مردم را در جامعه برای همین اهداف به‌رسمیت بشناسیم تا زمینه‌ی امر به معروف و نهی از منکر با این قلمرو و این اهداف تحقق پیدا کند. ما باید اجازه دهیم و ایجاد فرصت کنیم. اگر افرادی هستند که می‌خواهند برای محیط زیست خدمت کنند، باید فرصت پیدا کنند و این شاخه‌ای از امر به معروف و نهی از منکر توسط خود مردم خواهد بود. اگر افرادی برای احقاق حق می‌خواهند در محاکم حضور پیدا کنند، برای این‌که از مظلومی دفاع کنند، روایت می‌گوید باید به این‌ها فرصت داد و امر به معروف و نهی از منکر برای این جهت است و….

اگر مردم حضور پیدا کردند، این اهداف تحقق پیدا می‌کند و اما اگر جلوی حضور مردم را گرفتیم، قهراً این اهداف روی زمین می‌ماند. البته خوشبختانه حضور مردم در زمان ما، ابزارهای پیشرفته‌ای پیدا کرده است. امروز یک راه برای رسیدن به همین اهداف، «رسانه» است. استفاده از رسانه‌های گروهی به شکل آزاد، می‌تواند فساد را نشان دهد که در کجا غده‌های فساد، ظلم و تبعیض وجود دارد و خود این «ردّ المظالم» است. در بسیاری موارد، همین کار رسانه‌ای، جلوی خیلی از مفاسد را می‌گیرد. اما وقتی‌که امور از چشم مردم مخفی ماند و شفافیت وجود نداشت، افراد می‌توانند ناامنی، ظلم و… ایجاد کنند. مردم که ارتباط مستقیم نمی‌توانند داشته باشند، اگر جلوی این ابزارها را هم بگیریم، آن اهدافی را که امام(ع) فرمودند، محقق نخواهد شد.

راه دوم برای رسیدن به آن اهداف، «احزاب»، تشکل‌ها، گروه‌ها و سازمان‌های مردمی است. این‌ها هم باید در هرکدام از این زمینه‌ها و برای تحقق هرکدام از این معروف‌ها و برای جلوگیری از هریک از این منکرها میدان پیدا کنند.

آیا واقعاً نگاه ما به موضوع امر به معروف و نهی از منکر، نگاهی ا‌ست که امام حسین(ع) ارائه فرمودند؟ متأسفانه باید بپذیریم که نگاه ما یک نگاه معیوب و یک نگاه سطحی‌ است. تردیدی نیست که ما در جامعه‌ی خودمان به قسمت‌هایی از اهداف دولت و حکومت اسلامی نرسیدیم. علت آن این‌ است که اجازه ندادیم برای تحقق آن اهداف، مردم بتوانند حضور پیدا کنند. این اهداف را برای یک عده‌ی خاصی گذاشتیم که آن عده‌ی خاص هم گرفتار منافع خودشان شدند. اگر مردم بتوانند به صحنه بیایند، مطبوعات بتوانند حضور پیدا کنند، رسانه‌ها بتوانند از ظرفیت مردم استفاده کنند و رسانه‌ای باشند که در اختیار مردم است، نه در اختیار یک گروه خاص، اگر تنوعی که اسلام برای ارائه‌ی اندیشه پذیرفته است، به رسمیت شناخته شود، اگر مردم آن‌ خطایی را که می‌بینند بتوانند بازگو کنند و اگر احزاب، گروه‌ها، نهادهای مردمی بتوانند به‌راحتی شکل بگیرند و آزادانه فعالیت داشته باشند، ما به‌راحتی می‌توانیم جلوی بسیاری از این مشکلات و مفاسد را بگیریم. باید زمینه‌ی این حضور در جامعه فراهم شود. به نظر می‌رسد این جداییِ بین مردم و حکومت در تحقق و دنبال کردن این اهداف، کار حکومت و جامعه را دشوار و دسترسی به این اهداف را سخت کرده است. اگر این مرزبندی برداشته شود، به نظر می‌رسد می‌‌توانیم به آن اهداف و آرمان‌هایی که به دنبال آن بودیم، برسیم ان‌شاءالله. بله؛ وظیفه‌ی امر به معروف و نهی از منکر، یک وظیفه‌ی عام است اما نسبت به علماء البته این وظیفه و تکلیف سنگین‌تر است.

اخبار مرتبط

پاسخ دیدگاه

لطفا نظر خود را وارد کنید
نام خود را بنویسید