شفقنارسانه- یک کارشناس سواد رسانه ای می گوید: رسانه میتواند با الگوبرداري از دانش و تجربه زيسته ملي و فراملي در پیشگیری از انتشار اخبار جعلی در ایام انتخابات ياريگر شود. از جمله؛ فراهم كردن امكان آموزش فنها و روشهاي مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلي به نيروهاي اتاق خبر، مسئوليتپذيري و تعهد در قبال عدم بازنشر اطلاعات نادرست و اخبار جعلي، شناخت دقيق از مخاطبان شبكهاي و… .
سید غلامرضا فلسفی،کارشناس سواد رسانهای و سواد خبری با اشاره به تاثیر اخبار جعلی بر فرایند انتخابات به شفقنارسانه می گوید: اطلاعات نادرست و اخبار جعلي به طور قطع تاثيراتي تعيين كننده بر فرايند انتخابات دارد. تبهكاراني كه به توليد و همرساني اطلاعات نادرست و اخبار جعلي مبادرت مي ورزند اين جرم را جهت ايجاد سردرگمی، يأس، بی اعتمادی و حتي بی تفاوتی در راي دهندگان مرتكب مي شوند.
او ادامه می دهد: از جمله تاثيرات اطلاعات نادرست و اخبار جعلي بر فرايند انتخابات می توان به وارد كردن صدمه به زيست بوم رسانه ای و مختلکردن گردش صحیح اطلاعات و حق دسترسی به اطلاعات، گمراهسازی افکارعمومی در مسیر تحقق اهداف و تأمین منافع برخی افراد حقیقی و حقوقی، احزاب، صاحبان قدرت و…، تهدید امنیت داخلی و بین المللی، آثار و عواقب سوء اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و…، هتك آبرو و حیثت افراد و مسئولان و نامزدهای انتخاباتی (با روش های مختلف، القائات و…)، پراکندن حس خشونت در جامعه، ناکارآمد جلوه دادن نظام مستقر سیاسی، صدمه به اقشار مختلف جامعه و… اشاره كرد. دوره چهاردهم انتخابات رياست جمهوري هم از اين قاعده مستثني نبوده و نيست چنان كه شاهديم ميزان تخريب برخي كانديداها به واسطه اطلاعات نادرست و اخبار جعلي توسط رقبا، ربات ها و كاربران معاند به مراتب بيش از تبيين برنامه هايشان توسط ستادها و هوادارانشان انجام شد و مي شود. از بارزترين مصاديق جعليات در اين دوره از انتخابات مي توان به جعل تصویر رأی رهبر انقلاب اسلامی توسط ستاد يكي از كانديداها و صدور بيانيه جعلي منتسب به يكي از اعضاي بلندپايه بيت رهبر انقلاب در حمايت از كانديدايي ديگر اشاره كرد.
با این اوصاف چه نشانهها و روشهایی برای شناسایی اخبار جعلی در انتخابات وجود دارد؟ این کارشناس سواد رسانه ای پاسخ می دهد: چنان كه در كتاب «عليه اخبار جعلي» آوردهام صواب آن است در مقام كنشگراني كه با حضور در پاي صندوق هاي راي حق داريم سرنوشتمان را تعيين كنيم؛ به هنگام مواجهشدن با اخبار انتخاباتي ابتدا در پي يافتن پاسخ سه پرسش زير برآييم: چه كسي/كساني در پس اين اطلاعات و اخبار قرار دارند؟ شواهد از چه حكايت میکنند؟ منابع ديگر دراینباره چه میگویند؟
او توضیح می دهد: براي پاسخ به پرسش نخست، از روش «خواندن جانبي» استفاده كنيم يعني از صفحه وب يا حساب رسانة اجتماعي كه خبر را در آن دنبال میکنیم، خارج شويم و پس از گشودن چند برگة جديد در مرورگر با استفاده از يك سري كلمات كليدي، اطلاعاتي فزونتر دربارة كاربر يا رسانة خبري ارسال كنندة محتوا بيابيم. در اين ايام كثيري از كاربران در رسانههای اجتماعي بهواسطه دريافت چند تایید يا نظر مثبت، خود را صاحب نظر در حوزه علوم سياسيِ معرفي مي کنند لذا جهت تمييز اين افراد پر قیلوقال از كارشناسان خبره، شايسته است كه نام افراد، نهادي كه خود را بدان منتسب میدانند، محل تحصيلشان و نام کاربری آنها را در موتورهاي جستوجو همچنين سایتهای شبكة اجتماعي بهسرعت مورد بررسي قرار دهيم تا نسبت به ميزان تخصصشان آگاه شويم. در جستوجوهایمان از روش «خويشتنداری در كليك» بهره ببريم يعني روي نخستين نتيجة يافت شده كليك نكنيم بلكه پيوندي از يك منبع شناختهشده يا خروجي وبگاههاي راستي آزما مانند فكت يار و فكت نامه را دنبال كنيم.
او بهترين ابزارِ در اختيار جهت مقابله با محتواهاي جعلي تصويري را جستوجوی معكوس می داند و می گوید: براي جستوجوی معكوس ابتدا عكس مدنظر را بارگيري (دانلود) ميكنيم يا يك نماگرفت (اسكرينشات) از بخشي قابلتوجه از فيلم مدنظر تهیهکرده، سپس آن را در Google Images، Google Lens ، TinEye يا Izitru قرار ميدهيم تا منبع اصلي تصوير را پيدا كنيم آنگاه محتوا را به لحاظ صحت آن بسنجيم.
فلسفی می گوید: با اين كه تاكنون خبري درباره عكس يا فيلمي حائز اهمیت كه توسط هوش مصنوعي ناظر به انتخابات چهاردهمين دوره رياست جمهوري ساختهشده باشد، منتشرنشده، بسيار مهم است كه با محتواهاي بصريِ دريافتيِ مربوط به انتخابات با فرض ساختهشدن توسط هوش مصنوعي محتاطانه برخورد كنيم و ضمن بررسي علائم، نشانهها و پس زمينة تصاوير، توجه به خصیصههای نامتعارف و غيرعادي، دقت در ابعاد و تناسباندام، تعداد انگشتان دست و ديگر تناقضات به مدد چشم غیرمسلح، همزمان نسبت به بهرهمندي از ابزار شناسايي محتواهاي تصويري تولیدشده بهوسيلة هوش مصنوعي مانند Deepware، Sensity و Hive همت بگماريم. در مجموع پايبندي مطفتنانه به سه اصل اساسي درنگ، تأمل و درستيسنجي پيش از همرساني اطلاعات و اخبار اصولي خدشهناپذيرند كه با زيستبوم خبريِ مرتبط با چهاردهمين دوره انتخابات رياست جمهوري در تلائم است.
با ان اوصاف چگونه میتوان سواد رسانه را در جامعه بهبود بخشید تا افراد بتوانند اخبار جعلی را تشخیص دهند؟ فلسفی می گوید: توليد و همرساني اخبار جعلی از گذشتههای دور وجود داشته اما اينترنت و رسانههایی كه بر بستر اينترنت متولدشده و رشد یافتهاند؛ فرصت تولید و انتشار اين اطلاعات و اخبار را دوچندان کردهاند. در اين ميان عدهای كه معتقدند اينترنت و رسانههای اجتماعي به افزایش مشارکت مدنی در جوامع منجر میشود، در پی آناند كه ابعاد منفي اخبار جعلی را به موضوعاتی چون کلاهبرداریهای اینترنتی كاهش دهند؛ درحالیکه دیگراني هستند كه در نقش سازنده اينترنت و رسانههای اجتماعي در توسعه جامعه مدني ترديدهايي جدي داشته و نقش اين ابزار را در هر چه غبارآلود شدن سپهر رسانهای جهان مؤثر میدانند؛ چراكه امروزه مفهوم آزادي بيان در رسانههای اجتماعي به پوششي براي بسياري از هنجارشکنیها از سوي تبهكاران اينترنتي، نژادپرستها، تروریستها و غيره تبدیلشده است.
او ادامه می دهد: درمجموع به نظر میرسد جهت مقابله با سيل بنیانکن اطلاعات نادرست و اخبار جعلي دولتها و شهروندان هرکدام بايد در جاده وظايف خود گامهایی جدي بردارند كه با توجه به شرایط حاكم بر فضاي رسانهای، هر اقدام كوچك چه از سوي فرد و چه دولت در مسير تصفيه اطلاعات و اخبار و نزديك نمودن آنان به صحت و واقعيت را بايد به فال نيك گرفت؛ بهطور مثال دولت میتواند با وضع قوانين و مقررات، تارنماهاي خبري و رسانههای اجتماعي را نسبت به دريافت نشانها و برچسبهای هوشمند كه نمايانگر مشخصات مالك، موضوع، محتوا و رده سنی مخاطب محتواي تارنما و رسانههای اجتماعي است، ملزم كند؛ فهرستي از تارنماهای خبري و رسانههای اجتماعي غیرقابلاعتماد را منتشر كند، به توليدكنندگان و منتشركنندگان اطلاعات نادرست و اخبار جعلي نسبت به تشدید عواقب عملكردشان هشدار داده و از ارائهدهندگان خدمات اینترنتی در مسير مقابله با تبهكاران و اوباش ديجيتالي بهطورجدی حمايت كرده و از منظر تجاري نيز با تنظیم مقرراتي کارآمد از شرکتهای نوآفرين (استارت آپ) كه در اين حوزه فعاليت میکنند پشتيباني كرده جهت از بين بردن انحصار شرکتهایی كه اطلاعات و دادهها را در اختيار دارند گامهای عملي بردارد.
او می گوید: به طور مثال بخشي از ابتكارات دولت فنلاند در بهبود سواد رسانه اي جهت تشخيص اخبار جعلي توسط كاربرشهروندان به برگزاري دورههای آموزشي براي دانش آموزان و دانش جويان، روزنامهنگاران و سياستمداران از سال 2014 ميلادي برمیگردد. در آلباني كه سال ۲۰۱۸ ميلادي جزو كشورهاي در حال پيشرفت در زمينة سواد رسانهای شناخته شده است، معلمان و مربيان ضمن آگاهي بخشي پيرامون اهميت و ضرورت سواد رسانهای، براي ادغام آن در برنامه درسيِ موجودِ کلاسهای ۱۲ پايه تحصيلي مدارس و ايجاد واحد درسي مستقل در دانشگاهها تلاش میکنند. مجلس بريتانيا نيز در سال 2019 ميلادي دولت اين كشور را ملزم كرد كه براي مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلي بهموازات انجام اموري چون ساماندهي تبليغات در فضاي مجازي، سواد ديجيتالي را در مدارس آموزش دهد.
او با اشاره به راههای مقابله با اخبار جعلی در ایام انتخابات می گوید: به روزرسانی قوانین مربوط به برگزاری انتخابات، تبلیغات سیاسی، جرائم رایانه ای و مصادیق مربوطه و تدوین چارچوبها و کدهای اخلاقی کارآمد برای هوش مصنوعی، ارائه راهکارهای مقابله با اخبار جعلی و جعل سطحي و عميق و…، میتوانست در کیفیت فضای برگزاری انتخابات موثر واقع شود.
او در ادامه به مرور برخی از تجربه های جهانی برای مقابله با اخبار جعلی می پردازد و می گوید: به طور مثال وبگاه خبری رویترز طی گزارشی در ۱۶ فوریه سال ميلادي جاري اعلام کرد که گروهی متشکل از ۲۰ شرکت فناوری قصد دارند در زمینه جلوگیری از تداخل محتوای جعلی مبتنی بر هوش مصنوعی در انتخابات کشورهای مختلف جهان با یکدیگر همکاری کنند. این توافق شامل تعهداتی برای همکاری در توسعه ابزارهای شناسایی عكس ها، فيلم ها و صداهایی است که هوش مصنوعی آنها را تولید میکند. از سوی دیگر این توافق در پی ایجاد کمپینهای آگاهی عمومی برای آموزش تشخیص محتوای فریبنده به رأیدهندگان است.
فلسفی ادامه می دهد: بسیاری از شرکتهای سازنده و عرضه کننده سرویسهای هوش مصنوعی نیز به طور مستقل تدابیری را برای مقابله با پدیده تأثیرگذاری بر انتخابات اتخاذ کردهاند. شرکت گوگل در ماه مارس سال ميلادي جاري اعلام کرد که محدودیتهایی را در پاسخهای چتبات «Gemini» به سوالات مربوط به انتخابات در اقصی نقاط جهان اعمال میکند. این شرکت پیشتر و در ماه دسامبر سال گذشته محدودیتهایی را در داخل ایالات متحده وضع و از اجرای این محدودیتها تا پیش از انتخابات این کشور خبر داده بود. به طبع چه دولت به مسئولیتهای خود در اين خصوص عمل كند و چه عمل نكند، فرد نبايد مسئولیتهای فردي و اجتماعي خود را در اين رابطه ناديده بگيرد. توانايي يافتن واقعيت و تفكيك آن از جعليات است كه از افراد عادي، شهروند قرن بيست و يكمي میسازد.
این کارشناس سواد رسانه ای تاکید می کند: فردي كه تحقيق و پرسوجو میکند كاربرشهروندي است كه هم از جايگاه مصرفکننده، هم تولیدکننده و هم همرسان كننده آگاهانه با اطلاعات و اخبار مواجه میشود. متأسفانه امروزه ما به سبب زمان زياد حضور در فضاي سايبري و دسترسي آسان به اطلاعات و اخبار بیشمار، احساس دانا بودن و متفاوت بودن میکنیم. اين احساس كاذب ما را نسبت بهدرستی اخبار و اطلاعات بیتفاوت و در مارپيچ بازنشر گرفتار كرده است. ازآنجاکه در عصر حاضر تکتک ما ناشر (به معني آنکه هرکسی میتواند مطلبي را توليد و منتشر كند) محسوب میشویم؛ بايد مسئوليت اطلاعات و اخباري را كه توليد يا همرسان میکنیم به عهده بگيريم. گام اول در اين مسئولیتپذیری اصلاحاتي هرچند جزئي است كه در شيوه كارمان در فضاي سايبري و مواجهشدن با اطلاعات و اخبار ايجاد مي كنيم .
با این اوصاف چه نقشی برای رسانههای رسمی و رسانههای اجتماعی در پیشگیری از انتشار اخبار جعلی وجود دارد؟ فلسفی پاسخ می دهد: رسانه میتواند با الگوبرداري از دانش و تجربه زيسته ملي و فراملي در اين امر ياريگر شود. از جمله؛ فراهم كردن امكان آموزش فنها و روشهاي مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلي به نيروهاي اتاق خبر، مسئوليتپذيري و تعهد در قبال عدم بازنشر اطلاعات نادرست و اخبار جعلي، شناخت دقيق از مخاطبان شبكهاي، شرح و بسط موضوعات خبري با آگاهي از اهميت بیشازپیش تيترهاي اصلي و فرعي جهت عدم گرفتار كردن راي دهندگان در تله كليك، تأکید بر تهيه هر چه بيشتر گزارشهای دقيق جهت جلوگيري از مشروعیتیابیِ اطلاعات نادرست و اخبار جعلي. متاسفانه بارها ديده شده كه رسانه هاي جريان اصلي داخلي نه تنها در اين زمينه گام عملي بر نمي دارند بلكه خود به توليدكننده و همرسان كننده اطلاعات نادرست عمدي و اخبار جعلي بدل مي شوند كه از نمونه هاي متاخر مي توان به شيوه انعكاس اخبار مربوط به سانحه سقوط بالگرد رئيس جمهوري «شهيد» و ديگر «شهداي» خدمت در ساعات اوليه اين حادثه تاسف بار اشاره كرد.
او ادامه می دهد: در مجموع ورود رسانه ها به عرصه انتخابات نیازمند الزاماتی است که برخی از آن ها عبارت اند از: بهره مندی مدیران رسانه، خبرنگاران و فعالان رسانه مربوطه از انواع سوادهای سیاسی، تبلیغی، رسانه ای، خبری، بصری، تحلیلی و… ، برنامه ریزی راهبردی برای فعالیت رسانه ای در ایام انتخابات با درک همه حساسیت های خبری، محتوایی، تصویری، سوژه و… ، تشکیل میز اخبار جعلی برای بررسی و تأیید و سپس انتشار آن ها به ویژه موارد حساس و مهم برای جلوگیری از انتشار اخبار جعلی، ایجاد اتحادهایی با رسانه ها، مراکز علمی، مطالعاتی، تحلیلی و… برای تشکیل میز اخبار جعلی مشترک، ارائه فراخوان برای جلب مشارکت های مردمی با هدف شناسایی اخبار، تصاویر و محتواهای جعلی، اختصاصی سرویس و بخشی در صفحه تارنما یا نشریه مربوطه به منظور معرفی اخبار جعلی و اطلاعات نادرست و تلاش برای توضیح و آگاهی رسانی، تعامل موثر با روابط عمومی سازمان های مرتبط، تدوین منشور اخلاقی و دستورالعمل حضور در رسانه های اجتماعی، تعامل موثر با نامزدهای انتخاباتی، ایجاد اتحادهایی با رسانه های اجتماعی داخلی، ایجاد واحد رصد و تحلیل با هدف ارائه تحلیل های مفید و موثر و پیش بینی های لازم، تلاش برای کمک به افزایش سوادها و مهارت های کاربرشهروندان، تهیه محتواهایی همچون اطلاع نگاشت برای اشاره به اخبار جعلی، اطلاعات نادرست و…
