شفقنارسانه- واگذاری نظارت بر حوزه سکوهای صوت و تصویر فراگیر و شبکه نمایش خانگی به صدا و سیما خبری بود که دو هفته پیش منتشر شد و به دنبال آن جمعی از بازیگران در یک استوری مشترک ضمن تاکید بر پیامدهای ناگوار چنین تصمیمی، اعتراض خود را نسبت به آن اعلام کردند و عده ای هم این کار را بی توجهی به حقوق مخاطب به عنوان مصرف کننده آثار شبکه نمایش خانگی عنوان کردند. با این اوصاف مکانیزم های حمایت از حقوق مصرف کننده در حوزه تولید محتوا چیست؟ حمیدرضا حسینی دانا، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد و رئیس اندیشکده راهبردی رسانه ها و فضای مجازی با اشاره به حق مصرف کننده در حوزه تولید محتوا می گوید: یکی از حقوق مصرف کنندگان این است که محتوای مورد نیازش در حوزه های مختلف در اختیارش قرار داده شود. ولی به نظر می رسد رفتار صداوسیما در دوره های مختلف سبب شده تا اعتماد خود را در بین مخاطبان از دست دهد و یکی از دلایل کوچ مخاطب به فضای مجازی همین نبود مرجعیت در صداوسیما است. اگر مخاطبی از وی او دی ها شکایت کند، آیا براساس اساسنامه صداوسیما رسیدگی به این شکایت امکان پذیر است؟ اگر قوانینی وجود دارد، شفاف نیست و مبهم است و نمی توان در اینجا انتظار تامین حقوق مصرف کننده را داشت.
حسینی دانا با اشاره به مصوبه واگذاری نظارت بر شبکه نمایش خانگی به صدا و سیما به شفقنا رسانه می گوید: اینکه با چه استنادی این مصوبه در شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب می شود، مبهم است. دو هفته که از مصوبه این واگذاری گذشته است ولی اگر به سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی مراجعه کنید می بینید که آخرین مصوبه بر روی سایت مربوط به 9 خرداد 1402 است. به عبارتی بیش از یک ماه است که صفحه مصوبات سایت به روز رسانی نشده است. این برای یک شورای عالی که در حوزه فرهنگ، رسانه و علم مقررات گذاری می کند، خوشایند نیست که از اطلاع رسانی عملکرد خود عقب بماند.
او ادامه می دهد: ما متن مصوبه را در این سایت نمی بینیم فقط چند خبر از خبرگزاری ها وجود دارد که بر مسئولیت های ساترا تاکید شده است. طبق مسئولیت های واگذار شده به سازمان صداوسیما این آشفتگی دیده می شود که آیا این سازمان، نظارتی، تبلیغاتی و یا به قول حضرت امام (ره) دانشگاه عمومی است؟ من معتقدم که ذات سازمان صداوسیما بر طبق اساسنامه و فعالیت هایش، نظارتی نیست. شاید بر روی شبکه های خود نظارت داشته باشد ولی در اساسنامه اش سازمانی نظارتی نیست.
حسینی دانا با اشاره به فعالیت های صداوسیما در حوزه فضای مجازی می گوید: صداوسیما خودش هم در حوزه فضای مجازی جزو وی او دی ها قرار می گیرد و چندین هزار محتوا در قالب های مختلف بر روی تلوبیون و پلتفرم های دیگر ارائه می دهد، این مسئله نشان می دهد که خود صداوسیما هم از جمله کمپانی های فعال در حوزه وی او دی که در حال رقابت با دیگران است. بنابراین اینکه آیا صداوسیما می تواند بر عملکرد و فعالیت سایر رقبای خود نظارت داشته باشد، محل بحث است و جای ابهام دارد.
او تاکید می کند: چرا در زمان تصویب چنین کار سنگینی، نامی از نهادهایی مثل دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی و… برده نشده است تا طرح را از زوایای فنی، زوایای مختلف، حقوق مخاطب و… بررسی کنند. اینکه سازمان های هنری، فرهنگی و رسانه ای چرا بین صداوسیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تقسیم می شوند، همچنان مشخص نیست. این عدم شفافیت امکان تحلیل و ارائه پیشنهادهای تخصصی و کاربردی برای بهتر شدن روند فعالیت را امکان پذیر نمی کند.
رئیس اندیشکده راهبردی رسانه ها و فضای مجازی با اشاره به عملکرد سازمان صداوسیما در سال های گذشته می گوید: در دوران دفاع مقدس و سال های پس از آن صداوسیما یکه تاز میدان بوده است ولی با آمدن اینترنت، ماهواره، فضای مجازی و وی او دی ها آیا صداوسیما توانست با وجود بودجه های دولتی، ورزش و سایر حمایت ها و جایگاه رفیعش در قانون، خود را به روز رسانی کند؟ به نظر می رسد این سازمان حداقل از 10 سال گذشته در حال از دست دادن مخاطبان خود است.
او تاکید می کند: در سال های اخیر وی او دی ها جایگاه خوبی از منظر سرگرمی، اوقات فراغت پیدا کرده و توانستند رضایت مخاطب را جلب کنند. حال اینکه چگونه یک رقیب که اخیراً با رضایت کمتری از سوی مخاطب روبه رو شده به عنوان ناظر رقبای دیگرش قرار می گیرد، محل بحث علمی است. آیا صداوسیما مزیت ها و دستاورد های جدیدی داشته است؟ آیا در تولید محتوای مطلوب، در مرجعیت خبری و رسانه ای توفیقات بالایی داشته است تا بخواهیم دیگران را به سمت الگوبرداری و اطاعت از فرامین صداوسیما ببریم؟ در بحث خبر سالهاست که صداوسیما مرجعیت خبری را از دست داده است، یا در بحث محتوای سرگرمی، مردم با صرف هزینه نیاز خود را به محتواهای نمایشی از طرق دیگر در اینترنت، وی او دی ها و شبکه های اجتماعی رفع می کنند.
حسینی دانا با اشاره به حق مصرف کننده در حوزه تولید محتوا می گوید: یکی از حقوق مصرف کنندگان این است که محتوای مورد نیازش در حوزه های مختلف در اختیارش قرار داده شود. ولی به نظر می رسد رفتار صداوسیما در دوره های مختلف سبب شده تا اعتماد خود را در بین مخاطبان از دست دهد و یکی از دلایل کوچ مخاطب به فضای مجازی همین نبود مرجعیت در صداوسیما است. اگر مخاطبی از وی او دی ها شکایت کند، آیا براساس اساسنامه صداوسیما رسیدگی به این شکایت امکان پذیر است؟ اگر قوانینی وجود دارد، شفاف نیست و مبهم است و نمی توان در اینجا انتظار تامین حقوق مصرف کننده را داشت. اصلاً حقوق مصرف رسانه ای شهروندان چیست و آخرین بازنگری آن مربوط به چه دوره ای است؟ سالهاست که مصرف کننده نسبت به سرعت پهنای باند اینترنتی اعتراض دارد و هر بار وزاری ارتباطات گفته اند در حال افزایش سرعت اینترنت و پهنای باند هستیم. آیا این افزایش سرعت برای مصرف کننده ملموس است؟ این سوال را باید از مصرف کننده پرسید. حتی اخیراً ریاست جمهوری دستور اکید دادند که این مشکلات رفع شود، ولی آیا واقعا اینگونه است؟ اینکه حقوق مصرف کننده در حوزه اینترنت، صداوسیما، وی او دی ها و… چیست، یا وجود دارد و گفته نمی شود و یا اینکه مخاطب اطلاعی از حقوقش ندارد و نمی داند باید چه چیزی را مطالبه کند.
با این اوصاف برای دستیابی به این حقوق نیازمند چه مکانیزمی هستیم؟ این عضو هیات علمی دانشگاه آزاد ضمن اشاره به نمونه های موفق می گوید: به عنوان نمونه کشور کانادا شورایی به نام CRTC یعنی کمیسیون رادیو تلویزیون مخابرات کانادا دارد. این کمیسیون سالی یکبار سیاست های فرهنگی کشور را بازنگری می کند و عملکردها را با سیاست ها انطباق می دهد تا ببیند آیا در حوزه میراث فرهنگی، فرهنگ و جامعه نیازِ بدون پاسخی وجود دارد که درباره آن تصمیم گیری شود؟ این شورا متشکل از افراد دولتی، کارشناسان، مدیران، افراد بخش خصوصی، متخصصین، دانشگاهیان، نمایندگان مخاطبان و… است که نظر می دهند و توصیه های خود را به وزارت فرهنگ مربوطه اعلام می کنند و این توصیه ها و پیشنهادها در سیاست های سال آینده لحاظ می شود.
او ادامه می دهد: معمولا این شورا دو دغدغه دارد. اول؛ آیا به اندازه کافی زبان، ادبیات و فرهنگ کانادا صیانت شده است؟ سیاست های اعمال شده توانسته از خط، زبان و فرهنگ کانادا محافظت کند؟ دوم؛ آیا این سیاست ها باعث شده تا به اندازه کافی رسانه، با فرهنگ کانادایی وجود داشته باشد تا تمام نیازهای اطلاعاتی، سرگرمی و نیازهای مختلف مردم کانادا را پاسخ دهند که مجبور به استفاده از رسانه های آمریکایی نشوند؟
حسینی دانا می گوید: در زمان کرونا برخی از کشورها رسانه های بیرونی را بستند و رسانه ملی شان را فعال کردند تا این بیماری را کنترل کنند. یا برخی ها نیروی واکنش سریع ایجاد کردند و همه رسانه ها را در زیر مجموعه آن آوردند تا در آنجا اطلاع رسانی سریع برای کنترل اوضاع صورت بگیرد. برخی از کشورها مثل کشورهای جنوب شرق آسیا همچون ویتنام، فیلیپین و … از ظرفیت همه رسانه های کوچک و بزرگ در هر پلتفرم و فضایی استفاده کردند تا جامعه متوجه کنترل بهداشت و خودمراقبتی شود.
او ادامه می دهد: در کشور ما به خاطر اتفاقات آبان 98 مردم همچنان با صداوسیما آشتی نکرده بودند ولی مسئولیت اطلاع رسانی کرونا بر عهده صداوسیما قرار داده شد. علاوه بر آن چون این رسانه در اطلاع رسانی کرونا تاخیر داشت و کارشناسان دعوت شده هم نتوانستند مردم را توجیه به رعایت پروتکل ها و اقدامات پیشگیرانه کنند، همچنان بعد از چند سال عده ای در کشور وجود دارند که راضی به زدن واکسن نشده اند. همان داستان در اینجا تکرار می شود که آیا امکان دارد صداوسیما بتواند با گرفتن مسئولیت نظارت بر شبکه نمایش خانگی موجبات اقناع و رضایت مردم را فراهم کند یا خیر؟ به نظر می رسد راه درازی در پیش است و همتی مضاعف می خواهد.
حسینی دانا ضمن اشاره به لزوم توجه ویژه به فرهنگ، هشدار می دهد: در دوره ای هستیم که پس از دوران دفاع مقدس، دشمن در حوزه فرهنگی و اجتماعی رخنه کرد. با استیلای فرهنگی، تهاجم فرهنگی، شبیه خون فرهنگی، ابزارهای ارتباطی جدید، فناوری های رسانه ای نوین، سلبریتی ها، گیم ها، اینترنت، ماهواره و… روبه رو شدیم و از همه آن ها ابزار تهاجم ساخته و به فرهنگ ایرانی حمله می کند. چقدر توانستیم جلوی دشمن بایستیم؟ آیا توانستیم بازدارندگی ایجاد کنیم و دشمن را از تهاجمش پشیمان کنیم؟ آیا اقدام مقابله ای به حدی بوده که ما به دشمن حمله کنیم؟ به عبارتی آیا توانستیم حداقل در برابر تهاجمات شناختی، ادراکی، جنگ نرم، تهاجمات ترکیبی از مخاطبمان محافظت کنیم؟ این مسئله به حقوق مصرف کننده محتوا برمی گردد.
او ادامه می دهد: وقتی صداوسیما با تاخیر اقدام به توضیح و خبر دادن درباره رخدادهای کشور می کند، طبیعتاً مخاطب، مرجعیت خبری و اعتماد را از بین می برد و مخاطب برای پاسخ به حس کنجکاوی اش به سمت رسانه های فارسی زبان بیگانه می رود و دچار آسیب می شود. ترمیم این آسیب را چه کسی برعهده می گیرد؟ در موارد دیگری در خصوص مد، گویش، رفتار و… وقتی صداوسیما خودش را به روز نمی کند، الگوهای جدید و خلاقانه نمی دهد، برنامه جذاب برای جلب نظر مخاطب ندارد و… طبیعتاً جوانان هم، الگوی خود را از جای دیگری می گیرند. این مطالبه حقوقی مخاطب است که رسانه ملی اش چرا چنین کم کاری هایی کرده است. حال این سازمان قصد کنترل سازمان های دیگر را دارد.
حسینی دانا تاکید می کند: باید روی این مسئله کار زیادی انجام داد. نیازمند کار تحقیقی، سیاستگذاری، گفتگوهای تخصصی و علمی در این زمینه هستیم تا بتوانیم از جمعیت و افکار عمومی خود صیانت کنیم و اجازه ندهیم غفلت ها، کارهای بر زمین مانده سبب شود در تهاجم دشمن افکار عمومی ما آسیب ببیند و رفتار اجتماعی شهروندان ما دچار آسیب شود. در درجه اول باید آسیب های صداوسیما برطرف و به یک سازمان پیش رو تبدیل شود بعد اگر ظرفیت ها، قانون و استنادات قانونی اجازه می دهد، وی او دی ها، بازی ها و… به عنوان بازوی کاری در اختیار صداوسیما قرار بگیرد.
