شفقنا- مولف کتاب «حکمرانی علوی»، «عبودیت» و «عدالت» را دو صفت امیرمومنان (ع) دانست و گفت: مولا می فرماید اگر دولتمردان به دین عمل نکنند، شعار دهند و عدالت را جاری نکنند، کار به جایی می رسد که استحاله صورت می گیرد .
دکتر منصوری لاریجانی در گفت وگو با شفقنا اظهار داشت:امام علی (ع) نسبت به پیامد جاری نشدن عدالت در جامعه هشدار می دهند و می فرماید که اگر دولتمردان به دین عمل نکنند، شعار دهند و عدالت را جاری نکنند، کار به جایی می رسد که استحاله صورت می گیرد و انسانی که عبودیت خدا را باید بکند، عبودیت شیطان را می کند و به اشرافیت خدمت می کند.
وی با بیان اینکه تا آموزه های حکومت امام علی (ع) فاصله زیاد داریم، گفت: متاسفانه در این باره حرف فراوان می زنیم و مدعی هستیم اما عمل در کار نیست. ما می خواهیم ویلای مصادره ای در اختیارمان باشد، شمال شهر هم بنشینیم و سفرهای خارجی آنچنانی هم با پول بیت المال برویم، از آن طرف هم می خواهیم حکومت علی (ع) را پیاده کنیم. چه کسی این را می پذیرد؟ ادعا نکنیم. ادعا این می شود که مردم، اسلام و قران را در عمل ما می بینند و بعد می گویند اسلام کارآمد نیست.
وی افزود: ما اسلام را پیاده نکردیم تا مردم کارآمدی دین را ببینند. بین حقیقت اسلام و عملکرد ما فاصله زیاد است. باید به مردم اینها گفته شود تا بتوانند تفکیک قائل شوند و همه چیز را پای دین نزنند.
متن گفت وگوی شفقنا با دکتر اسماعیل منصوری لاریجانی، مدیر موسسه حکمت علوی و نویسنده کتاب هایی درباره امیرالمومنین (ع) با عناوینی چون «حکمت علوی»، «حکمرانی علوی»، «ترجمه و شرح نهج البلاغه» را در ادامه بخوانید:
سیره عملی امام علی(ع) در تمام برهه های زمان قابل الگوگیری توسط مسلمانان است. یکی از مواردی که نیاز آن امروز در جامعه ایران به وفور قابل لمس و درک است، سیره سیاسی امیرمومنان علی(ع) می باشد، ایشان در دوره زمامداری خود چه اصول و چارچوب هایی را رعایت و به زمامداران و مسئولان پس از خود توصیه کردند؟
سیره سیاسی امیرالمومنین (ع) مبتنی بر سیره نبوی است و سعی می کردند آنچه پیامبر به عنوان رفتار سیاسی تعریف نمودند اجرا کنند. حضرت در دوره خلافت خویش هم مواردی به آن اشاره کردند که به عنوان مشرب سیاسی امیرالمومنین (ع) مطرح است. حضرت معتقدند انسان زمانی خدمتگزار حقیقی مردم می شود که «عبدالله» شود. «عبدالله» به این معناکه عبودیت در او به ظهور برسد و اوصاف و صفات الهی در او تجلّی کند و به یک معنا، «ولی الله» شود. چون ولی الله شد روح خدمتگزاری در او پیدا و خادم مردم می شود.
ریشه خدمتگذاری در سیره علوی چقدر با نظام های دموکراسی متفاوت است که به هرشکلی رای مردم را می گیرند و بعد خود را خادم مردم معرفی می کنند و به هر سلیقه ای که می خواهند کار می کنند
امام علی (ع) به استانداران و فرمانداران و بلکه مسئولان پس از خود توصیه می کنند تا جایی که می توانید «عبد خدا» شوید؛ وقتی رفتار و کردار و قلم و بیان شما خدانما شود و مردم در شما خدا را متجلی ببینند، از شما اطاعت می کنند. بنابراین ریشه خدمتگذاری در سیره علوی چقدر با نظام های دموکراسی متفاوت است که به هرشکلی رای مردم را می گیرند و بعد خود را خادم مردم معرفی می کنند و به هر سلیقه ای که می خواهند کار می کنند.
امام علی (ع) می فرماید زمانی عبودیت در ما محقق می شود که «زاهد» شویم؛ در این فرمایش، «زهد» به معنای گوشه گیری و انزوا نیست بلکه به این معناست که وابسته به مطامع دنیوی (شهرت و ثروت و قدرت) نباشیم. حضرت سرآمد همه اینها را زهد سیاسی می دانند یعنی کسانی که قدرت را به دست می گیرند، در مرعی مردم ظاهر می شوند و مسئولیتی دارند باید مراتب زهد سیاسی را داشته باشند تا دچار سُکر قدرت و سُکر ثروت نشوند. انسان قدرت داشته باشد و وابسته به آن نباشد، ثروت داشته باشد و شیفته آن نباشد و این قدرت و ثروت را در خدمت مردم به کار بگیرد، خیلی مفید است.
شخصیت علی(ع)، شخصیتی جامع الاطراف بود و قطعاً الگوگیری از رفتار و نحوه برخورد امام علی(ع) با اطرافیان حائز اهمیت است. ایشان با منتقدان، مخالفان و دشمنان خود چه نوع رفتار سیاسی داشتند ؟
بیت الغزل حافظ برآمده از رفتار سیاسی امیرالمومنین (ع) است:
«آسایش دوگیتی تفسیر این دوحرف است با دوستان مروت، با دشمنان مدارا»
حضرت (ع) توصیه می کنند که مردم دو صنف هستند؛ یا برادر دینی تو هستند یا همنوع تو (یعنی در انسانیت با تو یکی هستند) که در هردو مورد باید انصاف را رعایت کنی. مواردی در تاریخ آمده که افرادی از ادیان دیگر از امام (ع) تقاضای ملاقات می کردند و حضرت به آنها وقت می داد و از نظر و طرح آنها برای حاکمیت و کشورداری استفاده می کرد. به مالک اشتر هم توصیه می کنند: «در استفاده از تجارب دیگران هیچ محدودیتی برای خود قائل مشو و از مناقشه و نقد علما و عقلا استفاده کن».
در منشور روابط بین الملل امام علی (ع) به ترتیب، منافع ملی، رفتار سیاسی و ملاحظات دینی و اخلاقی اهمیت دارند؛ چیزی که ما به آن توجه نداریم
امام (ع) با هیئت هایی که از کشورهای دیگر می آمدند مستقیم دیدار می کردند و از نحوه کشورداری، نظام مدنی، اقتصادی و فرهنگی آنها سئوال می کرد و لذا پایه روابط خارجی و حقوق بین الملل را خیلی توصیه می کردند و برخی نویسندگان امام علی (ع) را پایه گذار روابط بین الملل می دانند. نخستین کسی که منشور حقوق بین الملل را با استفاده از آیات قرآن کریم انشاء کرد، امام علی (ع) بود. در منشور روابط بین الملل امام علی (ع) به ترتیب، منافع ملی، رفتار سیاسی و ملاحظات دینی و اخلاقی اهمیت دارند؛ یعنی اولویت را به منافع ملی می دهند. متاسفانه کمتر به این موارد توجه داریم.
امام علی (ع) با منتقدان و مخالفان چه برخوردی داشتند؟
در گروه مخالفان مولا امیرالمومنین (ع)، مدعیان دینداری قرارداشتند که امروز هم هستند؛ ادعای تشیع و دینداری و مردم داری دارند اما در عمل، منافع دیگری را دنبال می کنند. امام (ع) از خودی هایی که به ظاهر ادعا می کردند، کلامشان سنگ را آب می کند اما در عمل آب به آسیاب دشمن می ریختند، مخالف بودند. اینها از منافق هم بدتر هستند. مدعیان کسانی هستند که منافع دنیوی در آنها غلبه پیدا کرده، تشنه قدرت و ثروت هستند و می خواهند به بهانه دینداری و اطاعت از ولایت این را حفظ کنند. امام (ع) متوجه می شود و به شدت با آنها برخورد می کند. امام علی (ع) با پیروان ادیان اهل مدارا بود اما با مدعیان سخت برخورد می کردند. امروز هم نمونه چنین مدعیانی وجود دارند؛ گرگ هایی که در لباس میش هستند. بسیاری گمان می کنند تلبس به دیانت کنند و ریش بگذارند، دیندار شده اند درحایکه اینگونه نیست و اطاعت از ولایت و دینداری کار بسیار سختی است.
امام علی (ع) با پیروان ادیان اهل مدارا بود اما با مدعیان سخت برخورد می کردند. امروز هم نمونه چنین مدعیانی وجود دارند؛ گرگ هایی که در لباس میش هستند. بسیاری گمان می کنند تلبس به دیانت کنند و ریش بگذارند، دیندار شده اند درحایکه اینگونه نیست و اطاعت از ولایت و دینداری کار بسیار سختی است
معمولا انتقاد از جانب افراد خودی است؛ حضرت (ع) در سخنی می فرمایند: «اگر بخواهم با این شمشیرم عمدا زبان دوستم را ببرم و بینی او را بزنم که دشمن من شود، نمی شود اما اگر همه دنیا را پای منافق بریزم که من را دوست داشته باشد، او من را دوست نخواهد داشت». یعنی دوست خیرخواه و منتقد ولو شمشیر هم به روی تو بکشد، دشمنت نمی شود اما فردی که چرب زبان است و لحن شیرین منافقانه دارد، هیچگاه دوست تو نمی شود. امام علی (ع) بهترین هدیه از سوی دوستان را گفتن «عیوب» و «نقص در کارها» می دانست و از تمجید و تملق گویی و چاپلوسی رویگردان بود.
یکی از مواردی که حضرت علی(ع) همواره به آن تأکید داشتند، نحوه برخورد و تعامل رهبران و کارگزاران با مردم بود. به چه دلیل این مساله بسیار حائز اهمیت است و امیرمومنان در این زمینه چه سیره، توصیه های و تأکیداتی به مسئولین داشتند؟
سراسر نهج البلاغه نامه هایی است که امام (ع) به کارگزاران خود نوشته و به آنها توصیه می کند که این فرصت مسئولیت را فرصتی برای خدمت بدانند: «وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ»؛ این چندسال مسئولیت را طعه برای ثروت و قدرت فرض نکنید، بلکه امانتی است که خدا در اختیار تو قرار داده است، این امانت را وسیله خدمتگذاری قرار دهید. امام علی (ع) شنید که یکی از استاندارانش (استاندار بصره) بیمار شد. عیادت او می رود. خانه او را فراخ و بزرگ می بیند. حضرت به وی می فرماید: «اگر این خانه را برای خدمت به مردم و حفظ آنها از سرما و گرما درست کردی کار خوبی کردی، اما اگر برای خود ساخته ای، چرا؟ وی گفت که برادرم عاصم مانند شما کرباس می پوشد و نان جو می خورد. حضرت فرمود: کاری به عاصم ندارم، او فرد عادی است. اما تو استاندار من هستی و خداوند بر مسئولان نظام اسلامی واجب کرده که در حد ضعیف ترین مردم جامعه زندگی کنند تا نداری و گرفتاری مردم، آنها را رنج ندهد و از عدالت شما ناامید نشوند.
غدیر ترویج دو صفت امیرالمومنین است؛ «عبودیت» و «عدالت». عدالت بهای سنگینی دارد باید دنیا و شخصیت خود را فدا کنی. امیرالمومنین برای عدالت، خون خود را داده است اما من و شما حاضر نیستیم از آبروی خود هزینه کنیم
بیش از 438 کتاب در منابع خارجی راجع به امیرالمومنین (ع) وجود دارد؛ تمام اینها روی «عبودیت» و «عدالت» امیرالمومنین (ع) متفق هستند. ما حاضر نیستیم یکروز میزمان به خاطر عدالت تکان بخورد، حاضر به خرج آبروی خود برای عدالت نیستیم بعد ادعای پیروی از امیرالمومنین (ع) داریم. غدیر ترویج دو صفت امیرالمومنین است؛ «عبودیت» و «عدالت». عدالت بهای سنگینی دارد باید دنیا و شخصیت خود را فدا کنی. امیرالمومنین برای عدالت، خون خود را داده است اما من و شما حاضر نیستیم از آبروی خود هزینه کنیم اما می خواهیم عدالت را پیاده کنیم. اگر کسی حق خود را برای دین رها نکند، نمی تواند خدمت به دین کند. این مهریه دین است. ائمه ما شهید شدند و جانشان را دادند، ما اینها را یدک می کشیم اما چه هزینه ای برای عدالت و ترویج دین در جامعه داده ایم؟ رسانه ها باید مطالبه گری را در مردم تقویت کرده و مردم از دولتمردان عدالت را مطالبه کنند. هرکسی جرات نکند برود مجلس بنشیند و فلان پست را بگیرد.
اگر این تعامل و نوع برخوردی که مورد تأکید امام علی(ع) بود از سوی رهبران و کارگزاران رعایت نشود و تحقق پیدا نکند، امام علی(ع) پس از آن چه عواقبی را برشمردند؟
مولا می فرماید اگر دولتمردان به دین عمل نکنند، شعار دهند و عدالت را جاری نکنند، کار به جایی می رسد که استحاله صورت می گیرد و انسانی که عبودیت خدا را باید بکند، عبودیت شیطان را می کند و به اشرافیت و جمع آوری ثروت خدمت می کند. انسان به برهنگی می رسد و به داشته های خود پشت می کند و این تاوان سنگینی است که باید مسئولان بدهند و اگر ما کاری کنیم مردم از دین و خدا و پیامبر ناامید شوند، این گناه نابخشودنی است.
عدالت امام علی(ع) زبانزد است، در رابطه میان مردم و حکومت هم عدالت حضرت علی(ع) در بیان ایشان کاملاً مشخص و ملموس است، ایشان در زمینه رابطه میان مردم و حکومت توصیه هایی دو جانبه داشتند. حضرت علی(ع) این وظایف را در چه چارچوب و اصولی تعریف کردند؟
امام علی (ع) می فرماید که ای مردم مرا اطاعت کنید چون وظیفه من این است که شما را به حق برسانم، وظیفه شما هم اطاعت از من است. چون کسی که اطاعت مردم را ندارد، حکومت هم ندارد. بنابراین روابط متقابل امام و امت خیلی بااهمیت است. باید تمام حقوق مادی و معنوی دنیا و آخرت را امام تضمین کند که ایشان تضمین کردند و گفتند شما تنها اطاعت صادقانه کنید. پس بهای اطاعت صادقانه، تحصیل سعادت است. چون صفاتی که خداوند برای خدمت به خلق نیاز می بیند در امام به ظهور می رساند. رحمانیت، مهربانی، فضیلت، خدمت، عبادت، عدالت و… که برای پرورش جامعه نیاز است در وجود ولی قرار می دهد و به همین دلیل، مولا می شود.
انسان به برهنگی می رسد و به داشته های خود پشت می کند و این تاوان سنگینی است که باید مسئولان بدهند و اگر ما کاری کنیم مردم از دین و خدا و پیامبر ناامید شوند، این گناه نابخشودنی است
بهترین و عالی ترین ارمغانی که ولی خدا برای شما می آورد «عدالت» و «آزادی» است. انسان وقتی به بند ولایت امیرالمومنین (ع) برود به اوج آزادگی می رسد. آزادی از قید و بندهای اجتماعی و تنگ نظری ها و رهایی از غیرخدا هدیه ای است که ولابت علی (ع) به بشر می دهد و مشابه آن را نمی توان در نظام های دموکراسی یافت.
در گفتار بسیار از امام علی(ع) و ضرورت توجه به توصیه های ایشان می گوییم، اما در عمل تا به امروز چه میزان توانستیم در تحقق و پیاده سازی آموزه های اخلاقی و اجتماعی و سیاسی امام علی(ع) در کشورمان و به طور کلی در جوامع اسلامی موفق باشیم؟
متاسفانه در این باره حرف فراوان می زنیم و مدعی هستیم اما عمل در کار نیست. یا باید ردای ادعای خلافت امیرالمومنین (ع) را از تن بیرون کنیم یا کسی که می پوشد باید کابین و مهریه آن را هم دهد. ابوذر غفاری وقتی به ربذه تبعید می شود، یک شتر لنگ و یک دختر داشت که به امیرالمومنین (ع) می سپارد. بعد از یک هفته مولا نزد او می رود و می بیند اینقدر هوا گرم است که تنها دو چشمش تکان می خورد. خطاب به ابوذر می گوید: چه می کنی؟ او پاسخ داد: هرچه تلاش می کنم، این دل من، دل شود، سرای خدا و لایق محبوب شود، نمی شود. حالا، ما می خواهیم ویلای مصادره ای در اختیارمان باشد، شمال شهر هم بنشینیم و سفرهای خارجی آنچنانی هم با پول بیت المال برویم، از آن طرف هم می خواهیم حکومت علی (ع) را پیاده کنیم. چه کسی این را می پذیرد؟ ادعا نکنیم.
ما می خواهیم ویلای مصادره ای در اختیارمان باشد، شمال شهر هم بنشینیم و سفرهای خارجی آنچنانی هم با پول بیت المال برویم، از آن طرف هم می خواهیم حکومت علی (ع) را پیاده کنیم. چه کسی این را می پذیرد؟
ادعا این می شود که مردم، اسلام و قران را در عمل ما می بینند و بعد می گویند اسلام کارآمد نیست. درحالیکه اسلام دین آخرالزمانی و کارآمد است. ما اسلام را پیاده نکردیم تا مردم کارآمدی دین را ببینند. آیا اقتصاد اسلامی را پیاده کردیم؟ آیا فرهنگ اسلامی را پیاده کردیم؟ آیا سیاست اسلامی را پیاده کردیم؟ آیا آموزش اسلامی را پیاده کردیم؟ نه. پس چرا اینقدر از اسلام و قرآن هزینه می کنیم؟ بین حقیقت اسلام و عملکرد ما فاصله زیاد است. باید به مردم اینها گفته شود تا بتوانند تفکیک قائل شوند و همه چیز را پای دین نزنند.
اگر می خواستید از سیره و توصیه های امام علی پنج توصیه را برای امروز و آینده مسئولان و مردم برگزینید، آنها کدام رویکردها و توصیه ها بودند؟
بزرگترین و سرآمد همه توصیه های امام علی (ع) این است که «عبدالله» باشید و برای خدا کار کنید. دوم تمرین عدالتخواهی و اجرای عدالت کنند. سوم خدمت به مردم را خدمت به خدا بدانند. حضرت در صفات متقین فرمود: «خودشان را به رنج می اندازند تا مردم به گنج برسند». برعکس نشود! حقوق چندمیلیونی و امکانات برای من، مردم هرچه می کشند، بکشند. شکر خدمتگزاری به مردم را به جای اورند، بروند مسجد، دست مردم را ببوسند و بگویند دیگر نمی توانم مجلس بروم و خدمت کنم. اینگونه شایسته سالاری را ترویج کنند. چهارم شیفتگی به خدمت را در خود تقویت کنید. اگر شیفتگی به خدمت نباشد، تشنگی به قدرت جای آن می نشیند.