شفقنا- امام جواد(ع) در مناجات کشف ظلم بیان داشته اند: خداوندا! ستم بر بندگان تو همهجا را گرفته بهطوریکه عدالت را کشته و از بین برده و حق را محو کرده؛ خداوندا! ای پروردگار من! جز قدرت تو چه چیز میتواند این وضع را بگرداند و جز الطاف تو کجا پناهی هست؟
امام محمّد تقى (ع)، نهمین امام شیعیان نام مبارکش على و یازدهمین تن از چهارده معصوم (ع) است. به سال 195 ه. در مدینه زاده شد و در بیست و پنج سالگى به شهادت رسید. پدر ارجمندش امام رضا (ع) هشتمین امام معصوم و مادرش خیزران (سَبیکه) است.
از لقبهاى مشهور او «جواد» و «تقى» و کنیه گرامىاش ابو جعفر ثانى است. به دلیل اشتراک کنیه آن حضرت با کنیه امام محمدباقرعلیهالسلام، در منابع رجال و حدیث شیعه از وی با کنیه ابوجعفر ثانی یاد شده است. کنیه خاص آن حضرت ابوعلی است.
سمانه مغربیه همسر امام جواد(ع)، زنی است که در عصر خود همه او را بانویی باتقوا، مؤمن، هوشمند و خردمند می دانستند. امام هادی(ع) بخشی از دانش مادر خود را این چنین بیان می داشت: «امی عارفة بحقی؛ مادرم عارف به حق من در امامت است.» مأمون پس از ولایتعهدی امامرضا علیهالسلام، دخترش امحبیب را بهعقد وی و دختر دیگرش، امفضل را به عقد امام جواد علیهالسلام درآورد. در اینکه ازدواج حضرت با امفضل، پیش یا پس از وفات امامرضا بوده، اختلاف هست.
ماجرای ازدواج امام جواد (ع) و ام فضل
بعد از شهادت امام رضا (ع)، مردم نسبت به مامون بدبین شده و او را مورد لعن و سرزنش قرار دادند، لذا وقتی به بغداد برگشت، نامه ای به امام جواد (ع) نوشت و ایشان را به بغداد دعوت کرد. روزی مامون قبل از ملاقات آن حضرت، به شکار رفت. در اثنای راه به کودکانی رسید که یکی از آنان امام جواد (ع) بود. کودکان که مامون را دیدند، پراکنده شدند، اما امام جواد(ع) از جای خود حرکت نکرد و با نهایت وقار ایستاد. مامون تعجب کرد و از ایشان پرسید: چرا تو مانند دیگر کودکان از سر راه ما کنار نرفتی؟ امام فرمود: راه تنگ نبود که برای عبور تو مشکل باشد، جرم و خطایی هم نداشتم که بگریزم، گمان ندارم بدون جرم مواخذه کنی!
مامون سپس از نام و پدر امام جواد سئوال کرد. بعد از شنیدن نام امام رضا (ع) تعجبش زائل شد اما از به شهادت رسانیدن امام هشتم به شدت ناراحت شد و حرکت کرد.
در بازگشت، ماهی کوچکی در دست داشت، هنگامی که به همان مکان رسید، امام جواد (ع) را ملاقات کرد. از او پرسید: ای محمد! ای چیست که در دست دارم؟ حضرت فرمود: ماهی ریزی است در دست تو. سپس کیفیت شکار و به دست آمدن آن را بیان کرد و فرمود: شما بوسیله آن، سلاله نبوت را امتحان می کنید.
مامون تعجبش افزون گشت و حضرت را مورد تفقد قرار داد و تصمیم گرفت دخترش، امّ فضل را به همسری ایشان درآورد.
بهره گیری امام جواد (ع) از مناجات
گاهی امام جواد(ع) سخنانش را در قالب دعا بیان میفرمود که یکی از آنها مناجات الوسایل الی المسائل است. این مناجات ده وسیله به ده مسأله است و بهمعنای وسائلی است که انسان را به خواسته خود میرساند و چون انسان برای رسیدن به خواستهها و مطلوبهای خود نیاز به کمک و یاری دارد که جامع آن نزد خداوند است، پس رجوع نهایی همه به حق است. این مناجات حاوی منابع و معارف بلندی است که فقط جنبه اعتقادی و معنوی ندارد، بلکه ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان را شامل می شود. کلام امام(ع) شامل علوم معرفتی، توحیدی، اجتماعی و سیاسی است و حتی به توصیف محیط پیرامون خود در مناجات مهم کشف ظلم میپردازد. این مناجات عبارتند از: مناجات استخاره، مناجات استقاله، مناجات استعاذه، مناجات سفر، مناجات طلب رزق، مناجات طلب توبه، مناجات طلب حج، مناجات طلب حوائج، مناجات کشف ظلم، مناجات شکر.
«مناجات کشف ظلم»
امام جواد (ع) در این مناجات چنین به بارگاه خداوند عرض میکند:
«اَللّهُمَّ اِنَّ ظُلمَ عِبادِک قَد تَمَکنَ فی بِلادِک حَتّی اَماتَ العَدلَ وَ قَطَعَ السُبُلَ وَ مَحَقَ الحَقَّ وَ اَبطَلَ الصِّدقَ وَ اَخفَی البِرَّ وَ اَظهَرَ الشَرَّ وَ اَخمَدَ التَّقوی وَ اَزالَ الْهُدی وَ اَزاحَ الْخَیرَ وَ اَثْبَتَ الضَّیرَ وَ أَنْمَی الْفَسادَ وَ قَوَّی الْعِنادَ وَ بَسَطَ الْجَوْرَ وَ عَدَی الطَّوْرَ اَللّهُمَّ یا رَبِّ لا یکْشِفُ ذلِکَ اِلاّ سُلْطانُکَ وَ لا یجیرُ مِنْهُ اِلاَّ امْتِنانُکَ.اَللّهُمَّ رَبِّ فَابْتُرِ الظُّلْمَ وَ بُتَّ جِبالَ الْغَشْمِ وَ اَخْمِدْ سُوقَ الْمُنْکَرِ وَ اَعِزَّ مَنْ عَنهُ ینْزَجِرُ وَ احْصُدْ شافَةَ اَهْلِ الْجَوْرِ وَ اَلبِسْهُمُ الْحَوْرَ بَعْدَ الْکَوْرِ.وَ عَجِّلِ اللّهُمَّ اِلَیهِمُ الْبَیاتَ وَ اَنْزِلْ عَلَیهِمُ الْمَثُلاتِ وَ اَمِتْ حَیاةَ الْمُنْکَراتِ لِیأْمَنَ الْمَخُوفُ وَ یسْکُنَ الْمَلْهُوفُ وَ یشْبَعَ الْجائِعُ وَ یحْفَظَ الضّائِعُ وَ یأْوَی الطَّریدُ وَ یعُودَ الشَّریدُ وَ یغْنِی الْفَقیرُ وَ یجارَ الْمُسْتَجیرُ وَ یوَقِّرَ الْکبیرُ وَ یرْحَمَ الصَّغیرُ وَ یعِزَّ الْمَظْلُومُ وَ یذِلَّ الْظالِمُ وَ یفَرَّجَ الْمَغْمُومُ وَ تَنْفَرِجَ الْغَمّاءُ وَ تَسْکُنَ الدَّهْماءُ وَ یمُوتَ الإخْتِلافُ وَ یحیی الایتِلافُ وَ یعْلَی الْعِلْمُ وَ یشْمَلَ السِّلْمُ وَ تَجْمُلَ النِّیاتُ وَ یجْمَعَ الشَّتاتُ وَ یقْوَی الإیمانُ وَ یتْلَی الْقُرْآنُ اِنَّکَ اَنْتَ الدَّیانُ الْمُنْعِمُ الْمَنّانُ.
ترجمۀ این مناجات:
خداوندا! ستم بر بندگان تو همهجا را گرفته بهطوریکه عدالت را کشته و از بین برده؛ امنیت را از راهها گرفته؛ حق را محو کرده و راستی را بهصورت باطل جلوهگر ساخته؛ نیکوکاری را پنهان نموده و بدیها را آشکار کرده؛ تقوا و پرهیزکاری را فرو نشانده و راههای هدایت و راستی را از بین برده؛ خیر و خوبی را از میان برداشته و زیان را پایدار کرده؛ فساد را نمودار ساخته و آن را رشد داده؛ لجاجت را تقویت کرده؛ ستم را گسترش داده و از حدّ خود درگذشته.
خداوندا! ای پروردگار من! جز قدرت تو چه چیز میتواند این وضع را بگرداند و جز الطاف تو کجا پناهی هست؟
خداوندا! پروردگارا! دنباله ستم را قطع گردان و این کوههای زورگویی را درهم فرو ریز و رونق بازار زشتیها را فرو نشان و آن کسانی را که از ستمکاری بیزارند، عزیز گردان. بیخ و بن ستمپیشهگان را برکن و به آنها جامههای سرگردانی را پس از آگاهیشان بپوشان!
خداوندا! بر آنها به زودی شبیخون وارد آور و کیفرهای خویش را برایشان بیار.
خدایا! زندگی منکر را بمیران تا بیمناک ایمنی یابد و افسردهخاطر ایمنی یابد و گرسنه سیر شود و تباه شده محفوظ ماند. رانده شده جایی پیدا کند و فراری داده شده بازگردد و نیازمند توانگر شود. به پناهنده پناه داده شود. آنکس که بزرگ است مورد احترام قرار گیرد. به کودکان لطف شود. ستمدیدهها عزیز شوند و ستمکاران ذلیل و خوار گردند. برای غمگینان گشایش پیش آید و رنجهای غمآور برطرف شوند و این آشوبهای سیاه فرو نشیند. اختلافها ریشهکن شود. دانش بر هر چیزی برتری یابد و صلح همهجا را فرا گیرد و پراکندگیها جمع گردد. ایمانها تقویت شود و قرآن پیوسته خوانده شود. به درستی که تو ای خدای بزرگ جزا پیشه و نعمت بخش، پیوسته الطافت شامل حال بندگان است.»
اهتمام به قرآن
حضرت جوادالائمه (ع) در حدیثی مى فرمايند:«وَ كُلُّ امَّة قَد رَفَعَ الله عنهم علمَ الكتابِ حين نَبَذوه و ولّاهم عَدُوّهم حين تَوَلّوه و كان نَبْذُهم الكتاب انْ اقاموا حروفَه و حَرّفوا حدودهَ فهم يَرونُه و لا يرعَونه و الجهّال يُعْجِبُهم حفظُهم للرواية و العلماء يحزُنُهم تركُهُم للرعاية»(1). «هر امّتى كه خداوند علم قرآن را از آنها برداشت وقتى بود كه خود قرآن را ترك كردند و هر امّتى كه خداوند بر آنها دشمنانشان را مسلّط كرد وقتى بود كه خود زير سلطه دشمن رفتن را قبول كردند، و ترك كردن و كنار گذاشتن آنها قرآن را به اين صورت بود كه حروف و كلمات و الفاظ قرآن را حفظ مى كردند، ولى حدود و احكام آن را تحريف مى كردند، روايت قرآن مى كردند، ولى مراعات آن نمى كردند، نادانان حفظ قرآن را براى روايت كردن آن ترجيح مى دادند و علماء از اينكه ترك رعايت قرآن مى شود محزون و غمگين مى شدند».
حدیث انتظار فرج
حدیثی از امام جواد (علیه السلام) در مورد امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) که از عبدالعظیم حسنی نقل شده به این شرح است: «قال: دَخَلْتُ عَلَى سَيِّدِي مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ الْقَائِمِ أَ هُوَ الْمَهْدِيُّ أَوْ غَيْرُهُ فَابْتَدَأَنِي فَقَالَ لِي يَا أَبَا الْقَاسِمِ إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا هُوَ الْمَهْدِيُّ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُنْتَظَرَ فِي غَيْبَتِهِ وَ يُطَاعَ فِي ظُهُورِهِ وَ هُوَ الثَّالِثُ مِنْ وُلْدِي وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً ص بِالنُّبُوَّةِ وَ خَصَّنَا بِالْإِمَامَةِ إِنَّهُ لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ فِيهِ فَيَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَيُصْلِحُ لَهُ أَمْرَهُ فِي لَيْلَةٍ كَمَا أَصْلَحَ أَمْرَ كَلِيمِهِ مُوسَى ع إِذْ ذَهَبَ لِيَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ نَاراً فَرَجَعَ وَ هُوَ رَسُولٌ نَبِيٌّ» (2)
عبدالعظیم حسنی می گوید که من وارد بر امام جواد (علیه السلام) شدم و قصد داشتم از حضرت بپرسم که آیا قیام کننده حضرت مهدی (علیه السلام) است و یا کس دیگری می باشد. پیش از اینکه سوال کنم ایشان پاسخ دادند که حضرت مهدی (علیه السلام) هستند که قیام می فرمایند. حضرت در ادامه حدیث می فرماید: واجب است تا در غیبت او انتظارش را بکشند و در حضورش اطاعتش نمایند. او نسل سوم من است.
امام جواد (علیه السلام) در ادامه حدیث می فرماید؛ خداوند یک شبه کار ظهورش را درست می کند. خداوند وقتی اراده کرد لازم نیست تا مقدمه چینی کند. همانطور که کار موسی (علیه السلام) را یک شبه درست کرد. حضرت موسی (علیه السلام) رفت آتشی بیاورد و در همان یک ساعت و یک شب به مقام نبوت رسید.(3)
پی نوشت:
[1] بحارالانوار، جلد 78، صفحه 358، چاپ قديم( در مواعظ امام جواد( عليه السلام))؛ فروع كافى، جلد 8، صفحه 53؛ ميزان الحكمة، ج 8، صفحه 85.
2) بحار الأنوار، علامه مجلسی، ج ۵۱، ص ۱۵۶، كمال الدين و تمام النعمة، شیخ صدوق، ج ۲، ص ۳۷۷؛ كفاية الأثر في النص على الأئمة الإثني عشر، على بن محمد خزاز قمى، ص ۲۸۰.
3) حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، درس خارج فقه ، مسجد اعظم قم، 10/2/1394.
