امام رضا(ع) «رسیدگی به مردم» و رعایت «حقوق شهروندی» را اولویت می دانستند/ امام رضا(ع) با عملکردشان نظام سیاسی را متوجه بی کفایتی های خود کردند/ از سیره امام رضا(ع) «تطابق گفتار با عمل»، «گفت وگوهای بخردانه با تمامی مخالفان» و «بهره از خردمندان در اداره کشور» را بیاموزیم؛ دکتر سلیمانی در گفت و گو با شفقنا

شفقنا- سمانه معارف وند؛ دکتر داود سلیمانی، استاد علوم و قرآن و حدیث و عضو هیات علمی دانشگاه تهران بیان کرد: امام رضا(ع) نشان داد که یک زندگی مذهبی، می‌تواند با مشارکت در جامعه و فعالیت سیاسی تركیبی از معنی و مفهوم داشته باشد. ایشان با رعایت فاصله از نظام مستبد مامون ولی با مشارکت در مباحثی که می توانست نظام سیاسی را متوجه بی کفایتی خویش کند، ثابت کرد که تربیت اخلاقی و دینی، می‌تواند همگام با فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی باشد.

دکتر سلیمانی معتقد است که شرایط امروز ما با شرایط و عصر امام رضا(ع) متفاوت است. ولی ما از آموزه های ایشان بسیار دور هستیم، جامعه ی اخلاقی، تطابق گفتار با عمل، درایت و بهره از خردمندان در اداره کشور، گفتگوهای بخردانه با تمامی مخالفان و اصحاب قلم و اندیشه و…حلقه های مفقوده ای هستند که در سیره امام رضا(ع) هست ولی ما کمتر از آن بهره می بریم.

متن گفت وگوی شفقنا با دکتر داود سلیمانی را می خوانید:

* امام رضا(ع) در رفتار و تصمیم گیری های سیاسی خودشان، بر چه اصول رفتاری در گفتار و اخلاق تأکید داشتند و بر آن پایبند بودند؟

امام رضا(ع) با توجه به شرایط سیاسی و اجتماعی در دوران خود، به فعالیت‌های سیاسی و عملی به‌منظور ارتقای وضعیت مردم و جامعه پرداختند.

توصیه امام رضا(ع) به جامعه برای مبارزه با فساد و برقراری عدالت

یکی از رویکردهای امام رضا(ع) در سیاست، ترغیب به اصلاح نظام اجتماعی بود. ایشان ارزش‌های اخلاقی، دینی و اجتماعی را مطرح و به جامعه توصیه می‌کردند تا به مبارزه با فساد و برقراری عدالت دست بزنند. همچنین، امام رضا(ع) با همکاری با مورخان و ادبا، به ثبت و نگهداری تاریخ و فرهنگ مسلمانان به وجه راستین آن، آموزش دین و اخلاق به مردم و ترویج فرهنگ معنویت، دین و انسان‌دوستی و همبستگی اجتماعی پرداختند.

در این راستا، امام رضا(ع) از برخورد با سیاست‌مداران و مسئولین دولتی با شیوه‌هایی مانند مناظره، پاسخ‌گویی به سؤالات طرف مقابل و ابراز نظرهایش برای بهبود شرایط جامعه استفاده می‌کردند.

*حضرت در پذیرش ولایتعهدی چه سیره و اصول اخلاقی را اصل قرار دادند؟

اصرار مأمون در مسأله پذیرش ولایت‌ عهدی از طرف امام رضا(علیه السّلام) توأم با تهدید قتل آن حضرت در صورت مخالفت، امام(علیه السّلام) را در وضعیتی قرار داد که از پذیرفتن آن ناچار بود. در عین حال امام(علیه السّلام) نهایت کوشش خود را به کار گرفت تا مأمون به اهداف مورد نظر خویش از این سیاست نرسد. این کوشش‌ ها تنها پس از دو ماه جرّ و بحثی که بین امام(علیه السّلام) و مأمون جریان داشت به انجام رسید.

زمانی که تلاش امام(علیه السّلام) برای نیامدن و نپذیرفتن ولایت‌ عهدی سودی نبخشید، امام(علیه السّلام) در پی ‌آن شد تا از این مسأله در جهت اهداف سیاسی خویش بهره ببرد. در این باره نکته مهم آن بود که امام(علیه السّلام) این اقدام مأمون را، به عنوان اقدامی در شناخت حق علویان در امر خلافت نشان دهد. آگاهیم که تا آن زمان خلفای عباسی چنین حقّی را برای علویان نپذیرفته بودند.

این اقدام به خوبی می‌ توانست بُطلان اقدامات خلفای پیشین را در خلاف این جهت؛ اعم از اموی و عبّاسی نشان دهد و لذا امام فرمود: سپاس خدای را که آنچه مردم از ما تباه کرده بودند، حفظ فرمود و قدر و منزلت ما را که پایین برده بودند، بالا برد. هشتاد سال بر بالای چوب‌ های کفر ما را لعن و نفرین کردند، فضایل ما را کتمان نمودند و دارایی‌ هایی در دروغ بستن به ما هزینه شد و خداوند، جز بلندی یاد ما و آشکار شدن فضل ما را نخواست. (نک: آیین رحمت)

از سوی دیگر رضا و صبر دو کلید اخلاقی این پذیرش در جهت حفظ هویت جامعه و اعتلای دین بود، حضرت در دیدگاه اخلاقی خود، پذیرش ولایتعهدی مأمون را به دلیل مصلحت عمومی جامعه مورد تأیید قرار داد.

هدف حضرت در ولایتعهدی، پایبندی به اصول دینی و قوانین اسلامی بود

هدف حضرت در ولایتعهدی، پایبندی به اصول دینی و قوانین اسلامی بود تا به دوستی مسلمانان و آسایش جامعه کمک کند. بنابراین، در پذیرش ولایتعهدی مأمون، اصول اخلاقی حضرت شامل پایبندی به مصلحت و امر به معروف و نهی از منکر بود.حضرت علی بن موسی الرضا (ع) به عنوان هشتمین امام شیعیان در این پذیرش چنانکه گفته اند در پاسخ منتقدان به داستان حضرت یوسف و به این آیه اشاره دارند که «اجْعَلْنِی عَلى‌ خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» (یوسف/ 55) و این البته در پاسخ کسانی است که قبول ولایتعهدی ایشان را همکاری با خلیفه غاصب می دانستند.

* تصمیم گیری های امام رضا(ع) پس از پذیرش ولایتعهدی در موارد مختلفی از سوی مردم پذیرفته شد. حضرت در این زمینه به چه مسایلی توجه می کرد که آنچه تصمیم می گرفت از سوی مردم مورد قبول واقع می شد؟

البته امام رضا عليه السّلام براى مأمون شرايطى را متذكر شد كه حاكى از عدم رضايت او به ولايت‌عهدى است و اينكه مجبور به قبول اين منصب بوده است. اين شرايط چنانکه در بسیاری منابع آمده، اینها است:
اول اینکه احدى را به عنوان والى در كار دولتى منصوب نكند.
دوم آنکه هيچ كس را عزل نكند.
و سوم، هيچ رسمى را نقض نكند. و دیگر آنکه در امور دولتى مشاورى از راه دور باشد.
اين شروط نشان مى ‌دهد كه امام نمى ‌خواست مسئوليت وضع موجود و كارهايى را كه از طرف حكومت اعمال مى‌ شود را به عهده بگيرد.

*شواهد تاریخی نشان می‌دهد که امام با «مخالفان» خود نیز به گفت وگو می‌پرداختند و سوالات آنها را پاسخ می‌دادند، در این پرسش و پاسخ یا گفت وگو، امام رضا(ع) چه چارچوب و اصول اخلاقی را رعایت می‌کردند؟

امام رضا (ع) مخالفان خود را با استدلال های دینی مورد قبول خودشان، مجاب می کردند

حضرت امام رضا (ع) در زمان حکومت مأمون با برخی از مخالفان خود درباره مسائل مذهبی، اجتماعی و سیاسی دوران خود مناظره داشتند. در این مناظرات، حضرت با تأکید بر استناد به متون دینی و منابع اسلامی، به برگزاری بحث و تبادل نظر با مخالفین خود روی آوردند.

روش هایی که در این مناظرات به کار می‌گرفتند اصولی بر آن حاکم بود که شامل موارد زیر است:

1. استدلال بر مبانی دینی و منابع اسلامی: حضرت امام رضا(ع) در مناظرات خود با استناد به قرآن، سنت و روایات آبائشان به بررسی مسائل دینی و اجتماعی پرداخته و مخالفان خود را با استدلال های دینی مورد قبول خودشان، مجاب می کردند. در برخی موارد این مناظرات را می توان جدال احسن نامید.

2. صبر و حوصله: حضرت امام رضا(ع) در مناظرات خود با مخالفان با داشتن صبر و حوصله مناسب، توجه به گفته های مخاطب و تحلیل درست آن، تأملات عمیق در بحث، رعایت آداب گفتگو، به ارتقای سطح بحث و گفتگو و نیز پویایی در رسیدن به نتیجه مطلوب کمک می کردند، که توسط استادان ما شایسته ی کالبد شکافی برای شناخت نوع گفتمان و همچنین شناخت روش ها، شیوه ها و اداب گفتگوست.

امام رضا(ع) هیچگاه به شخص مخالف برخوردهای منفی و وهن آمیز نشان نداد

3. احترام به نظر مخالفان: حضرت امام رضا(ع)، در مناظرات خود همیشه با مخالفان خود با احترام و ادب به بحث پرداخته و هیچگاه به شخص مخالف برخوردهای منفی و وهن آمیز نشان نداد.

4. استفاده از برهان و استدلال های قرآنی و وحیانی: حضرت امام رضا (ع) در مناظرات خود با استفاده از استدلال های قرآنی و هم استدلال های منطقی و عقلانی، به بررسی مسائل پیچیده و دشوار پرداخته و با رویکرد علمی و منطقی، بحث را پیش برده و به نتیجه می رساندند.

5. تأکید بر پایداری و پایبندی به اصول: حضرت امام رضا (ع) در مناظرات خود، همواره به پایداری و پایبندی به اصول اسلامی و تأثیرگذاری آن بر زندگی انسان ها تأکید کرده اند.

* حضور امام رضا(ع) در عرصه سیاست، چه تغییراتی را در چه عرصه هایی رقم زدند؟

حضور امام رضا (ع) در عرصه‌ی سیاست، تأثیر گذاری‌های بسیاری بر جامعه داشت. امام رضاع در زمان حکومت مأمون، گاه به عنوان مشاوراز دور برخی موارد و مسائل مربوط به حکومت در حوزه تربیت و آموزش را تذکر داده اند. ضمن اینکه در مناظرات و بحث‌های مذهبی و اجتماعی با مردم دوران خود نیز به دلیل داشتن شخصیت بسیار محبوب و اعتماد برانگیز، تأثیر گذار بوده است.

ضمن تأثیر گذاری در جامعه از نظر دینی، امام رضا(ع) با نفوذ در زمینه‌ی فرهنگ و علوم نیز تحولاتی را به وجود آورد. وی با برگزاری مجالس علمی و فرهنگی، برای ترویج علوم و دانش از جمله علوم دینی، ادبیات و شعر، روابط اجتماعی و سیاسی را تقویت کرد و نقش مهمی در شناخت بیشتر افراد و ترویج اخلاق و ادب و سلوک نیک در رفتار افراد ایفا کرد.

* سیره سیاسی امام رضا(ع) برای دنیای معاصر چه نکات عبرت آموزی را به همراه دارد؟ 

سیره سیاسی امام رضا(ع)، علاوه بر تاثیرگذاری در زمان خود، می‌تواند برای دنیای معاصر نیز نکات عبرت آموز و آموزنده‌ای داشته باشد از جمله:

1. تربیت و اخلاق: امام رضا با با ارائه نظرات، کمک به صحیح ترین آرا. احترام و ادب، پایبندی به اخلاق و استفاده از فرصت‌های موجود برای کمک به مردم، از نکاتی است که در سیره سیاسی امام رضا ع مشاهده می‌شود.

2. مشارکت و فعالیت سیاسی: امام رضا(ع) نشان داد که یک زندگی مذهبی، می‌تواند با مشارکت در جامعه و فعالیت سیاسی تركیبی از معنی و مفهوم داشته باشد. او با رعایت فاصله از نظام مستبد مامون ولی با مشارکت در مباحثی که می توانست نظام سیاسی را متوجه بی کفایتی خویش کند، ثابت کرد که تربیت اخلاقی و دینی، می‌تواند همگام با فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی باشد.

3. پایبندی به ارزش‌های دینی و توسعه علمی و فرهنگی: از نکات مهم سیره سیاسی امام رضا(ع) پایبندی به ارزش‌های دینی و ترویج دانش و فرهنگ است که برای دنیای معاصر نیز بسیار مهم است. او با برگزاری و یا شرکت در مجالس علمی و فرهنگی و بسط دانش، برای ترویج رشد و توسعه فرهنگی، تعالی و شکوفایی علم و میراث عقلی و نقلی کوشید.

4. رسیدگی به مسائل مردم و باصطلاح امروز، حقوق شهروندی: امام رضا(ع) با توجه به برخورد خود با مشکلات مردم و رسیدگی به مسائل آن‌ها، نمونه‌ای برای رعایت حقوق شهروندی به شمار می‌رود. در سیره سیاسی امام رضا(ع)، مسئولیت پیشرفت حاکمیت را در جلوگیری از عجز و ناتوانی‌های ملت و گسترش عدالت و رفع تبعیض و ظلم در جامعه می‌بینیم.

بنابراین، سیره سیاسی امام رضا (ع)، دارای بیشترین اهمیت و تأثیر در حفظ فرهنگ، ترویج علوم و دانش، فرهنگ و اخلاق، و نوآوری در میان شهروندان است. با مطالعه‌ی این سیره، می‌توان در جهت پیشرفت جامعه، ابزارهایی تأمین کرد که می‌تواند به شما کمک کند تا در نهایت، به بهترین نتایج در جامعه دست یابید.

* سیاسیون کشور و مسئولین در عملکردهای خود تا چه میزان در الگوبرداری از سلوک سیاسی امام رضا(ع) موفق بودند؟

از آموزه های امام رضا(ع) بسیار دور هستیم

واقعا، شرایط ما با شرایط و عصر امام (ع) متفاوت است. ولی ما از آموزه های ایشان بسیار دور هستیم، جامعه ی اخلاقی، تطابق گفتار با عمل، درایت و بهره از خردمندان در اداره کشور، گفتگوهای بخردانه با تمامی مخالفان و اصحاب قلم و اندیشه و…حلقه های مفقوده ای هستند که در سیره امام رضا(ع) هست ولی ما کمتر از آن بهره می بریم.