شفقنا- استاد حوزه علمیه قم با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره اینکه ولایت، شرط قبول اعمال است گفت: از نکات قابل توجه در بحثهای امام این است که ایشان معتقد است ولایتی که شرط قبول اعمال است ولایت به معنای امامت است، نه ولایت به معنای حکومت.
به گزارش شفقنا، متن سخنان آیت الله سروش محلاتی با موضوع «ولایت؛ کمال دین»که در جلسه هفتم شرح دعای سحر ایراد کرده، به شرح زیر است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّ حْمنِ الرَّ َّحيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ الْعاَلَمِينَ وَ صَلَّی اللَهُ عَلَی سيَّدِنِا وَ نَبيِنَاَ مُحَمَّد و آله الطاهرین
در شرح دعای شریف سحر به این فراز رسیدیم؛ «الَلهَُّمََّ انَِّیَّ اَسْئلَکَُ مِنْ کَمالکَِ باَِکمْلَِهِ وَکُلَُّ کمَالکَِ کامِلٌ، اَللهَّمََُّ انَّاِنَّیَّی اَسْئلَُکَ بِکَمالِکَ کُلَِّه» محور این فراز، کمال الهی است؛ کمال در اسماء و صفات اولاً و کمال در مظاهر و تجلیاّت ثانیاً و کمال در تشریع ثالثاً. قاعدتاً بحث در این دعا ناظر به کمال در مرتبه اول و مرتبه دوم است. ولی با توجه به اینکه برخی از بزرگان در شرح خود بر این دعای شریف، متعرض مرحله کمال در تشریع هم شده اند، مناسب است در این باره هم توقفی داشته باشیم.
آیه شریفه قرآن الْيَوْم أکَْمَلْتُ لکَُمْ دِینَکمُْ وَ أَتْمَمْتُ علَيْکمُْ نعِْمَتِِی1 سخن از کمال دین الهی دارد که امروز دین شما را برایتان کامل نموده ام. برحسب اعتقادی که در شیعه وجود دارد، مقصود از کمال در این آیه شریفه موضوع ولایت امیرالمؤمنین علی است. به این تناسب که ولایت کامل کننده دین است، این بحث مطرح می شود که نقش ولایت در کمال دین چیست؟ در قسمت گذشته، به دو تفسیر در این زمینه اشاره شد و در این بخش تفسیر دوم را که از امام خمینی است و در شرح دعای سحر مطرح فرموده اند، دنبال می کنیم.
دیدگاه امام خمینی در «شرح دعاء السحر»
ایشان ابتدا کمال را تفسیر کرده اند که کمال هرچیزی به وسیله آن چیزی است که نقصان آن را برطرف می کند، لذا حکما صورت را کمال برای هیولی می دانند و فصل را کمال برای جنس می دانند. از همینجا وارد می شوند که ولایت امیرالمؤمنین علی هم کمال برای دین است. چه ارتباطی بین ولایت امیرالمؤمنین که کامل کننده دین است با بقیه آنچه که در دین مطرح شده است (مانند عبادات و پیش از آن اخلاقیات و پیش از آن اعتقادات) وجود دارد؟ این مطلب بسیار اساسی و تأمل برانگیز است. تعبیر ایشان این است که همه دین از عبادات، اخلاقیات و اعتقادات را باید به منزله ماده و هیولی تفسیر کرد و ولایت را به منزله صورت آن تلقی نمود. به تعبیر دیگر؛ آنچه در دین وجود دارد، به منزله ظاهر است و ولایت باطن دین را تشکیل می دهد. اگر از همین مثال ماده و صورت استفاده کنیم، به تعبیر سوم باید بگوییم که فعلیت و کمال دین با ولایت تحقق پیدا می کند و اگر این فعلیت و کمال نباشد، چیزی از حقیقت دین وجود ندارد و از این روست که در روایات ما وارد شده است اگر کسی بدون امام از دنیا برود، مرگ او مرگ جاهلی، مرگ کفر، نفاق و گمراهی است. پس موضوع ولایت موضوعی در کنار بقیه امور دینی نیست بلکه این ولایت است که به همه آنچه در دین آمده است ارزش می دهد و بدون آن همه، هیچ هستند:
فسائر العبادات بل العقائد و الملکات بمنزلة الهيولی و الولایة صورتها و بمنزلة الظاهر و هی باطنها و لهذا من مات و لم یکن له إمام فميتته ميتة الجاهلية و ميتة کفر و نفاق و ضلال کما فی روایة الکافی
همه دین از آن اعتقادات بنیادین گرفته تا اخلاق تا عبادات، همه بمنزله هیولایی هستند که صورت آن و فعلیت آن ولایت است. همه ظاهرند، همه پیکر و جسم ولی روح آن ولایت است و در روایت هم هست که بدون امام مردن، مردنی براساس کفر و نفاق است. بعد ایشان می فرماید:
فإن المادة و الهيولی لا وجود لهما إلا بالصورة و الفعلية بل لا وجود لهما فی النشأة الآخرة أصلا و إن الدار الآخرة لهی الحيوان و هی دار الحصاد و الدنيا مزرعة الآخرة[2]
اینکه گفتیم همه دین ماده و هیولی است و صورت ولایت است، به این معناست که اصلاً ماده بدون صورت فعلیت و تحققی پیدا نمی کند، یعنی همه دین با ولایت تحقق پیدا می کند و بدون ولایت هیچ چیزی از دین تحقق پیدا نمی کند. برای کسی که ولایت ندارد ممکن است در عالم دنیا صورتی از عمل نماز و حج باشد، اما در عالم آخرت که صورتها درهم شکسته می شود و حقیقت ها آشکار می شود، ایشان می فرماید آخرت که نشئه حقیقت است، اساساً هیچیک از این اعتقادات، این مسلمانی، این اخلاق و این عبادت تحقق پیدا نخواهد کرد. این فرمایش ایشان است.
در رابطه بین ولایت و بقیه آنچه در دین هست، سه نظر بین متفکران اسلامی وجود دارد که یکی همین نظر حضرت امام است:
نظر اول این است که بدون ولایت، تمام کارهای خیر و عباداتی که شخص انجام می دهد باطل و فاسد است.
نظر دوم این است که عباداتی که شخص بدون ولایت امیرالمؤمنین انجام می دهد، صحیح است و باطل و فاسد نیست، شخص تکلیف و وظیفه خود را انجام داده است ولی اجر و پاداش اخروی ندارد و مورد قبول الهی قرار نمی گیرد.
نظر سوم این است که عملی که بدون ولایت انجام بگیرد، هم صحیح است و هم قبول است و اجر و پاداش اخروی دارد، اما امتیازش در درگاه الهی کمتر خواهد بود.
غالب فقهای ما بر نظر اول هستند و تعبیر می کنند که عبادات مخالفین باطل است. حضرت امام در مباحث خودشان نظر دوم را انتخاب کرده اند که نماز و زکات و دیگر اعمال غیر مخالفین صحیح است، اما درعین حال قبول نیست، یعنی ثوابی به آن تعلق نمی گیرد (در خصوص زکات بحث خاصی وجود دارد که از حریم بحث فعلی ما خارج است).
دیدگاه امام خمینی در «شرح چهل حدیث»
حضرت امام در شرح دعای سحر به همین مقدار بسنده کرده اند و اجمالاً فرموده اند که بدون ولایت هیچ عملی ارزش ندارد، بلکه فرمودند که ملکات اخلاقی هم ارزش ندارد، بلکه اعتقاد به توحید و شهادتین هم اثر و اجری ندارد و انسان موحدی که در عالم آخرت بدون ولایت امیرالمؤمنین محشور شود، حتی آن توحید و نبوتش هم برای او بی فایده است. اما این بحث را به لحاظ مبنایی در کتاب «شرح چهل حدیث» خودشان مفصلتر مطرح فرموده اند و ادله آن را هم آورده اند. آنجا فصلی تحت این عنوان وجود دارد؛ «فصل در بیان آنکه ولایت اهل بیت شرط قبولی اعمال است.» و بعد این مطلب را در ادامه مطرح فرموده اند. چون مجال نیست که آن فصل این کتاب را بخوانیم و توضیح دهیم و استدلالها و استنادهای ایشان را بازگو کنیم، اجمالاً جملاتی از آن را نقل می کنم؛
ولایت و معرفت شرط قبول اعمال است، از اموری است که از مسلَّمات بلکه از ضروریَّات مذهب مقدس شيعه است.
یعنی مسئله، نظر ایشان، یا نظر چند فقیه یا متکلم نیست، فرموده اند که این از مسلمات مذهب است که قبول اعمال به ولایت است، یعنی کسی که 3ولایت ندارد عمل او قبول نمی شود. بعد اضافه فرمودند:
اخبار [روایات] در این باب به قدری زیاد است که در این مختصرات نگنجد و فوق حد تواتر است و ما به ذکر بعضی از آن، این اوراق را تبرک می کنيم.
بعد روایات را نقل می کنند، از آن جمله این روایت زراره از امام باقر که فرمودند: «… اگر کسی شبها را به عبادت بایستد، روزها را روزه بگیرد، تمام اموالش را صدقه دهد، تمام روزگار را حج کند و ولایت ولی خدا را نشناسد تا موالات او کند و تمام اعمالش به راهنمایی او باشد، برای او بر خدای تعالی حق و ثوابی نیست.» این روایت صریح است که اگر شخص همه عمر را هم به عبادت بگذراند اما بدون ولایت باشد، حقی برای ثواب ندارد.
روایات دیگری را هم نقل فرموده اند و اینطور نتیجه گرفتند؛
از مجموع اخبار استفاده شود که ولایت شرط قبول اعمال، بلکه شرط قبول ایمان به خدا و به نبوت رسول مکرم است.
دقت کنید! نه فقط شرط قبول اعمال و عبادات، بلکه شرط قبول ایمان به خدا و به نبوت رسول اکرم. بله کسی که ولایت امیرالمومنین را نمی پذیرد و نپذیرفته است، در دنیا احکام مسلمان بر او مترتب می شود و او مسلمان است، اما در واقع از این ایمان به خدا، ایمان به پیامبر و اعمالی که دارد، فایده ای در عالم آخرت نصیب او نمی شود. بعد اضافه کرده اند:
و اما شرط صحت بودن آن برای اعمال چنانچه بعضی از علما فرموده اند معلوم نيست، بلکه ظاهر آن است که شرط نيست.3
آن نظر اول را رد می کنند که ولایت شرط صحت است و آن را انکار می کنند و نظر دوم را اثبات می کنند که ولایت شرط قبوّل است.
اینجا اشاره کنم به اینکه نظر حضرت امام در این دیدگاه دوم باصراحت در برابر دیدگاه اول است که در بین علمای ما طرفداران زیادی دارد بلکه می توان گفت که اکثریت بر همان نظر اول هستند که امام نپذیرفته اند.
دیدگاه بطلان عبادت بدون ولایت
صاحب مدارک اینطور می فرماید: عبادت مخالف باطل است. ممکن است کسی بگوید باطل است چون از نظر کیفیت مطابق با دستور الهی نیست چون آنها از کسانیکه احکامشان آمیخته با رأی و قیاس و اجتهاد باطل است، تبعیت می کنند ولی صاحب مدارک می فرماید: نه، حتی فرض کنید که فردی که ولایت را قبول ندارد، دقیقاً براساس فقه شیعه عمل کرد (همانگونه که شیخ شلتوت فتوا داد که میتوان از فقه امام صادق تبعیت کرد) و کاملاً همه شرایط لازم در عمل را هم رعایت کند، باز هم عمل او باطل است و تعبیر بطلان به کار می برد و این شخص نمی تواند از هیچ یک از اعمال خود استفاده کند و از آنها بهره و حظّیّ داشته باشد؛ باطل است یعنی بی فایده است:
الحق بطلان عبادة المخالف و إن فرض وقوعها مستجمعة لشرائط الصحة عندنا للأخبار المستفيضة المتضمنة لعدم انتفاعه بشیء من أعماله4
فقهای متأخر هم این مطلب را دارند و این مسئله را دنبال کرده اند. در اینجا به عنوان نمونه به فتوای آیت الله خویی اشاره می کنم. ایشان می فرمایند: روایات زیادی داریم ،که دلالت می کند ایمان و ولایت شرط برای قبولی اعمال و برای صحت اعمال است، نه فقط شرط برای قبول و بعد خیلی صریح می فرمایند که بدون ولایت اساساً عمل باطل است:
للاخبار الکثيرة الدالة علی اعتبار الإیمان و الولایة فی قبول الأعمال و صحََّّتها و بطلان العبادة بدون الولایة5
در اینجا نظرات بزرگان دیگر را هم دارم، ولی به عنوان نمونه، از یکی از فقهای بزرگ گذشته و از یکی مراجع متأخر – که هردو در رتبه بالایی از فقاهت بودند – مطرح کردم، به هرحال، این فتوا یک فتوای ریشه دار است.
حضرت امام در کتاب «شرح چهل حدیث» فرمودند که معلوم نیست ولایت شرط صحت عمل باشد، ولی در یکی از صحبتهای سالهای آخر عمرشان، در روز عید غدیری بحث از امامت و ولایت را مطرح فرمودند و آنجا گرایش به همان نظر اول دارند. نمی دانم برای ایشان تغییر نظری پیدا شد و از نظر دوم به نظر اول عدول کردند یا اینکه تغییر نظری پیدا نشده و در تعبیر سخنرانی سهوی اتفاق افتاده است، به هرحال در آن سخنرانی اینطور فرموده اند:
اگر کسی آن ولایت کلی 6را قبول نداشته باشد، اگر تمام نمازها را مطابق با همين قواعد اسلامی شيعه هم بجا بياورد، باطل است.7
این همان تعبیریست که صاحب مدارک داشت که اگر عمل کاملاً مطابق با فقه ما هم صورت گرفته باشد، درعین حال عمل باطل است. قبلا در شرح چهل حدیث فرموده بودند صحیح است، ولی قبول نیست ولی اینجا نفرمودند قبول نیست بلکه صحتً را نفی کردند، گویا اساساً هیچ عمل و وظیفه ای انجام نداده و تکلیف الهی را امتثال نکرده است.
معانی مختلف ولایت
تا اینجا خواستم نظر امام را که در شرح دعای سحر بیان فرموده اند نقل و تقریر کنم و اشاره ای هم به برخی نظرات دیگر داشته باشم. اما یک نکته مهم در اینجا وجود دارد و آن اینکه آن ولایتی که شرط قبول اعمال در پیشگاه الهی است، کدام ولایت است چون ولایت سه معنا دارد:
معنای اول ولایت: ولایت به معنای محبت نسبت به ائمه که در قرآن کریمِ هم مطرح شده است که پیغمبر بگو من اجر و پاداشی نمی خواهم مگر دوستی اهل بیتم؛ قلُْ لاأَسْئلَکُمُْ علَيْه أَجْراً إِلاَّ الْمَودََّةَ فِِی الْقرُْْبى8 معنای دوم ولایت اینکه امام حجت خداست و حقیقت دین در اختیار اوست و ما باید از او اطاعت کنیم و دین خود را از او بیاموزیم، او جانشین پیغمبر است و حقیقت دین توسط پیغمبر در اختیار امیرالمؤمنین قرار گرفته است و خطا و اشتباهی هم در درک این حقیقت اتفاق نمی افتد و ما باید تابع آنها باشیم. از این معنای دوم، تعبیر به «امامت» می شود.
معنای سوم ولایت: ولایت به معنای حکومت و جانشینی سیاسی پیغمبر اکرم. امیرالمؤمنین علی صاحب مقام ولایت است، یعنی حق اداره جامعه برای اوست و خداوند او را به این منصب تعیین و نصب فرموده است.
این سه معنا برای ولایت، سؤال این است که آن ولایتی که تمام دین است و به مثابه صورت در برابر ماده است، که فعلیت دین را تشکیل می دهد و بدون آن هیچ چیز حتی توحید و نبوت هم فایده ای ندارد، کدام ولایت است؟ ولایت به معنای اول (محبت) که مورد توافق و تسالم میان مسلمانان است، مگر گروه خاصی که عداوت نسبت به اهل بیت دارند که اقلیت ناچیز هستند و الا اهل سنت هم اصل محبت نسبت به اهل بیت را انکار نمی کنند و از مشترکات فرق اسلامی است و قوام ولایت در مذهب شیعه نیست. دو معنای دیگر باقی می ماند؛ ولایت به معنای امامت یا ولایت به معنای حکومت، یا اصلاً نباید بین این دو معنا تفکیک کرد و ولایت به معنای دوم متضمن معنای سوم هم هست و تفکیک در اینجا بی مورد است؟
تفکیک معنای دوم و معنای سوم
از نکات قابل توجه در بحثهای حضرت امام این است که ایشان معنای دوم و معنای سوم را از یکدیگر تفکیک می کند و معتقد است آن ولایتی که شرط قبول اعمال است، ولایت به معنای امامت است که همان معنای دوم است، نه ولایت به معنای حکومت. به تعبیر دیگر؛ آنچه جزو اصول مذهب است که در اصول دین قرار می گیرد، ولایت به معنای دوم است، اینکه امام حجت خداست، عالم به حقایق دین و مرتبط با عالم غیب است و ما باید دینمان را از او یاد بگیریم. این امامت، پایه و اساس مذهب تشیع است. اما نسبت به معنای سوم (ولایت به معنای حکومت)؛ هرچند حکومت برای امیرالمؤمنین است، اما این معنا غیر از آن معنای امامت است و مشروط بودن قبولی اعمال هم مربوط به این معنای سوم نیست. اصلاً این معنای سوم در ردیف فروع قرار می گیرد ولی معنای دوم در ردیف اصول قرار می گیرد و باید این دو معنا را از یکدیگر تفکیک کنیم. ممکن است این مطلب برای برخی به خصوص در عصر و زمان ما ثقیل باشد، ولی حضرت امام این نکته را در همان سخنرانی روز عید غدیر مطرح فرموده اند. آنجا اول بحث می کنند که ولایت امیرالمؤمنین یعنی حکومت امیرالمؤمنین و حکومت در غدیر برای امیرالمؤمنین تعیین شده است، ولی بعد اضافه می کنند:
از این جهت اسلام «بُنِی علی خمْس» نه معنایش آن است که ولایت در عرض این است. ولایت اصلش مسئله حکومت است. حکومت هم اینطوری است، حکومت حتی از فروع هم نيست.
وقتی به حکومت می رسند، حکومت را از فروع هم تنزّّل می دهند که نماز، روزه، حج، زکات، خمس، امر به معروف و نهی از منکر از فروع است ولی حکومت حتی از فروع هم نیست، یعنی اینقدر تنزل پیدا می کند، اما امامت خیلی بالاتر از فروع است:
آن چيزی که برای ائمه ما قبل از غدیر و قبل از همه چيزها بوده است، این یک مقامیِ است که مقام ولایت کلی است که آن امامت است که در روایت هست که الْْحسنُ و الْحُسُيْنُ إِِمامان قاما أوْقعدا وقتی قعد است که امام نيست. امام به معنای حکومت نيست، آن یک امام دیگری است و آن مسئله دیگری است که اگر او را کسی قبول نداشته باشد، اگر آن ولایت کلی را قبول نداشته باشد، اگر تمام نمازها را مطابق با همين قواعد اسلامی شيعه هم بجا بياورید باطل است. این غير حکومت است، آن در عرض اینها نيست، آن از اصول مذهب است، آنی است که اعتقاد به او لازم است و از اصول مذهب است.9
آنچه ایشان از اصول مذهب می شمارد، آن ولایت کلی است و همان ولایت کلی است که اعمال انسان بدون قبول این ولایت مورد قبول الهی قرار نمی گیرد که غیر از شأن حکومت برای امیرالمؤمنین علی است. ایشان شأن امامت را رکن در مسئله مذهب می داند اما شأن حکومت را جزو ارکان و اصول مذهب – به تعبیر ایشان – تلقی نمی کنند، بلکه در فروع هم ولایت به معنای حکومت را قبول نمی کنند. بله می فرمایند که ولایت به معنای حکومت، از جهتی تقدم پیدا می کند، چون زمینه تحقق همه فروع را فراهم می کند، یعنی اگر حکومت حکومت شایسته ای باشد، اگر حکومت در اختیار امیرالمومنین علی باشد، این احکام مختلف و معارف اسلامی زمینه اجرا پیدا می کنند، اما این به معنای آن نیست که حکومت جزو فروع است تا چه برسد به اینکه جزو اصول باشد و از اصول مذهب تلقی شود.
اگر این مطلب را از حضرت امام بپذیریم، این دیدگاه باب جدیدی را در مسائل مختلف مذهب باز می کند؛ اگر کسانی درباره منصب حکومتی امیرالمؤمنین علی از ناحیه خداوند بحث و تأمل داشته باشند، ممکن است امامت – که از اصول مذهب است – را بپذیرند و داخل در جرگه شیعیان باشند، چون آنچه از اصول مذهب است، همان ولایت به معنای دوم است، اما امامت به معنای حکومت را اگرچه خداوند برای امیرالمؤمنین علی مقرّر فرموده (برحسب نظری که در شیعه وجود دارد)، اما شأنش پایین تر از شأن امامت است و نمی شود گفت چون شخصی حکومت الهی امیرالمؤمنین را قبول ندارد، پس امامت را انکار کرده است، زیرا ممکن است امامت را منکر نباشد. هرکسی که حکومت منصوص الهی برای امیرالمؤمنین را انکار کرد، نمی شود گفت تمام اعمالش باطل است، نمازش، روزه اش باطل است، یا اعمالش صحیح است ولی قبول نیست. حضرت امام این تفکیک را در اینجا دارند که مسئله مهمی است.
بحث به درازا انجامید. ناچار بودیم برای توضیح مطلب مقداری متوقف شویم. فکر می کنم نیاز باشد که مجدداً مقداری درباره این مسئله تأمل کنیم و برخی نظرات دیگری که می تواند قابل طرح باشد، مورد بررسی قرار بگیرد.
پی نوشت:
- سوره مائده (5): آیه 3.
- نيازی به توضيح نيست که منظور از این ولایت، ولایت اهل بيت است، نه ولایت در مراتب پایين تر مثل ولایت نسبت به نواَّب. در اینجا ولایت اميرالمؤمنين و اهلبيت عصمت و طهارت مورد نظر است.
- امام خمينی؛ شرح چهل حدیث، ص 577.
- سيد محمد عاملی؛ مدارک الاحکام؛ ج 5، ص 243.
- سيد ابوالقاسم خویی؛ موسوعة الامام الخویی؛ ج 27، ص 8.
- یعنی ولایت کلیای که برای ائمه هست.
- امام خمينی؛ صحيفه امام؛ ج 20، ص 115.
- سوره شوری (42): آیه 23.
- امام خمينی؛ صحيفه امام؛ ج 20، ص 115.
- امام خمينی؛ شرح دعاء السحر، ص 66.
