شفقنا- کتاب «پژوهش های عاشورایی» با حضور برخی اساتید حوزوی در موسسه فرهنگی پژوهشی فهیم رونمایی شد.
برای مشاهده تصاویر اینجا کلیک کنید.
به گزارش خبرنگار شفقنا، آیت الله کاظم قاضی زاده در مراسم رونمایی کتاب «پژوهش های عاشورایی» در موسسه فهیم برگزار شد، اظهار داشت: یکی از مباحثی که با عناوین مختلف «آزاداندیشی»، «کرسی های نقد»، «مباحث نواندیشانه» و «نظریه پردازی دینی» درباره ان صحبت می شود، در سطح کشور از دیرباز مطرح بوده است. روشن است که جامعه ما مشکلات عدیده ای در حوزه های مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دارد که رفع بخشی از این مشکلات برعهده قشر فرهیخته جامعه است که بتوانند به لحاظ نظری، زمینه های رفع مشکل و حل مسائل را فراهم کنند.
وی گفت: موسسه فهیم از موسسات پیشگامی است که دنبال این بوده است تا به صورت واقعی دیدگاه ها و نظریات مختلفی که در عرصه های اجتماعی و علمی مطرح است را نشان دهد و عملا گامی به سمت پیشرفت علمی و حل مشکلات اجتماعی بردارد.
وی با یادآوری این سخن امام خمینی که «حوزه ها خوب است تلاش کنند و مسائل سال های آینده جهان را در نظر بگیرند و پیش از طرح مسائل به حل آنها بپردازند»، ادامه داد: نتیجه مباحث مطرح شده در 421 جلسه علمی این موسسه، در قالب کتابی با عنوان «پژوهش های عاشورایی» در بخش های مناظره، میزگرد، نقد کتاب وارائه نظریه در باب عاشورا و امام حسین (ع) و دیدگاه های مختلف نواندیشان جمع آوری شده است.
در ادامه، حجت الاسلام والمسلمین محمدعلی مهدوی راد طی سخنانی با اشاره به مقالات جمع آوری شده در کتاب پژوهش های عاشورایی ابراز کرد: یکی از مقالات که تحت عنوان «مناظره» آمده است مربوط به آقایان سبحانی و اسفندیاری است. آقای سبحانی در این «مناظره» به خطبه شقشقیه و خطبه 92 نهج البلاغه اشاره کرده و می گوید که یک سیاستمدار هدفدار اگاه هوشمند امکان دارد؟ یا باید ساحت های گوناگون را برنامه ریزی کند و با آن حرکت کند؟ ایشان به اینجا می رسد که امام (ع) از آغاز، «شهادت» را هدفگیری کرده بودند و آن را به «لولا حضور حاضر» منطبق کرده بودند.
وی افزود: مرحوم شیخ محمدجواد مغنیّه تنها شارحی است که این «لولا حضور حاضر» را سه نکته می گیرد و می گوید اگر این وضعیت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و اخلاقی و این روزگار به هم ریخته عثمان نبود، این اولین نقطه الزام برای حرکت جامعه به هم ریخته است. «قیام الحجة» و آمدن مردم را نکته دوم می دانند و سومین نکته را هم «وما حضرنا علی العلما» می گیرد. یعنی آنچه که برای امام حسین (ع) خیلی مهم بود، فساد موجود در جامعه و موروثی کردن حکومت بود. کسی در جایی نشسته بود که جای او نبود و این را امام حسین (ع) نمی توانست تحمل کند.
وی گفت: به نظرم، تحلیل آقای مغنیه تحلیل دقیقی است و تنها کسی که به این نکته توجه کرده است، عبدالکریم خطیب در کتاب «علی بن ابیطالب (ع)» است. من فکر می کنم «لکنی اسففت اذ اسفوا و طرت اذ طاروا» که شارحان نهج البلاغه و مترجمان فقط آن را به شورا زدند، به کل دوران بعد از پیامبر اکرم (ص) بر می گردد و این همان تحلیلی است که آیت الله طالقانی کردند. مرحوم طالقانی می گوید که امیرالمومنین (ع) عملا با مردم حرکت کرد و قهر نکرد.
وی ادامه داد: بنظر می رسد که اگر این جمله را به کل دوران بعد از رسول خدا بزنیم شاید دقیق تر و معنادارتر باشد.
وی به دیگر مقالات و مقتل های موجود در کتاب «پژوهش های عاشورایی» اشاره و بیان کرد: مقاله آقای معادیخواه هم بحثی در خور است یعنی به موضوعاتی توجه کردند که کم به ان توجه شده است و می توان در پرتو آن به برآیندی از قیام امام حسین (ع) رسید.
آقای مهدوی راد گفت: اردن یکی از جریانات بسیار خوب در مطالعات حوزه ادبیاتی در جهان است و بسیاری کارهای فاخری انجام می دهند. برخی از این «معانی القرآنی» ها از زبان شناسی های امروز جلوتر هستند و البته آنجا هم سخن از تاویل است.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم «تاویل» را به درستی بفهمیم باید به سراغ اهل بیت (ع) برویم. اهل بیت (ع) درست است که «تاویل» را به معنای باطنی و درونی هم گرفتند ولی بیشترین معنایی که در ادبیات اهل بیت (ع) لفظا و عملا و نظرا تعبیر شده است همان تطبیق مفاهیم کلی بر مصادیق در گذرگاه زمان است.
وی اظهار داشت: در ادبیات قرن اول و حتی قرن دوم، بیشترین جایی است که «تاویل» به کار رفته این است و گاهی این محتوا با «نظر» و گاهی با «قرا» به کار می رود و همین اشتباه انداز شده است. البته بیشترین جلوه «تاویل» در کربلاست.
در ادامه، آیت الله محمد سروش محلاتی طی سخنانی اظهار داشت: بررسی سیره ائمه (ع) با تحقیق در تاریخ تفاوتی دارد و نباید گمان برد که این امر بخشی از پژوهش در تاریخ و مانند بخش های دیگر است. این تفاوت از این جهت است که در پژوهش در زندگی ائمه (ع) و از جمله، عاشورا ما با دو نوع محدودیت مواجهیم درحالیکه در دیگر مباحث تاریخی این محدودیت به این شکل نیست. محدودیت اول، محدودیت مبانی کلامی است. کسی که درباره ائمه (ع) تحقیق می کند نمی تواند مبانی اعتقادی و کلامی را نادیده بگیرد. محدودیت دوم، محدودیت فقهی است. کسی که در زندگی ائمه (ع) پژوهش می کند، نمی تواند به نتایج پژوهش خود بدون مباحث فقهی مرتبط، ملتزم شود لذاست که پژوهش تاریخی در اینجا نمی تواند به تنهایی به ثمر بنشیند و این، مشکلی است.
وی توضیح داد: یکی از مسائل، اختلاف در روش ائمه (ع) است که گاهی در شیوه و روش معیشت است؛ (چرا در زندگی امیرالمومنین (ع) زهد برجسته است و در زندگی امام صادق (ع) اینگونه نیست؟) اینها را با توجه به شرایط اجتماعی (عوامل بیرونی) تحلیل می کنند. گاهی اختلاف در موضع گیری های سیاسی است. (چرا امام مجتبی (ع) صلح می کند ولی امام حسین (ع) می جنگد؟) باز هم تحلیلگران آن را به شرایط اجتماعی ارجاع می دهند به حیث. یعنی اگر امام حسین (ع) به جای امام حسین (ع) بود، صلح می کرد و اگر امام حسن (ع) به جای امام حسین (ع) بود می جنگید. یعنی شخصیت امام در تصمیم گیری او دخالتی ندارد و روحیات ائمه (ع) از این جهت متفاوت نیست و همه چیز به تفاوت در این شرایط باز می گردد.
وی ادامه داد: این مطلب به لحاظ مبانی کلامی، مسئله مهمی است و اختصاص به ائمه (ع) ندارد. ما با توجه به اعتقاد به «عصمت» با این پرسش به طور جدی مواجه هستیم والا کسانی که به «عصمت» اعتقاد ندارند، می توانند تفاوت ها را مانند بسیاری از عوامل دیگر تحلیل کنند؛ به طور مثال، شخص «الف» با شخص «ب» اختلاف نظر دارد چون اطلاعاتشان مختلف است و تشخیصشان متفاوت است. در زندگی انبیای الهی هم باز با همین سئوال مواجه می شویم، بویژه آنجا که نص قرآن کریم باشد. به عنوان مثال، حضرت موسی (ع) برادرش هارون را جای خود قرار داد و در میقات حضور پیدا کرد، وقتی برگشت مشاهده کرد مردم گوساله پرست شدند. ولی بعد گریبان برادرش را گرفت و با هارون خیلی تند برخورد کرد. اگر هارون فرد عادی بود، می گفت مقصّر بوده است اما وقتی هارون مانند موسی (ع)، پیامبر باشد، گفته می شود که هارون در مواضع خود در دوران غیبت حضرت موسی (ع) کوتاهی نکرده است یعنی نه تشخیص او قابل ملامت است و نه اقدام او نادرست بوده است.
وی گفت: مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، می فرماید: «این اختلاف در بین دو پیامبر (ص) اختلاف سلیقه است و منافاتی با هم ندارد، اینها روش ها و شیوه های مختلف انبیاء است که خارج از عصمت است و عصمت به حکم الهی باز می گردد».
وی بیان کرد: اگر این را در همین حدّ بپذیریم، نگاه ما به سیره تغییر می کند و فقط به دنبال شرایط و عوامل بیرونی نیستیم. ممکن است گاهی اوقات تشخیص ها ولو در یک شرایط، متفاوت باشد.
وی با اشاره به صلح امام حسن (ع) با معاویه افزود: منابع تاریخی پر است از اینکه امام حسین (ع) اعتراض داشت درحالیکه این با مبانی دینی ما که معتقد به عصمت هستیم، نمی سازد. اما کسی که این مبانی را قبول ندارد (مانند عقّاد) کتاب «ابوالشهادة» را می نویسد و می گوید که اینها با یکدیگر اختلاف نظر داشتند یا «طه حسین» در مورد امیرالمومنین (ع) و فرزندانش کتاب می نویسد و می گوید که اینها با یکدیگر اختلاف نظر داشتند.
وی ادامه داد: از نگاه ما و براساس مبانی کلامی، می توان گفت که با حفظ عصمت، کجا اختلاف مجاز است و کجا مجاز نیست؟ کسی که در زندگی ائمه (ع) تحقیق می کند تا نتواند این مسئله را حل کند، به نتیجه ای نمی رسد و نمی تواند استنتاج کند.
وی خاطرنشان کرد: در مسئله صلح امام حسن(ع)، ابی مخنف که اقدم این متون را به ما ارائه می کند، می گوید که امام حسین (ع) راضی به صلح نبوده است و اشعاری هم به حضرت نسبت می دهد. ابن ابی الحدید از مدائنی نقل می کند که امام حسین فرمود: «من خوشحال بودم که همان راه پدرم ادامه یابد ولی تصمیم با برادرم بود و من هم اطاعت کردم». یک راه تحلیل این سخن ان است که بگوئیم حضرت به زحمت می افتاده نه اینکه تشخیص او متفاوت بوده باشد کمااینکه امام خمینی در قبول قطعنامه، تعبیر «جام زهر» را به کار بردند، این منافاتی ندارد با اینکه شخص دیگری تعبیر «جام زهر» را به کار ببرد.
وی گفت: مرحوم سید محسن امین در ابتدای «اعیان الشیعه» مطالبی درباره تشیّع دارد و به برخی شبهات نویسندگان معاصرش درباره تشیع کردند می دهد. از سوی دیگر، مسئله عصمت را مطرح می کند و با نقل سخن «احمد امین» درباره اعتراض امام حسین (ع) به صلح امام حسن (ع) می نویسد که «من نمی دانم ان روایت چقدر ارزش دارد و الان هم فرصت مراجعه نیست اما اگر هم نقل شده باشد با مبانی کلامی منافات ندارد.» صاحب اعیان الشیعه سپس می گوید: « عصمت شامل علم غیب نسبت به آینده و تشخیص این مسائل نمی شود بلکه مسئله گناه است». بعد مرحوم امین با اشاره به داستان تاریخی «احد» می نویسد: « اگر احکام دنیوی و سیاسی مانند احکام دینی بود، حضرت کوتاه نمی آمد و آنان را الزام می کرد».
وی بیان کرد: ما با یک مشکل مواجه هستیم. همینگونه سراغ منابع تاریخی رفتن و استخراج مطالب تاریخی و مقدم و موخر کردن آنها با هدف ما نسبت به ائمه (ع) مطابقت ندارد.
وی ادامه داد: مشکل دوم این است که وقتی این تحقیق به پایان می رسد، معمولا مسائل مربوط به سیره ائمه (ع) ارتباطی با احکام فقهی پیدا می کند و شما می خواهید از عمل و سیره یک حکمی را استنتاج کنید که این مشکل است. اینجا گاهی آن عمل با چارچوب موازین فقهی منطبق نمی شود. یا آن عمل را باید به گونه ای توجیه کرد یا اینکه آن عمل را به عنوان تبصره ای ذیل یک قاعده فقهی قرار داد که البته ما مکلف به آن حکم فقهی هستیم ولی آن تبصره اختصاص به فلان امام دارد. مشکلی که پیش می آید این است که تاریخی که ما استنتاج می کنیم ارزش و اعتبار خود را برای استناد ما از دست می دهد.
وی گفت: مرحوم شیخ جعفر شوشتری آثار زیادی درباره امام حسین (ع) دارد ولی دائما مطرح می کند که این اقدامات مختصّ امام حسین (ع) است و فرد دیگری نمی تواند کار امام حسین (ع) را تکرار کند.
وی گفت: این تاریخ سیره، ارزش و اعتبار خود را برای ما دشوار می کند. اینکه چگونه می توان اینها را با یکدیگر هماهنگ کرد.
وی توصیه کرد: در منیة الطالب مرحوم نائینی در اول بحث خیارات، می فرماید اصل در عقود، لزوم است و این منافاتی با اقاله از طرفین ندارد. در عرف هم همین است. در عهدها و پیمان های بین المللی هم همینگونه است. سپس می فرماید: «بیعت هم مصداقی از عقد است و امام که صاحب بیعت است می تواند، اقاله کند همانگونه که امام حسین (ع) شب عاشورا، بیعت خود را برداشت». بعد متوجه می شود این حرف، قابل التزام نیست و مسئله حمایت از امام، تکلیف شرعی است. اینکه امام حسین (ع) فرمودند بیعت خود را از شما برداشتم، تعارف است و جدی نمی تواند باشد چون بیعت به هم زدنی نیست.
وی در پایان گفت: موسسات پژوهشی حوزوی می بایست پژوهش های خود را در گفت وگوها و نشست های علمی ارائه کرده و سپس مبانی کلامی آنها را منقح نموده و ببینند می توان به آن نتایج ملتزم شد یا خیر؟
